Pramāṇa · Search · About · API

Shringarasarini 3.52

Śṛṅgārasāriṇī 3.52

Language
Sanskrit

3.52

atha keyaṃ ratirnāma, yā śṛṅgāre sthāyibhāvatāṃ bhajate ? na tāvat
sukhasādhanatābuddhaIREV sā, viraktasya srakcandanādau parakīyasukhasādhanatābuddherapi ritatvāpatteḥ | atha svakīyasukhasādhane'rthe svakīyasukhasādhanatābuddhistajjanitecchā vā ratiḥ | yadāha mahārājaḥ—
“mano'nukūleṣvartheṣu sukhasaṃvedanaṃ ratiriti
sāhityadarpaṇakāraśca—
“ratirmano'nukūle'rthe manasaḥ pravaṇāyatamiti cet | na | autsukyasyotkaṇṭhāyāśca ritvāpatteḥ | tayorvyabhicāritveneṣṭāpatterayogāt | etena
'iṣṭasampohājanitā manovikṛtiraparipūrṇā ritiriti vadanto bhānudattamiśrā
api vicāraṇīyāḥ
yattu 'strīpuṃsayoranyonyālambanaḥ premākhyaścittavṛttiviśeṣo ratiri'ti
jagannāthapaṇḍitā avadan| tattuccham²| premākhyatvasya premapadavācyatvarūpasya vācyatāvacchedakāgrahe durgrahatvāt| tadgrahe ca tasyaiva lakṣaṇatvaucityāditi| maivam| yūnoranyonyālambanavilakṣaṇā cittavṛttireva ratiḥ| vailakṣaṇyañca
tasyāḥ vilakṣaṇasukhasādhanatāvuddhijanyatayā dṛḍhataravāsanāsaṃkrāmakatayā ca|³
sukhe ca kāminordarśanasparśanādijanye vailakṣaṇyamanubhavasiddham| utkaṇṭhādeśca
na dṛḍhataravāsanāsaṃkrāmakatvaṃ tadbodhasya kādācitkatvāditi tadvyudāsaḥ
putrādidarśanādijanye sukhe'pi vailakṣaṇyasattvāt putrādyālambanarateśca sthāyitvābhāvāditi tadvyudāsāya yūnoriti| ekamātrāśritarateranaucityena
sthāyitvābhāvāttadvāraṇāyānyonyeti| cittavṛttiśca cittasya pariṇāmaviśeṣo
vā, cittena janitā''tmasamavetecchā veti yathādarśanamūhanīyam| etatparatayaiva
ca bhānudattamiśrāṇāṃ jagannāthapaṇḍitānāñca lakṣaṇaracane saṅgamanīye
sudhībhirbhāvyamityalamativistareṇa
nanu, kimidaṃ sthāyibhāvatvam? na tāvat sthāyibhāvatve sati
bhāvatvaṃ ratyādīnāṃ cittavṛttirūpāṇām āśuvināśitvena sthāyitvābhāvāt| kiñca rasakāraṇatvarūpasya bhāvatvasyālambanādāvapi sattve nātiprasaṅgasya duruddharatvāt| na ca vāsanārūpāṇāṃ ratyādīnāṃ muhurmuhurudbodha eva sthāyitā| vyabhicāriṇāntu naivaṃ tadbodhasya kādācitkatvāditi vācyam, ghaṭādyākāravṛttijanitavāsanāyā api muhurmuhurudbodhakasamavadhāne muhurmuhurudbodhāt tasyā api sthāyibhāvatāpatteriti| maivam, prarūḍharatyādyanyatamatvameva sthāyibhāvatvam| ratyādayaśca ratihāsaśokakodhotsāhabhayajugupsāvismayanirvedarūpā nava| etena ratyādyanyatamatvaṃ na sthāyibhāktvaṃ
cakṣuḥ padmatayā mukhaṃ vidhutayā vallītayaiṣā tanurvāk pīyūṣatayā'dharaḥ kisalayībhāvena sambhāvyate
manye8syā lalitāṅgaraṅgavalitaḥ ko'pīndra4jālīnaṭaḥ
kāmaḥ kāmayate sukauśalakalāmudghāṭya kautūhalam