Pramāṇa · Search · About · API

Viratarangini 3

Vīrataraṅgiṇī 3

Language
Sanskrit

3.2

“trividhāśca guṇāḥ kāvye bhavanti kavisammatāḥ
bāhyāścābhyantarāścaiva ye ca vaiśeṣikā iti
bāhyāḥśabdaguṇāścāsminnāntarāścārtha saṃśrayāḥ
vaiśeṣikāstu te nūnaṃ doṣatve'pi hi ye guṇāḥ
caturviṃśatirākhyātāsteṣu ye śabdasaṃśrayāḥ

3.52

te tāvadabhidhīyante nāmalakṣaṇayogataḥ
śleṣaḥ prasādaḥ samatā mādhuryyaṃ sukumāratā
arthavyaktistathā kāntirudāratvamudāttatā
uktasthānyadaurjityaṃ preyānatha suśabdatā
tadvatsamādhiḥ saukṣmyañca gāmbhīryyamatha vistaraḥ
saṃkṣepaḥ saṃmitatvañca bhāvikatvaṃ gatistathā
rītiruktistathā prauḍhirathaiṣāṃ lakṣyalakṣaṇe ||”3
tatra śleṣādyā udāratvāntā pūrvvaniruktaprāyā eva | udāttatā tu
ślāghyaviśeṣaṇavattā | yathā—
aurjityaṃ gāḍhabandhatā | yathā—
asminnīṣaddbalitavitatastokavicchinnabhugnaḥ
kiñcillīlopacitavitataḥ puñjitaścocchritaśca 1
dhūmotpīḍastaruṇamahiṣaskandhalīno davāgneḥ
svairaṃ sarpan sṛjati gagane gatvarānabhrabhaṅgān

3.53

atra gāḍhabandhasya spaṣṭameva pratibhānādaurjityam
priyatarākhyānaṃ preyaḥ | yathā—
saujanyāmbunidhe ! budhapriya2 ! guṇaprākāra3 ! dharmadruma4prāroha ! pratipannavatsala ! mahātyāgin ! vivekāśraya !
lakṣm‍yāvāsa ! manasvinīmanasijavyāpāradīkṣāguro !
śrīman ! muñja ! kimityamuṃ janamupaspraṣṭuṃ dṛśā nārhasi

3.54

atra 'saujanyāmbunidhe' ityādīnāṃ priyārthānāṃ padānāmupādānaṃ preyaḥ
susiddhāṃ5 vyutpattiḥ suśabdatā | yathā—
tasyājīvanirastu mātaravamā jīvasya mājīvato
bhūyādvā'jananiḥ kimamba januṣā jantorvṛthājanmanaḥ
yastvāmeva na vandate na yajate6 nopaiti nālokate
nopastauti na manyate na manute nādhyeti na dhyāyati

3.55

atrājīvanirajananirityādīnāṃ subantānāṃ vandate yajate7 ityādīnāṃ
tiṅantānāṃ ca vyutpattiḥ suśabdatā
samādhistu anyatrānyadharmmāropaḥ | yathā—
‘dṛṣṭiḥ kamalinīmanuvadatī’ti
antassaṃjarūpatvaṃ sūkṣmatā | yathā--kevalaṃ dadhati kartṛvācinaḥ pratyayāniha na jātu karmmaṇi
dhātavaḥ sṛjatisaṃhṛśāstayaḥ stautiratra viparītakārakaḥ

3.56

atra sṛjatisaṃharatiśāstistūyate iti śabdānāmāntaḥsaṃjarūpatvena
sūkṣmatayonmeṣāt sūkṣmatvam
dhvanimattā gāmbhīryyam | yathā--maulau dhāraya puṇḍarīkamamitaṃ tannātmano vikramaṃ
cakrāṅgaṃ vaha pādayugmamavaniṃ doṣṇā samabhyuddhara
lakṣmīṃ bhrūnikaṭe niveśaya bhava jyāyān divaukaspaternirdhvāntaḥkaraṇaikacaura ! tadapi jñāto hariḥ khalvasi

3.57

atra nābhyāṃ puṇḍarīkadhāraṇaṃ, cakrāṅkitakaratvaṃ, daṃṣṭrayā vasudhoddharaṇaṃ,
vakṣaḥsthalasthitalakṣmīkatvam, indrāvarajatvaṃ ca dhvanyate iti gāmbhīryyam
vistaro vyāsaḥ | sa ca pūrvvaṃ darśitaḥ
saṃkṣepaḥ samāsaḥ | so'pi darśita eva
yāvadarthakapaddatvaṃ sammitatvam | yathā--kecidvastuni no vāci, kecidvāci na vastuni
vāci vastuni cāpyanye, nānye vāci na vastuni

3.58

atrārthasya padānāñca tulāvidhṛtavastutulyatvena sammitatvam
bhāvato vākyaracanaṃ bhāvikatvam | yathā--ehyehi vatsa ! raghunandana ! pūrṇacandra !
cumbāmi mūrddhani cirañca pariṣvaje tvām
āropya vā hṛdi divāniśamudvahāmi
vande'thavā caraṇapuṣkarakadvayante

3.59

ārohāvarohakramo gatiḥ | sā ca pūrvvamevodāhṛtā
upakramasya nirvvāho rītiḥ | yathāgrāvṇā nāsi gireḥ kṣatā na payasā klāntā'si na glāpitā
niśvāsaiḥ phaṇino'si na tvadanugā nāyāsitā kā'pi na
svaṃ veśma pratigacchatoriti muhuḥ śrīśārṅgiṇoḥ saspṛhaṃ
sā praśnottarayugmapaṅktirubhayoratyāyatā pātu vaḥ2

3.60

etāni nissahatanorasamañjasāni
śūnyaṃ manaḥ piśunayanti padāni tasyāḥ
ete ca tīratakhaḥ kathayanti tāpamālambitojjhitapariglapitaiḥ pravālaiḥ

3.61

samastarītivyāmiśrā lāṭī | yathā-ayamudayati mudrāmañjanaḥ padminīnāmudayagirivanālībālamandārapuṣpam
virahavidhurakokadvandva bandhurbibhindan
kupitaka pikapola kroḍatāmrastamāṃsi

3.62

ārabdha 1 rīteranirvvāhāt khaṇḍarītirmmāgadhī | yathā-karikavalanaśiṣṭaiḥ śākaśākhāgra2patrairaruṇasaraṇayo'mī sarvvato bhīṣaṇyante
calitaśabarasenādattagośa‍ṛṅgacaṇḍadhvanicakitavarāhanyākulā vindhyapādāḥ

3.63

viśiṣṭā bhaṇitiruktiḥ | yathā-kuśale pṛṣṭe jīvatītyuktiḥ
ukteḥ prauḍhaḥ parīpākaḥ prauḍhiḥ | sa ca parīpākaḥ prakṛtisthakomalakaṭhorebhyo grāmyopanāgara3nāgarebhyo vā padebhya uddhṛtānāṃ padānāmāvāpodvāpābhyāmabhyāsena sanniveśacārutayā niṣpadyate
asaṃyuktarepha4ṇakārādivarṇaghaṭitaṃ padaṃ komalam | kaṇṭhyarephasaṃyogavatpadaṃ kaṭhoram | etadubhaya5bhinnaṃ prakṛtisthaṃ padam
atiprasiddhaṃ padaṃ grāmyaṃ yathā hastavivāhādipadam
nātiprasiddhaṃ nāgaraṃ yathā paśupatiparyyāyarūpapatipadam | evamanyadapi
nātyantaṃ prasiddhaṃ nāgaraṃ yathā vapurādipadam
sacāyaṃ1 paripākastrividhaḥ | ādyantayoḥ svādutaro nārikerapākaḥ
madhyāntayoḥ svādutaro mṛdvīkāpākaḥ | ādimadhyāntasvādutara āmrapākaśceti | tatra nārikerapāko yathā—
abhyuddhṛtā vasumatī dalitaṃ ripūraḥ
kṣisakramaṃ kavalitā balirājalakṣmīḥ
atraikajanmani kṛtaṃ yadanena yūnā
janmatraye tadakarot puruṣaḥ purāṇaḥ

3.64

evaṃ mṛdvīkāpākasahkārapākāvapyudāharaṇīyau
uktāḥ śabdaguṇāḥ
athārthaguṇāḥ2 kathyante | tatra śleṣaprasādasamatāḥ pūrvvoktaprāyā eva3
mādhuryyantu krodhādau atīvratā
yathā—
bhrūbhede sahasodgate'pi vadanaṃ nītaṃ parāṃ namratāmīṣanmāṃ prati bhedakāri hasitaṃ noktaṃ vaco niṣṭhuram
antarbāṣpajaḍīkṛtaṃ prabhutayā cakṣurna visphāritaṃ
kopaśca prakaṭīkṛto dayitayā muktaśca na praśrayaḥ4

3.65

atra vāsavadattālakṣaṇasyārthasya yo'yaṃ5 vinayāvalambanena kopacihnanihnavastanmādhuryyam
aniṣṭhuratvaṃ saukumāryyam | yathā-sadyaḥ purīparisare'pi śirīṣamṛdvī
sītā javāt tricaturāṇi padāni gatvā
gantavyamasti kiyadityasakṛd bruvāṇā
rāmāśruṇaḥ kṛtavatī prathamāvatāram 1

3.66

arthasya sākṣātkathana marthavyaktiḥ | yathā-pṛṣṭheṣu śaṅkhaśakalacchaviṣūcchadānāṃ
rekhābhiraṅkitamalaktakalohinībhiḥ
gorocanāharitababhrubahiṣpalāśamāmodate kumudamambhasi palvalasya

3.67

atra viśeṣaṇaviśiṣṭasya 2 kumudasvarūpasya 3 sākṣādiva pratipattirarthavyaktiḥ
kāntiḥ pūrvvoktaiva
bhūtyutkarṣa udāratā | yathā-prāṇānāmanilena vṛttirucitā satkalpavṛkṣe 4 vane
toye kāñcanapadmareṇukapiśe 5 puṇyābhiṣekakriyā
dhyānaṃ ratnaśilāgṛheṣu vibudhastrīsannidhau saṃyamo
yadvāñchanti tapobhiranyamunayastasmiṃstapasyantyamī1

3.68

āśayotkarṣa udāttatā3 | yathā-pātre purovartini viśvanāthe kṣodīyasi kṣmāvalaye ca4 deye
vrīḍāsmitantasya tadā tadāsīccamatkṛto yena sa eva devaḥ

3.69

arthaviśeṣe svādhyavasāya ojaḥ | yathātānyeva yadi bhūtāni tā eva5yadi śaktayaḥ
tataḥ paraśurāmasya na pratīmaḥ parābhavam

3.70

prauḍhāhaṅkāra aurjityam | yathāumāvadhūrnbhavān dātā yācitāra ime vayam
varaḥ śambhuralaṃ hyeṣa tvatkulonnataye6 vidhiḥ

3.71

artheṣvabhīṣṭā preyān | yathā—
rasavadamṛtaṃ kassandeho madhūnyapi nānyathā
madhuramadhikaṃ cūtasyāpi prasannataraṃ1 phalam
sakṛdapi punarmadhyasthaḥ san rasāntaravijjano
vadatu yadihānyatsvādu syāt priyādaśanacchadāt

3.72

dāruṇāryasyādāruṇaśabdaiḥ pratipādanaṃ suśabdatā | yathā—
devavrate vāñchati dīrghanidrāṃ droṇe ca karṇe ca yaśo'vaśeṣe
lakṣmīsahāyasya tavādya vatsa ! vātsalyavān droṇirayaṃ sahāyaḥ

3.73

vyājālmbanaṃ samādhiḥ | yathā—
darbhārḍkureṇa caraṇaḥ kṣata ityakāṇḍe
tanvī sthitā katicideva padāni gatvā
āsīd vivṛttavadanā ca vimocayantī
śākhāsu valkalamasaktamapi drumāṇām

3.4

arthasya sūkṣmatvaṃ saukṣmyam | yathā—
. . . . . . . . . . . . . . ||74

3.78

vyañjanāgamyatayā'nurāgādīnāṃ śāstrārthasavyapekṣatvaṃ gāmbhīryyam | yathā-arthasya tulyatayā vibhāgaḥ sammitatvam | yathā-sābhiprāyoktivinyāso bhāvikatvam
bhāvināṃ parapuruṣanakhakṣatānāṃ nalagranthyālekhavyājagopanena sābhiprāyabhaṇanaṃbhāvikatvam
arthādarthāntarāvagamo gatiḥ | yathā—
śubhre ko'yaṃ vṛddho ? gṛhaparivṛḍhaḥ, kiṃ tava pitā ?
na me bharttā, rātrau vyapagatadṛganyacca vadhiraḥ
hu huṃ huṃ śrānto'haṃ śiśayiṣurihaivāpavarake
kva yāminyāṃ yāsi svapihi nanu nirdaṃ maśake

3.79

arthasyotpattikriyākramo rītiḥ | yathā—
prathamamaruṇacchāyastāvattataḥ kanakaprabhastadanu virahottāmyattanvīkapolataladyutiḥ
prabhavati punardhvāntadhvaṃsakṣamaḥ kṣaṇadāmukhe
sarasaṃbisinīkandacchedacchavirmṛgalāñchanaḥ

3.80

svārthasya bhaṅgībhaṇanamuktiḥ | yathā—
tvamevaṃsaundaryyā sa ca ruciratāyāḥ paricitaḥ
kalānāṃ sīmānaṃ paramiha yuvāmeva bhajathaḥ
api dvandvaṃ diṣṭyā taditi subhage saṃvadati vāmataḥ śeṣaṃ cetsyājjitamiha tadānīṃ guṇitayā

3.81

atrābhīṣṭasya nāyakanāyikāsaṅgamasya bhaṅgayā bhaṇanemuktiḥ
vivakṣitārthanirvāhaḥ prauḍhiḥ | yathā—
tvadvaktrenduvilokunākuladhiyā dhātrā tvadīyāṃ śriyaṃ
niḥkṣipya pratirājakeṣu viduṣāṃ lakṣmyā tvamāpūritaḥ
tenaite niyataṃ daridrati gṛheṣvevāmiyaṃ dṛśyate
naitāmādriyase tvamicchasi ca tāṃ tvāmeva sā dhāvati

3.82

unnamayya sakacagrahamāsyaṃ cumbati priyatame haṭhavṛttyā
huṃhu muñca mamameti ca mandaṃ jalpitaṃ jayati mānadhanāyāḥ2

3.83

bhūribhārabharākrānta4 ! bādhati skandha eṣa te
tathā na5 bādhate skandho yathā bādhati bādhate

3.84

ākṣipantvaravindāni1 mugdhe tava mukhaśriyam
koṣadaṇḍasamṛddhānāṃ kimeṣāmasti duṣkaram

3.85

“nīrandhre gamitavati kṣayaṃ pṛṣatkairbhūtānāmadhipatinā śilāvitāne”6

3.86

“gāṇḍīvī kanakaśalānibhaṃ bhujābhyāmājaghne viṣamavilocanasya vakṣaḥ”7

3.87

“yadā tīvraprayatnena saṃyogāderagauravam
na chandobhaṅga ityāhustadā doṣāya sūrayaḥ ||” iti
yathā—
kṛtārthaśca kṛtārthaśca2 mitrāṇāṃ na bhavanti ye
tān mṛtānapi kravyādān kṛtaghnānnopabhuñjate

3.88

atra kraśabde pare'pi pañcamavarṇasya laghutvam | yatra tvatīvraprayatnenaiva
saṃyogasyoccāraṇaṃ tatra saṃyogaparasya gurutvameva yathā barhādiśabde | atra krādiśabde prathamavarṇasya dvitvena saṃyogasya halāditvaṃ tīvraprayatnenoccāraṇe prayoktavyam | barhādiśabde tu saṃyogaghaṭakavarṇasya dvitvābhāvānna saṃyogasya halāditvamiti na tīvraprayatnenoccāraṇamiti viveka iti vadanti
evaṃ yatibhaṅgasyāpi kvacidguṇatvam | yathā—
“śobhāṃ puṣyatyayamabhinavaḥ sundarīṇāṃ prabodhaḥ”3

3.89

atra mandākrāntācchandasi caturthasthāne yatirapekṣitā | tatra yaṇādeśaḥ
parādivadbhavatīti chando'nuśāsanena yaṇādeśasya parapadādivadbhāvavidhānāt,
tatsaṃyuktahalo'pi parapadādivadbhāvenārthataḥ pūrvapadasya tatpūrvameva samāpteryyatyabhaṅgaprayojanikāyā atideśānna yatibhaṅgaḥ
yatirnāma viśrāmaḥ |, sa ca prāyaḥ padānte bhavati | padañca vibhaktyantaṃ,
vibhaktiśca kvacilluptā | yathā—
dṛptaduṣṭataradānavadarpacchedaveditanijaikamahimnaḥ
ko'pi nīradarucaḥ4 kurutānme śarma santatahṛdantanipātaḥ

3.90

jambhārātībhakumbhodbhavamiva dadhataḥ sāndrasindūrareṇum

3.91

kṛpayaiva sadā bhaktasyāhitāni cakatrta yaḥ
same cetasi cintālī⁵rālīno haratu drutam

3.92

praṇamata bhavabandhakleśanāśāya nārāyaṇacaraṇasarojadvandvamānandahetum

3.93

evamanyeṣāmapi doṣāṇāṃ guṇatvaṃ bodhyamityāha¹| tadetadubhayamapi
mataṃ nānumanyante mammaṭabhaṭṭāḥ²| tathā hi—
śleṣo yadi mādhuryyavyañjakātiriktavarṇaghaṭito³ vṛttidairghyavān
tadaujasi no cenmādhuryya evāntarbhavati| prasādo'pyaṃśe ojasi aṃśāntare ca mādhuryya evāntarbhavati
samatā tu sarvvatrānucitaiva| yathā—
prāgaprāptaniśumbhaśāmbhavadhanurddhedhāvidhāvirbbhavat⁴
krodhapreritabhīmabhārgavabhujastambhāpaviddhaḥ kṣaṇāt
ujjvalaḥ paraśurbbhavatvaśithilastvatkaṇṭhapīṭhātithi—
ryyenānena jagatsu khaṇḍaparaśurddevo haraḥ khyāpyate

3.94

atra krodhavyañjake pādatraye yo mārgassa na krodhānabhivyañjake⁵ caturthe
iti mārgabheda eva samucitaḥ| yatra tu na tathā tatra patatprakarṣādidoṣābhāva
eva paryyavasyatīti na samatāguṇaḥ
mādhuryyantu bhaṅgyāṅgīkṛtameva| sukumāratā tu kaṣṭarūpadoṣābhāvarūpā
arthavyaktistu prasādenaiva gatārthā| udāratā tu ojasaiva gatārthā| ojastu
bhaṅgyāṅgīkṛtameva| grāmyatvadoṣābhāvarūpaiva kāntiḥ| samādhistu prathamāṃśa
ojasā'parāṃśe mādhuryyeṇa gatārtha iti| evaṃ daśārthaguṇā api nātiricyante| tathā hi śleṣa uktivaicitryameva, na guṇaḥ, anyathā pratiślokamuktivaicitryalakṣaṇaguṇabhedāpatteḥ| prasādo'pyadhikapadatvarūpadoṣābhāva
eva | samatā'pi bhagnaprakramarūpadoṣābhāva eva | mādhuryyamapyanavīkṛtatvarūpadoṣābhāvarūpam | sukumāratā'pyamaṅgalyarūpadoṣābhāvarūpā | arthavyaktistu svabhāvoktiralaṅkāraḥ | udāratā tu grāmyatvarūpadoṣābhāvaḥ | ojasaādyāścatvāro bhedā uktivaicitryamātrasampādakāḥ, pañcamastu bhedo'puṣṭārthatvarūpadoṣābhāva eva | rasadhvanirasavadalaṅkārābhyāṃ kāntirpi gatārthā
samādhistu kāvyasya kāraṇaṃ na guṇo'nyathā pratibhāyā api guṇatvāpattiriti
dik | evaṃ mahārājamatamapi na samyak | tatrodāratvāntāḥ pūrvvamevāpṛthagbhāvena darśitāḥ | udāttatā tu ślāghyaviśeṣaṇavatta|'puṣṭārthatvarūpa1doṣābhāva eva | aurjityaṃ gāḍhabandhatārūpamojasaiva gatārtham | priyatarākhyānarūpaṃ preyo'pyuktivaicitryamātraṃ na guṇaḥ, anyathā guṇākhyānaṃ2 kriyākhyānamityapi guṇabhedaḥ syāt | subantānāṃ tiṅantānāñca vyutpattirūpā suśabdatā
kāvyasya kāraṇaṃ na guṇaḥ | anyatrānyadharmmāroparūpaḥ samādhirapi rūpakeṇopamayā vā'laṅkāreṇa gatārthaḥ | antassaṃsparūpatvaṃ sūkṣmatvamapyuktivaicitryamātraṃ
sūkṣmālaṅkāro vā bhavet | dhvanimittārūpaṃ gāmbhīryyantu uttamakāvyatāsampādakaṃ
vyañjanayaiva gatārtham | vyāsasamāsau tūktivaicitryamātrarūpāveva | sammitatvamapyadhikapadatvarūpadoṣābhāva eva | bhāvikatvamapi bhāvadhvanigatārtham
ārohāvarohakramarūpā gatirapi prathamāṃśe ojasā dvitīyāṃśe mādhuryyeṇa
gatārthā | [upakramanirvvāhurūpā rītirapi bhagnaprakramarūpadoṣābhāvagatārthā
viśiṣṭā bhaṇitiruktirapi parisaṅkhyādyalaṅkāreṇa gatārthā |]3 prauḍhirapi kāntyaiva
gatārthā | kāntipi doṣābhāveṇa gatārtheti na śabdaguṇāḥ pṛthak
arthaguṇeṣu śleṣaprasādasamatāḥ pūrvvanirastā eva | mādhuryyasaukumārye
vastuvyañjanayaiva gatārthe, anyathā prativastuguṇatvāpatteḥ | arthavyaktirapi svabhāvoktyalaṅkāreṇa gatārthā | kāntipi pūrvvanirastaiva | udāratvamudāttatā
ojastu¹ vastuvyañjanayaiva gatārtham | aurjityamapi bhāvadhvanigatārtham
preyānapi śṛṅgāreṇa gatārthaḥ | suśabdatā'pyasaṅgatārūpadoṣābhāvagatārthā
samādhirapi rasabhāvadhvanigatārthaḥ | saukṣmyamapi tathaiva | gāmbhīryyantvaśāstrajñe²
śrotari doṣa eva, anyatra tu doṣābhāvaparyyavasanna m | sammitatvamapyuktivaicitryamātram | bhāvikatvamapi vyājoktyalaṅkāreṇa gatārtham | gatirapi vastuvyañjanayaiva gatārthā | rītirapi paryyāyālaṅkāreṇa gatārthā | uktiprauḍhī api
vastuvyañjanayaiva gatārthe iti nārthaguṇāḥ pṛthak
doṣaguṇāstu doṣābhāvenaiva gatārthā iti siddham
mādhuryyaujaḥprasādākhyāstraya eva guṇā iti | tatra mādhuryeṇa cittaṃ
dravati | ojasā vistārarūpāṃ dīptimāpnoti | prasādena vikāsameti | drutidīptivikāsākhyāstisraścittavṛttayaścittasya pariṇāmino vikāraviśeṣāstatra
cittadrutijanakatvavyaṅgyo guṇo vā jātirvā mādhuryyam | cittadīptijanakatvavyaṅgyo guṇo vā jātirvā ojaḥ | cittavikāsajanakatvavyaṅgyo guṇo vā
jātirvā prasādaḥ | na ca drutyādijanakatvameva tattadguṇavyavahāranimittamastu
kimatiriktajātyeti vācyam | janakatāvacchedakāgrahe janakatvasya durgrahatvāt
tadgrahe tasyaiva vyavahāranimittataucityāt | na ca śṛṅgāratvenaiva cittadrutijanakatvaṃ karuṇaśāntābhyāmapi cittadrutijananena vyabhicārāt | na ca
‘āhlādakatvaṃ mādhuryyaṃ³ śṛṅgāre drutikāraṇam⁴
karuṇe⁵ vipralambhe tacchānte cātiśayānvitam
dīptyātmavistṛterheturojo vīrarasasthiti
śrīmaccitradhareṇaiṣā kṛtā vīrataraṅgiṇī
avagāhya vimuñcantu tāpaṃ santassamāmimām

Linked texts (7)