<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Poetics](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara) › [Treatises on rasa, the erotic sentiment and heroines](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa) › [Rasavilasa](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa) › 2.28

# Rasavilasa 2.28

Rasavilāsa 2.28

- **Language:** Sanskrit

### [2.28](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28)

bhāvo yadā ratirnāma prakarṣamadhigacchati  
nādhigacchati cābhīṣṭaṃ vipralambhastadocyate

### [2.28.p1](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28.p1)

iti

### [2.28.p2](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28.p2)

\[ kā0 pradīpa IV \]

### [2.28.p3](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28.p3)

saṃyogaśca na dampatyoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ, ekatalpaśayane'pi īrṣyādisadbhāve—  
\[7a\] pṛṣṭhottaracchadapaṭārdhakṛtāntarālamuttālaniśvasitanunnapayodharāgram  
īṣatsphuṭāgasi vibhinnatanostanotu  
suptaṃ ruṣā śayanasīmni śivaṃ śivāyāḥ  
ityādau vipralambhasyaiva varṇanāt| evaṃ viyogo'pi na vaiyadhikaraṇyam  
doṣasyoktatvāt| tasmād dvāvimau saṃyogāviyogakhyāvantaḥkaraṇavṛttaviśeṣau  
yat saṃyukto viyuktaścāsmīti dhīḥ| ayaṃ ca śṛṅgāraḥ parasparālokanāliṅganacumbanādibhedādaparigaṇanīye ityeka eva gaṇyate| tatra saṃyogo nāyikārabdho  
nāyakalabdha ubhayārabdhaśca  
krameṇodāharaṇam—  
śūnyaṃ vāsagṛhaṃ vilokya śayanādutthāya kiṃcicchanairnidrāvyājamupāgatasya suciraṃ nirvarṇya patyurmukham  
viśrabdhaṃ paricumbya jātapulakāmālokya gaṇḍasthalīṃ  
lajjānamramukhī priyeṇa hasatā bālā ciraṃ cumbitā  
ālokyeti lajjāyāḥ samānakartṛtvam| atra nāyaka ālambanam  
viviktamuddīpakam| mukhacumbanādyanubhāvaḥ| lajjādikaṃ vyabhicāri| tai  
raterabhivyaktiḥ  
nāyakalabdho yathā—  
tvaṃ mugdhākṣi vinaiva kañculikayā dhatse manohāriṇīṃ  
lakṣmīmityabhidhāyini priyatame tadvīṭikāsaṃspṛśi  
śayyopāntaniviṣṭasasmitasakhīnetrotsavānandito  
niryātaḥ śanakairalīkavacanopanyāsamaulījanaḥ  
vīṭikā vasanagranthiḥ  
atra nāyikā ālambanam| caramaca\[7 b\]raṇapratipādyaṃ viviktamuddīpakam| vīṭikāsaṃsparśādyanubhāvaḥ| prathamārdhavyaṅgyahāsacapalatādikaṃ vyabhicāri| tai raternāyikāviṣayāyā nāyakasamavetāyā abhivyaktiriti  
ubhayārabdho yathā—  
hrītayā galitanīvi nirasyaantarīyamavalambitakāñci  
maṇḍalīkṛtapṛthustanabhāraṃ  
sasvaje dayitayā hṛdayeśaḥ

### [2.28.p4](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28.p4)

\[ kirāta• IX. 48 \]

### [2.28.p5](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28.p5)

viyogaḥ saṃgamapūrvastadapūrvaśca | tatrāntyo'bhilāṣahetuka ityucyate  
abhilāṣapadena taddhetoranādisaṃyogābhāvasya lakṣaṇāt | ādyastu kvacidīrṣyāyā  
praṇayena vā mānarūpaḥ | sa īrṣyāhetuka ucyate | īrṣyāpadena mānahetorupalakṣaṇāt | kvacittu kāryavaśāt deśāntarasthiteḥ| sa pravāsahetuko'bhidhīyate  
utpadyamānotpatsyamānāvapi pravāsau svajñānadvārā vipralambhaprayojakau iti  
nāvyāptiḥ | pravāsaśabdena jñānalakṣaṇādvā | kvacit śāpāt | sa ca śāpahetuka  
iti vyavahriyate | kvaciduktatritayātiriktān gurusajjāditaḥ kāraṇāt | sa  
eṣa virahahetuka ityucyate | karuṇaśṛṅgārasyāpi atraivāntarbhāvaḥ  
abhilāṣahetuko yathā—  
premārdrāḥ praṇayaspṛśaḥ paricayādudgāḍharāgodayāstāstā mugdhadṛśo nisargamadhurāśceṣṭā bhaveyurmayi  
yāsvantaḥkaraṇasya bāhyakaraṇavyāpārarodhī kṣaṇādāśaṃsāparikalpitāsvapi bhavatyānandasāndro layaḥ  
prema snehaḥ| sa e \[ 8a \] va prakṛṣṭaḥ praṇayaḥ| sa eva paricayātiśayena  
rañjanakṣamo rāgaḥ | ayaṃ ca mālatīmādhave mādhavavākyavinyāsaḥ | atra  
mālatī ālambanam | tadīyasaundaryādismaraṇamuddīpanam | bhaveyurityādipadasāmarthyākṣiptakātarāvalokanaṃ cittalayādayo'nubhāvāḥ | autsukyādayo  
vyabhicāriṇaḥ | taiḥ saṃyogaprāgbhāvakālāvacchinnāyā raterabhivyaktiḥ  
yathā vā mama—  
kimu kṛtaṃ sukṛtaṃ nanu kubjayā  
yadatisaktamanāstaruṇīmimām  
madanadāhadavānalabharjitāmadaya yādavanandana nekṣase  
īrṣyāhetuko yathā—  
sā patyuḥ prathamāparādhasamaye sakhyopadeśaṃ vinā  
no jānāti savibhramāṅgavalanāvakroktisaṃsūcanam  
svacchairacchakapolamūlagalitaiḥ paryastanetrotpalā  
bālā kevalameva roditi luṭhallolālakairaśrubhiḥ

### [2.28.p6](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28.p6)

\[ amaruka0 29; quoted in kā0 pra0 IV. 34\]

### [2.28.p7](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28.p7)

yathā vā mama—  
tvatpādānbujavairi paṅkajakulaṃ mugdhe hasatyañjasā  
śliṣyanti stanamaṇḍalasya ripavaste cakravākadvijāḥ  
glāniṃ yāti tavādyabandhuradhunā nāyo niśāyāścirapremā tāmyati kāmukastadapi te nāpaityaho durmadaḥ  
manubhāvaḥ | dhairyādikaṃ vyabhicāri | tai raterabhivyaktiḥ | pūrvamīrṣyāhetukaḥ  
atra praṇayahetuka iti bhedaḥ | evamagre'pi bodhyam  
bhaviṣyatpravāsahetuko yathāprasthānaṃ valayaiḥ kṛtaṃ priyasakhairasrairajasraṃ gataṃ  
dhṛtyā na kṣaṇamāsitaṃ vyavasitaṃ cittena gantuṃ puraḥ  
yātuṃ niścitacetasi priyatame sarve samaṃ prasthitā  
gantavye sati jīvita priyasahṛtsārthaḥ kimutsṛjyate  
yathā vā mamaprāṇāḥ prāṇapatiḥ sadā guruparādhīno dinaṃ vā dinadvandvaṃ vāpi vilambya yāsyati tataḥ pathyaṃ vacaḥ śrūyatām  
prasthātuṃ samayo'yameva bhavatāṃ śreyaskaraḥ sarvathā  
mārge yatkila kovidainucarairmartuḥ puro \[ 9a \] bhūyate  
bhūtapravāsaheturyathā mamaprāṇādapi priyatamaṃ priyemāli pūrvamakrūra eva hṛtavānadhunoddhavo'pi  
prāṇān hariṣyati kimityadhikādhibādhā  
rādhā cakāra manasā katidhā vikalpān  
gopikāsaṃmānāya mathurāto bhagavatā preṣitasyoddhavasya rathamakrūrarathasadṛśaṃ paśyantyā rādhikāyā varṇanaprasaṅge'yaṃ ślokaḥ  
bhavatsadṛhetuko yathā mamaāṣāḍhe śrāvaṇe vā sarasijanayane prekṣaṇīyo'smadīyaḥ  
panthā varṣādine yatkathamapi na bahiḥ stheyamasmābhireva  
uktvaiva yāti pānthe vadanakumudinībandhumālinyakartrī  
haṃsaprotsāhahartrī dṛśi nalinadṛśaḥ prāvṛḍāvirbabhūva  
śāpahetuko yathātvāmālikhya praṇayakupitāṃ dhāturāgaiḥ śilāyāmātmānaṃ te caraṇapatitaṃ yāvadicchāmi kartum  
astraistāvanmuhurupacitairdṛṣṭiralupyate me  
krūrastasminnapi na sahate saṃgamaṃ nau kṛtāntaḥ

### [2.28.p8](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28.p8)

\[ meghadūta 107 \]

## Linked texts (9)

- [Kāvyaprakāśa](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.sahitya.kavyaprakasa.2.202) — Mammaṭa & Alaṭa, Sanskrit
- [Amaruśataka](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.muktaka.srngara.amarusataka.1.202) — Amaru, Sanskrit
- [Kāvyasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.lit.subhasita.subhasita.kavyasangraha.43.23) — Sanskrit
- [Alaṅkāramahodadhi](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.sahitya.alankaramahodadhi.5.111) — Narendraprabha, Sanskrit
- [Alaṅkāraśekhara](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.sahitya.alankarasekhara.12.6) — Keśava, Sanskrit
- [Rasakalpadruma (Jagannātha Miśra)](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasakalpadruma-jagannathamisra.13.616-4) — Jagannātha Miśra 1600, Sanskrit
- [Rasaratnadīpikā (Allarāja)](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasaratnadipika-allaraja.5.18) — Allarāja, Sanskrit
- [Kāvyadarpaṇa](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.sahitya.kavyadarpana.2.p37) — Rājacūḍāmaṇi, Sanskrit
- [Vāgbhaṭālaṅkāra](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.sahitya.vagbhatalamkara.7.18) — Vāgbhaṭa (Vāgbhaṭālaṅkāra), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasavilasa.2.28) · Pramāṇa
