Kavyaprakasha 3
Vistārikā 3
- Language
- Sanskrit
3.25
atrānukampāvṛtteḥ 'ka' rūpataddhitasya | praghanetyādi | pradhanaṃ yuddhamevādhvā, praveśaniḥsaraṇahetutvāt | vidhuraiḥ śatrubhiḥ | divasaṃ vyāpya vidhisiddhamanāhāryam | padaṃ sthānam, kriyāviśeṣaṇam | atreti | kriyāsamāptirapavargaḥ, sā ca vijayalābha eva bhavati; phalasiddhāvevecchāvicchedāt | bhūyo bhūya ityādi | 'savidheti rathyāviśeṣaṇam | valabhī prāsādoparimaṇḍapaḥ | saiva bhavanasaṃkṣudratvāt | tuṅgamuccadeśastham, vātāyanaṃ tatra sthitā paśyati, na tu tena | anena vartmanā kadācidayaṃ paśyedityabhipretya tatra 'śarīramaparyantītyarthaḥ, sākṣād dṛṣṭvetyanvayaḥ | tenendrajālādivyudāsaḥ | taduktam— "indrajāle ca citre ca sākṣāt svapne ca darśanam" iti | tena sākṣād darśane rāgotkaṭatā | lalitalalitairatimanoharaiḥ | tāmyati glāyatīti 'kathitam' iti 'cūrṇakena sahānvayaḥ | kathitañca me mālatīdhātreyyā lavaṅgikayetyupakramya mālatīmādhave kāmandakayuktiriyam | anukampetyādi | taduktam—"ajñāne kutsite caiva dayāyāmanukampane[ke]" iti | anukampāvyañjanenāṅgasaukumāryeṇa duḥkhakṣamatvānadhikāritvadvārā vipralambhaḥ prakṛṣyate |
3.41
atra candratārakāśyāmāpadānāṃ nānārthatvācchabdaśaktimūlatā | padāntare'rthaśaktiriti | strīviśeṣa eva rātrirityupamāyāmubhayaśaktimūlatāṃśabhedena śabdaparivṛttyasahatvāsahatvāt |
atra kecit-'śyāmā'padasthāne 'rajanī'padaprakṣepe'pi strīsāmyamavagamyate | evaṃ sati ca 'tasmin sambhedenānyataraivaiyarthyamityubhayaśaktimūlo'yamalaṅkāra ityāhuḥ, tanna; tatparivṛttisahatve'pi tanmūlakatve śabdārthaśaktimūlakatvavibhāgo na syāt, niyāmakābhāvāt | kiñca, śyāmāpadaparivartane vivakṣite strīviśeṣasāmyāpratipattiprasaṅgāt | na ca 'śyāmā'padaparivartane sahatvāsahatvābhyāmubhayamūlatve 'vākye dviruttham' iti niyamabhaṅgaḥ syāditi vācyam, padāntarasācivyenaiva śyāmāpadasya vyañjakatvāt | yattu śabdaśaktiṃ vinā arthaśakteranutthānādubhayaśaktimūlo na pṛthagityāhuḥ, tadasat; śyāmeva śyāmā sarvamānandyayatīti viśiṣṭavyaṅgyasyobhayaśaktiṃ vinānutthānāt |
nanu vastuno'pi vyaṅgyasyobhayaśaktimūlatve sambhavati kathamekaityuktam ? maivam, rahasye vastuni vyaṅgya eva gopanāya nānārthapadopādānam, tadgopane ca śabdaśaktya eva prabhavantītyubhayaśaktimūlatāvirahāt | ata eva śabdaśaktimūle 'paṃthia ettha' ityādyudāhṛtam |
aṣṭādaśeti | arthāntarasaṃkramitātyantatiraskṛtavācyālakṣyakramavyaṅgye [dvau] (vivakṣitānyaparavācye rasādirekaḥ, lakṣyakramavyaṅgye) śabdaśaktimūle vastvalaṅkṛtī | arthaśaktimūle dvādaśa | ubhayaśaktimūlaścaikaḥ |
asyeti dhvaneḥ| nanu rasādīnāṃ bahubhedatvena kathamaṣṭādaśetyata āha—
anantatvāditi tathāhi navarasāḥ| tatra śṛṅgārasya dvau bhedau—saṃbhogo vipralambhaśca| saṃbhogasyāpi parasparāvalokanā-liṅganaparicumbanādikusumāvacayajalakelisūryāstamayacandrodayaṣaḍ-ṛtuvarṇanādayo bahavo bhedāḥ| vipralambhasyābhilāpādaya uktāḥ| tayorapi vibhāvānubhāvavyabhicārivaicitryam| tatrāpi nāyakayoruttamamadhyamādhama-prakṛtitvam| tatrāpi deśakālāvasthādibhedā ityekasyaiva rasa-syānantyam, kā gaṇanā tvanyeṣām| asaṃlakṣyakramatvaṃ tu sāmānya-māśritya rasādidhvanibheda eka eva gaṇyate|
dyuttha iti śabdārthobhayaśaktimūlaḥ| anantarākṣiptyā'saṅgatirityāha—asya dhvaneriti| paricumbanādītyādipadenāntarāṅgāntaragrahaṇam| nāyakayorityekaśeṣaḥ| ²uttametyādi| prakṛtiḥ svabhāvaḥ| ³svāpekṣakottamasvajātīyanikṛṣṭānurāgitvenottamaprakṛtitvādi| deśo vijanādiḥ| ⁴kālo vasantādiḥ| avasthā bālyādikā| anyeṣāṃ rasānāṃ tadābhāsānābrūtyarthaḥ| tarhyekatvagaṇane kiṃ bījamityāha—asaṃlakṣyetyādi| ⁵sāmānyaṃ rasādiṣu bhāvādiṣvapyanugato dharmaḥ| eko'saṃlakṣyakramaḥ| 'vākya' ityādi| nanu ⁶dyutthanāmako bheda ityāha—śabdārthobhaye-tyādi| ekatra pade'nvayavyatirekānuvidhānānuvidhānavirahād vākya-gāmitāniyamaḥ| kecittu prāyikametat|
ityatra 'navarata'sthāne 'guruparī'ti pāṭhe vaktṛboddhavyavaiśiṣṭyaiḥ sadyaḥ kāmukasambhogasya prakāśenārthaśaktimūlatvam⁴, sati ca tasmin vaktrādivaiśiṣṭyamanapekṣyaiva śabdaśaktireva prabhavatīti ⁵pade'pyubhayaśaktimūlatādarśanādityāhuḥ, tanna; tatpadānvayavyatirekānuvidhānena tanmūlatāvirahāt| guruparīti pāṭhe prathamaratāpratīteḥ|
pade'pīti—anye saptadaśa 'api'śabdasyānuktapadāṃśādisamuccayanaṃ bodhayati|
'api' śabdādityādi| alaṅkārādīnāṃ padāṃśādivyaṅgyatvāsambhavāt| ekāva yavetyādi| dyotyena bodhyena, vyaṅgyena ⁶vyañjanāviṣayena, bhāratī ⁷kāvyatā, bhāsate camatkurute| vākyavyaṅgyetyarśa āditvādac| vākyasya vyaṅgyaṃ yatreti bahuvrīhirvā| yadvā bhāratī camatkāraḥ, sa ca yatkiñcidekapadasādhyatvād vākyasyaiva vyaṅgyaḥ, tathāpi padasya ⁸śaktirudbhaṭatvena tadvyaṅgyena bhāsate pratītipathamavatarati|
3.42
yathā gṛdhragomāyusaṃvādādau| tathāhi— alaṃ sthitvā śmaśāne'smin gṛdhragomāyusaṅkule| kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṅkare |
63 || na ceha jīvitaḥ kaścit kāladharmamupāgataḥ| priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatirīdṛśī |
64 || (ma0 bhā0, ā0 pa0, a0 253) iti divā prabhavato gṛdhrasya puruṣavisarjanaparamidaṃ vacanam| ādityo'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta sāmpratam| bahuvighno muhūrto'yaṃ jīvedapi kadācana |
65|| udāhṛtam—"ullāsya kālakaravālamahāmbuvāham" ityādi| padaprakāśyo na bhavatīti—ekasyaiva padasyānvayavyatirekatvavidhānānuvidhānāsambhavājjobhayaśaktimūlatetyarthaḥ| pañcatriṃśaditi—uktāṣṭādaśasu saptadaśadhvanayaḥ padavākyamūlatvadvaividhyena catustriṃśat, ubhayaśaktimūlastu vākyamātravyaṅgyatvenaika iti militvā pañcatriṃśat| prabandha ityādi| prabandho ²mahāvākyam, 'api'śabdād vākye pade cetyarthaḥ| arthaśakterbhavatyāvirbhavatītyarthaśaktyudbhavo dvādaśavidhaḥ| saṃvādādau tat ³prathamataḥ| kāladharmo maraṇam, ⁴tamupāgataḥ| kaścinna jīvita iti sambandhaḥ| divā prabhavata iti rātrāvandhatvāt| bahuvighna ityādi| ayaṃ sandhyāsannihitaḥ kālaḥ, bahuvighno rākṣasakālatvāt| etat kālāpagame jīvanaṃ sambhāvyate| tadāha—jīvedapīti|
3.43
tyādi| mādhuryādayaḥ sākṣātsambandhena raseṣu, vyaṅgyavyañjakabhāve, na tu varṇādāviti vakṣyamāṇavacanena varṇāderguṇeṣu vyañjakatvam, atra tu pratyayādijanyapratītisvarūpāṇāṃ svasvaviṣayaniṣṭhamapi darśitam| tattadviśeṣeṣviti parasparabheda iti bhāvaḥ| tadāha—udāhariṣyata¹ iti| guṇavyañjakatvajñānasya guṇajñānādhīnatvādityarthaḥ| 'tulya' iti pāṭho na samīcīnaḥ, varṇādivyañjakatvāviśeṣāpatteriti| apītyādi| kavivivakṣiteti²vṛttapratyāyakaṃ vākyaṃ prabandhaḥ| pañcasandhisamanvitaṃ pañcādidaśaparyantāṅkaṃ khyātavṛttakaṃ kāvyaṃ³ nāṭakam| ādipadāt prakaraṇādiparigrahaḥ| teṣāṃ rasaṃ prati vyañjakatā| taduktam—
eka eva bhavedaṅgī śṛṅgāro vīra eva vā| aṅgamanye rasāḥ sarve kāryanirvahaṇo'dbhutam|| iti|
nirvahaṇaṃ samāpanam|
evamityādi| pūrvagaṇitābhyāṃ padavākyaprakāśābhyām| ṣaḍiti padavākyapadaikadeśavarṇaracanāprabandhavyañjayatābhedāt| 'api'śabdasyānuktasamuccitāvuktavismṛtyāpattibhayena pūrvagaṇitābhyāmityuktam| (80 b)|
ekapañcāśaditi| pūrvaṃ gaṇitāḥ pañcatriṃśat prabandhavyaṅgayāḥ| arthaśaktyutthatvād alakṣyakramasya padaikadeśaracanāvarṇaprabandhavyaṅgaya-tvena pare catvāro bhedā iti saṃvalanenaikapañcāśat| tadāha—vyākhyātā iti| pūrvagaṇanoṭṭaṅkanenetyarthaḥ|
na kevalaṃ śuddhā ekaikapañcāśad bhedā bhavanti, yāvatteṣāṃ svaprabhedairekapañcāśatā saṃśayāspadatvenānugrāhyānugrāhakatayaikavyañjanānupraveśena ceti trividhena saṅkareṇa parasparanirapekṣarūpayaikaprakārayā saṃssṛṣṭyā ceti caturbhirguṇane| vedakhāgnidhiviyaccandrāḥ (10404) śuddhabhedaiḥ saha|
3.44
ime śuddhabhedāḥ| saṅkīrṇabhedānāha—saṅkareṇetyādi| svaprabhedairekapañcāśat| saṅkareṇa saṃsṛṣṭyā cetyanvayaḥ| sādhakabādhakapramāṇābhāvena saṃśayāspadatvena ekavyañjakavyaṅgyatvenaikavyañjakānupraveśaḥ| upakāryopakārakatvam [nu] grāhyānugrāhakatā| paramparāpekṣatvaṃ saṅkaraḥ| tattvoktarūpatraye suvyaktameva| ekaṃ vinā parasya tattadrūpatāvirahāt sādhakapramāṇairniścitānāṃ pṛthag vyañjakānupraviṣṭānāṃ svātantryeṇa viśrāntānāmekapadyābhiniveśaḥ saṃsṛṣṭiḥ| tatra nānyonyāpekṣaṇamityāha— nirapekṣayeti| vedetyādi| ekapañcāśato hyekapañcāśadguṇanena vidhivindurasaṃlocanāḥ, tairvedaguṇitairmatāḥ| vedāścatvāraḥ, khabindurandhrayo'pi catvāraḥ| viyadapi binduḥ candra ekaḥ| aṅkaśāstre tathaiva saṅketanāt| aṅkānāṃ vyutkrameṇa sthāpanamityaṅkaśāstraparibhāṣayā caturadhikacatuḥśatyuttaraṃ daśasahasraṃ bhavati (10404)| vastutaḥ punariyatī na saṃkhyā| tathā ca pūrvapūrvamiśraṇena gatārthatayā paraparamiśrāṇāmekādisaṃkhyāhāsād vedakhāgniśarāḥ| ata eva virodhālaṅkāre jātiviruddhā jātyādyaguṇo guṇādibhirbhibhiḥ| kriyā dvābhyām, atha dravyaṃ dravyeṇeti jātiguṇakriyādravyāṇāṃ virodhe daśatvasyābhidhānasya mānatā, anyathā pratyekaṃ catuṣve ṣoḍaśatvameva syāt, guṇajātyorvirodhasya jātiguṇavirodhānanyatvena guṇavirodhānāṃ tritvāt| evaṃ kriyādravyavirodhayo-
tatra diṅmātramudāhriyate—
3.62
atra kāvyaliṅgena vṛddhāṃ paravadhūṃ tvamasmānujjijñatvā'kintītyādi, hetvabhāve rodanasyāhāryatā| skandhagrahaṇena ghaṭabhaṅgasya hetvalaṅkārasya kathaṃ vyañjakatā? kāraṇāntarato'pi tadupapatteḥ| vivṛtya pathi vilokanaṃ sahakārīti cet, tasyaiva vyañjakatvamityāha--yathā veti| viśrṛṅkhalāṃ tvāṃ sakhi dṛṣṭvā kuṭena taralataradṛṣṭim| dvārasparśamiṣeṇa cātmā guruka iti pātayitvā vibheditaḥ|| [vibhinnaḥ] kuṭo ghaṭaḥ, vibhinna ityantarbhūtaṇyarthaḥ| vyājena ghaṭasphoṭanaṃ punarnadīgamanāyetyāha--apahnutyā vastviti| alaṅkāramūlālaṅkāramāha--joṇhāī ityādi| jyotsnayā madhurasena ca vitīrṇatāruṇyotsukamanā sā| vṛddhā'pi navoḍheva paravadhūrahaha harati tava hṛdayam|| vṛddhāyā hṛdayahāritve jyotsnāmadhurasābhyāṃ dattaṃ tāruṇyaṃ hetarityāha--kāvyālaṅgeneti| nāyakakuceṣṭāyā aśakyavaktavyatvenākṣepaḥ|
bhilaṣasīti tvadīyamācaritaṃ vaktuṃ na śakyamityākṣepaḥ 'paravahūā'padaprakāśyaḥ| eṣu kavinibaddhavaktṛprauḍhoktimātraniṣpannaśarīraḥ| vākyaprakāśye tu pūrvamudāhṛtam| śabdārthobhayaśaktyudbhavastu padaprakāśyo na bhavatīti pañcatriṃśad bhedāḥ|
3.66
( ma0 bhā0 ā0 pa0, a0 253 ) iti niśi vijṛmbhamāṇasya gomāyorjanavyāvartananiṣṭhaṃ ca vacanamiti prabandha eva prathate | anye tvekādaśa bhedā granthavistarabhayānnodāhṛtāḥ, svayaṃ tu lakṣyato'nusartavyāḥ | apiśabdāt padavākyayoḥ |
kanakavarṇābham, na tu kanakābham, tadā kanakagatakāṭhinyasyāpi prasaṅgāt | aprātetyādi | yauvanaprāptau paradārābhigamanādidoṣeṇāyuḥ² -saṃkṣepasambhāvanā syāt | bālatvena tadbhāvād bhūtābhibhava evetyarthaḥ | bālā avivecakāḥ | bālatve hetumāha—aviśaṅkitā iti | vyāvartananiṣṭhaṃ taduddeśyakam | vijṛmbhamāṇasya viśrabdhaṃ sañcarataḥ | prabandha eveti³ | na tu yatra kutracid vākye | prathate prakāśate | anya ityādinoktā nodāhṛtāḥ | mahāvākyasyāpi vākyatvena tadudarśanenaiva sugamatvādityarthaḥ | tadāha—lakṣyata ityādi | lakṣyate iti lakṣyaṃ prekṣyānusartavyāḥ, vākyeṣviva jñātavyāḥ | padaikadeśa ityādi | padaikadeśo nāma subantātvākhyātabhedāddvidhaḥ | ādipadādupaskārakaḥ | sa ca trividhaḥ, antaraṅgabahiraṅgobhayarūpatvāt | prathamastvāgama upagrahaśceti dvividhaḥ | upagrahaśca— yatrātmanepadād bhedaḥ kaścidarthasya ¹gamyate | parasmaipadato vāpi manyante ⁴tadupagraham || ityuktadiśā''tmanepadaparasmaipadagamyo'rthasya viśeṣaḥ | dvitīyo nipātopasargakarmapravacanīyādibhedād bahuvidhaḥ | tṛtīyaḥ sarvanāmapūrvanipātāvyayībhāvadvivacanādibhedād dvividhaḥ | svātantryeṇārthapratyāyanādeṣāṃ padaikadeśatā |
3.67
atra 'jayatī'ti, na tu śobhata ityādi| samāne'pi¹ sthaganavyāpāre lokottareṇaiva vyāpāreṇāsya pidhānamiti tadevotkṛṣṭam|
rai ityādi|
ratikelihṛtanivasanakarakisalayaruddhanayanayugalasya| rudrasya tṛtīyanayanaṃ pārvatīparicumbitaṃ jayati||
ratikelyā hṛtaṃ nivasanaṃ yena, karakiśalayābhyāṃ ruddhaṃ nayanayugalaṃ yasya| 'nivasanānta, yugalānta' padābhyāṃ karmadhārayaḥ|
kecittu ratikelihṛtanivasanāyāḥ² karakiśalayābhyāṃ³ ruddhaṃ nayanayugalaṃ yasyeti vigrahamāhuḥ, tadasat; ⁴kṛtanivasanākarakiśalayetyādiprayogāpatteḥ|
⁵prakṛtyantarasya na vyañjakatvamanvayavyatirekābhyāṃ tadupagamādityāha- na tviti| hetumāha—samāne'pītyādi| sthaganamācchādanam| ⁶tattu hastādinā kṛtam, laukikaṃ paricumbanaṃ tu ⁷pidhānopakaraṇatvenākṛvatvāllokottaramityāha—lokottareṇeti| tadeva cumbanapidhānameva, utkṛṣṭaṃ camatkāriśeṣānuguṇatvāt| ānuguṇyaṃ rāgātiśayaharṣalajjādisampattidvārā⁸ rasātiśayapoṣaṇāt| tacca nayanaviṣayeṇa jayatinā [utkarṣaḥ] gamyata iti na śobhate prayogaḥ| tena rāgātiśayārthaṃ⁹ pratyekavyañjakatvaṃ notkarṣaṃ prati, anuśāsanena tatra śaktyupagamāt| etena "samuditameva padaṃ vācakam, prakṛtipratyayau tu¹⁰ svasvārthe vyañjakāvityutkarṣo vyaṅgayaḥ" iti nirastam| śaktyopapattau ¹¹vyañjanā na prasaret| evaṃ sarvatrānusandheyam|
3.68
atra 'padāni'iti, na tu dvārānīti |
3.72
atreti| kimitītyādeḥ praśnasya yadunnāyakamuttaraṃ kopenetyādirūpamālaṅkāra ityanvayaḥ| atrāpahnutervākyārthasyāprasaṅge pratiṣedhānupapattyā praśnamākṣipya viśrāntāvuttarālaṅkārasyaiva vyaṅkatvam, nāpahnuteḥ; tasyāstanmukhanirīkṣakatvāt, satpratipakṣotthāpakasyopādherhetvābhāsābhāvavat| alaṅkāramūlamalaṅkāramāha—mahileti| mahilāsahasrabhṛte2 tava hṛdaye subhaga sā'māntī| 3anudivasamananyakarmāṅgaṃ tanukamapi4 tanayati|| atreti| tanostanūkaraṇe hṛdaye sthānāprāptirhetuḥ| tadāha—hetvalaṅkāreṇeti| evamiti 5kavinibaddhakatvatannibaddhavaktṛkatvayorbhedādityarthaḥ| ubhayaśaktimūlamāha—śabdetyādi| eko'laṅkārūpaḥ| atandro'nācchanno'nalpaśca candraḥ śaśī karpūrañca| tārakā nakṣatraṃ netramadhyañca| śyāmā rātrivarṇaviśeṣavatī sitāsitāmitādisakalavasanābharaṇānulepanasubhagā ca| 1. bhāsattvābhāveti kha0| 2. bharite iti kha0| 3. anu nāsti kha0| 4. tanumati iti kha0| 5. kavivaktṛkatveti kha0|
3.73
atra dvitīya 'mitrādi'śabdā āśvastatvaniyantraṇīyatvasnehapātratvādisaṃkramitavācyāḥ |
3.74
atra vimujjhantīti | padaprakāśyatva iti padāt prakāśata 'ityukte'rthād vyaṅgyasya | padaprakāśatva ityapi pāṭhaḥ | atreti | ekenādipadena śatravanukampyajātajīvatipadāni | dvitīyena ca sujanmatvaślāghyajīvanatve parigṛhyete², viśvāsasyātiśayo yāvajjīvasthiratvaṃ vyaṅgyam | evaṃ niryantraṇādyatiśayāśca | atra vākyārthānāṃ pratyekaviśrāntatvena³ naikavākyatā, tena padānāmeva [na] vākyasya vyañjakatetyavadheyam | ⁴evaṃ, sarvatra prathamamitrādipadārthānāṃ nānupayogitvabādha iti na teṣu lakṣaṇetyāha—dvitīyetyādi | arthāntarasaṃkramitavācyalakṣaṇāyā vyañjakatvamuktam⁵ | atyantatiraskṛtavācyāyā āha—khaletyādi | khalavyavahārā dṛśyante dāruṇā yadyapi tathāpi dhīrāṇām | hṛdayavayasyabahumatā na khalu vyavasāyā vimuhyanti || dāruṇāḥ prāṇānāmapi dveṣakāḥ, hṛdayameva vayasyaḥ, sadarthagrāhakatvāt | atretyādi | mohasya cetanadharmasya vyavasāyeṣu bādhāt | vimujjhantīti tyāgābhāve ⁶lakṣaṇāmāha | atra mohapadena sthagitatve
3.75
lakṣaṇayā dhīrāṇāṃ sadāśayatvaṃ vyajyate ityanyatiraskāraḥ| 1atra vyavasāyā iti bahuvacanena prakāśitasya mahāśayatvasya bhāvaprakarṣakatvam sarvatraivamavadheyam|
alakṣyakramavyaṅgyamāha—lāvaṇyamityādi| avayavānāṃ pratyekamakṛtrimamanohāritvam| lāvaṇyarūpaniṣṭho'nubhāvakatvātiśayaḥ kāntiḥ| anubhavasmaraṇābhyāṃ 2sudhā''spadatvajvaratve| tadādītyādipadādarsāviti|
taditi3| tadādipadānāṃ parigrahaḥ| anubhavaikagocarā, 4na tu nirvaktuṃ śakyā| asya vyaṅgasya 5vipralambhe prakarṣakatvam, nālakṣyakramatvam, tanmukhenaiva vipralambhasya sahṛdayahṛdayodyatvāt| 6tadādīnāṃ buddhiviṣayatā'vacchedakaprakāreṇa śaktau lāvaṇyātiśaye vyaṅgayaḥ|
7atra tadādipadānāmanvayavyatirekābhyāṃ 8tanmūlatā| nanu 'tadā 9sudhā''spadamabhūt' ityādivākyasahakāreṇaiva tadādipadānāṃ vivṛtārthavyañjakatvam, anyathāprasiddhiparāmarśakatvamapi syāt| tataśca vākyasyaiva 10vyañjakatvānupraveśaḥ, na padānāmityāha—yathā veti11|
vastutastu vipralambhasambhogabhedena 12pūrvāparamatayorbhedatvāt 'yathā vā' ityuktam|
3.76
atra bhītānanetyanena hi nīcaiḥ śaṃsanavidhānasya yuktatā gamyate | bhāvādīnāṃ padaprakāśyatve'dhikaṃ na vaicitryamiti na tadudāhiyate |
3.77
mugdhe upadeśagrāhiṇī | evakāro'yogavyavacchedārthaḥ | akhilo'tīto vartamāno bhaviṣyaṃśca | ārambheṇotsāhātiśayaḥ | dhatsva balād dhāraya | badhāneti bandhanenāpasaraṇāśakyatāpratītirvopsāyāṃ muhurmuhurbodhitā | pratikūlaṃ vacanaṃ prativacaḥ |
atreti | nīcaiḥ śaṃsanasya vidhānamaprāptaprāpakatvaṃ hi pratyayapratipādyam | bhītaṃ bhayājanyaṃ vicchāyaṃ vaikalyavadānanaṃ yasyāḥ | pravartanāyā anāhāryatvena yuktatvam, tacca tanugatavicchāyatvalakṣita-bhayagamyamityāha—bhītānanetyanenetyādi | bhayapratipādyākṛtrimānurāgeṇa sambhogaḥ prakṛṣyata iti tasya bhītānanapadamūlatā |
bhāvādīnāmityādi | rasāpekṣayā apakṛṣṭānāmamīṣāṃ padavyaṅgayatve rasavatta vaicitryamityāha-nādhikamiti | padaprakāśyatva iti—padāt prakāśo yasyeti vigrahaḥ |
śabdaśaktimūlālaṅkāramāha—rudhireti | visaro dhārā | utkarṣakattvena prasādham, mitraśatruviṣamabhedena karavālaruciratā | parighā
3.78
²tatkṛtajayalakṣmīnirodhakatvāt³ | viṭaṅkitastadākārarekhānvitaḥ⁴ | vistīrṇatvāt ⁵paṭṭatā |
atreti | bhīṣayatīti bhīṣaṇīyaḥ, kartaryanīyaḥ | ⁶kṛtyamato'nyatrāpi' iti vacanāt | hetubhaye bhiyoṇyantatā⁷ | bhīmasenaḥ pāṇḍavabhedaḥ | vibhāsīti madhyamapuruṣānvayācca rūpakam, tatra vidheyaprādhānyenaivānvayāt, ata eva 'mukhacandro hasati' ityatra hasanasya rūpake bādhakam, upamāyāṃ sādhakamiti vakṣyati |
śabdaśaktimūlavastuvyaṅgayam, āha—bhuktītyādi | bhuktiḥ ⁸sukhopabhogaḥ sambhogaśca; muktiścaramaduḥkhadhvaṃso gṛhakarmatyāgaśca | ekānto niścayo vijanaśca | samādeśo vidhiḥ kathanaśca | ānando nityasukhaṃ ratisukhañca | sadāgamaḥ sacchāstraṃ sataḥ sundarasyāgamanañca |
kācidityādi | ⁹saṃketadāyinamiti | ṇinistācchīlyāvagamaḥ | evaṃ śliṣṭaśabdena | nanvatra sundarāgamanamiva sacchāstramityupamā kathaṃ na syādityāha—mukhyayetyādi | mukhyayā vṛttyā uddeśyatvena sundarāgamanasya vastutaḥ prakṛtasya nopamānatā, na copameyatā, sacchāstrasyaiva prakaraṇāvatārāt | rahasyabhaṅgabhayena sacchāstreṇācchādyābhidhānāt | tena vastudhvanirevetyarthaḥ | atra sundarāgamanasya vastuno vyañjane sadāgamapadameva prabhavatīti padamūlatā |
3.79
atra vastunā kṛtaparapuruṣaparicayā ¹klāntāsīti vastu ‘adhunā’padadyotyaṃ vyajyate |
3.81
(vi0 pu0 5|
13|21, 22) atra janmasahasrairupabhoktavyāni duṣkṛtasukṛtaphalāni viyogaduḥkhacintanāhlādābhyāmanubhūtānītyuktam | evaṃ ca ‘aśeṣa’ ‘caya’padadyotye atiśayoktī | arthaśaktimūlavastunā vastuvyaṅgyamāha—sāyamityādi| sāyaṃ snānaṃ śramanāśakamupāsitaṃ yatnataḥ kṛtam| ambaramākāśaṃ ²vastrañca| ³vastrasthamaṇirivāmbaramaṇiḥ sūryaḥ| tena prakāśābhāvo ⁴maṇeḥ mauligāmitvaṃ yuktameva| visrabdhā bhītā| abhito bāhyābhyantarataḥ| mīlanaṃ mudraṇam| vyatikaraḥ sambandhaḥ| atreti| vastunā ⁵padārthena| adhunā, na tu kālāntare| evaṃ kramo dṛṣṭa ityākāreṇa tenādhunā padārthasyodbhaṭaśaktikatā| arthaśaktimūlavastuvyaṅgyālaṅkāramāha—tadaprāptītyādi| atreti| aśeṣacarapadayorapi vācakatvāt, na ca virahacintayorduṣkṛtasukṛtatādātmyāvagamādetadatiśayoktidvayasyāpi vyaṅgyatā| duṣkṛta-
3.82
atra śabdaśaktimūlavirodhāṅgenārthāntaranyāsena vidhirapi tvāmanuvartata iti 'sarva'padadyotyaṃ vastu |
3.83
(gā0 sa0 (?) ve0 668)
atra rūpakeṇa tvayāsya muhurmuhuḥ paricumbanaṃ tathā kṛtam, yena mlānatvamiti milāṇādipadadyotyaṃ kāvyaliṅgam | eṣu ca svataḥsambhavī vyañjakaḥ | sukṛtayorestāpatantrāśaktvābhāvāt| tatphalayostu sukhaduḥkhayoḥ'aśeṣa. caya'-padābhyāmupādānādatra ca 'aśeṣa. caya' padārthayoranvayavyatirekānuvidhānāt tanmūlataivetyāha.- aśeṣacayapadetyādi | arthaśaktimūlālaṅkāravyaṅgayaṃ vastvāha—kṣaṇadetyādi | kṣaṇadā rātriḥ, taditarā [akṣaṇadā] notsavaṃ datte ca | ³vanamaraṇyam, avanaṃ nāraṇyaṃ rakṣakañca | vyasana dyūtādi [avyasanam] vyasanabhinnam, vyasyati bahulaṃ bhavatīti vasanam, nañyā samāsāt saṃkṣiptañca | taveti ⁴dviṣaḥ | karmaṇi ṣaṣṭhī | atreti | arthāntaranyāsasya sarvapadasya vyañjakasya nānārthatābhāvād vastuno'rthaśaktimūlālaṅkāravyaṅgayatā | nanu kṣaṇadādonāṃ ⁵nānārthatvācchabdaśaktimūlatvamevetyāha—śabdaśaktītyādi | aṅgamutthāpakam, virodho'rthāntaranyāsasyaivotthāpakaḥ, na tu tasya vastuvyañjakatā | arthaśaktimūlālaṅkāravyaṅgayālaṅkāramāha—tuheti |
prākṛte liṅgāniyamād dalapadasya puṃstvam | atreti | rūpakeṇādharasya mlānakamaladalatvena ⁶mlānatve paricumbanaṃ heturiti kāvyaliṅgatā | milāṇādipadaṃ mlānakamaladalamiti | eṣiti | pūrvamanusṛtya vyākhyeyam |
3.84
atra vastunā yeṣāṃ kāmināmasau rājā smarastebhyo na kaścidapi tadādeśaparāṅmukha iti jāgradbhirupabhogaparaireva tairniśā'tivāhyata iti 'bhuaṇarajjaṃ' padadyotyaṃ vastu prakāśyate |
3.85
atra vastunā yugapadavasthāḥ parasparaviruddhā api prabhavantīti 'vyatikara'padadyotyo virodhaḥ | kaviprauḍhoktiniṣpannārthavyañjakatāmāha--rāīsviti | rātrīṣu candradhavalāsu lalitamāsphālya yaścāpam | ekacchatrameva karoti bhuvanarājyaṃ vijṛmbhamāṇaḥ || yaḥ prakṛtaḥ kāmaḥ | cāpāsphālanena tu kāmasya bhuvanarājyakaraṇaṃ
atreti | vastunā bhuvanarājyapadārthena | tebhya iti pañcamyapāyārthe tadapetaḥ san | kaścidapi na tadādeśaparāṅmukhaḥ-apetaḥ pṛthagbhūtaḥ | nirdhāraṇapañcamīpakṣo na sādhuḥ | kecittu tebhyo ' na kaścidasti ' parāṅmukhaḥ | na kaściditi caturthyantaṃ vyākhyānti, tadasat; sāpekṣatvāt samāso na syāt, tādarthyāccaturthyāḥ kārakatvābhāvāt | vastumūlālaṅkāramāha--niśitetyādi | arāle kuṭile vidagdhayauvana ityarthaḥ, vyatikaraḥ parasparasambandhaḥ | etya prāpya | etena sambandhasyāsvā-
3.86
atra viśuddhajātitvalakṣaṇahetvalaṅkāreṇa hāro'navarataṃ kampamāna evāste iti 'ṇa calai'padadyotyaṃ vastu |
atra vastunā hāracchedānantaramanyadeva ratamavaśyamabhūt , tat kathaya kīdṛgiti vyatirekaḥ 'kahaṃ'padagamyaḥ |
3.87
atra rūpakeṇa muhurmuhurākarṣaṇena tathā keśapāśaḥ skandhayoḥ prāpaḥ, yathā rativiratāvapyanivṛttābhilāṣaḥ kāmuko'bhūditi 'khaṃdhāhi'padadyotyā vibhāvanā | eṣu kaviprauḍhoktimātraniṣpannaśarīraḥ | ṇavapuṇṇamāmiaṅkassa suhaa kottaṃsi bhaṇasu maha saccam | kā sohaggasamaggā paosaraaṇivva tuha ajja |
bhāvikatvam | avasthā hasitaruditapralapitamūrcchitādayaḥ | yuvatyā hṛśi kāmasya svabalārpaṇaṃ prauḍhoktameva | alaṅkāravyaṅkyaṃ vastvāha--vārijjanto iti | vāryamāṇo'pi punaḥ santāpakadarthitena hṛdayena | stanabharavayasyena viśuddhajātirna calatyasyā hāraḥ || hārabhāravārakatvena hṛdayasya stanavayasyatā | calanābhāve viśuddhajātitvaṃ hetuḥ, tadāha—hetvalaṅkāreṇeti | alaṅkāramūlālaṅkāramāha--so muddheti | sa mugdhaśyāmalāṅgo dhammillaḥ kalitalalitanijadehaḥ | tasyāḥ skandhābhyāṃ balaṃ gṛhītvā smaraḥ suratasaṅgare jayati || skandho'saḥ senāniveśaśca | balaṃ sāmarthyaṃ sainyañca | dhammillaḥ smara iti rūpakam | toe nāyikāyāḥ smarasya ca | kavinibaddhavaktṛprauḍhoktiniṣpannavyaṅkyamāha--ṇaveti |
atra vastunā mayīvānyasyāmapi prathamamanuraktastvam , na tata iti 'ṇava' ityādi 'paosa' ityādipadadyotyaṃ vastu vyajyate |
3.90
atra hetvalaṅkāreṇa saṅketaniketanaṃ gacchantaṃ dṛṣṭvā, yadi tatra
navaḥ prathamodito rajanīmukhaṃ pradoṣaḥ | anayoḥ sambandhaḥ kṣaṇika evetyāha--mayīvetyādi | vastumūlālaṅkāramāha--sahīti |
tata udvṛṇvan utkārthaṃtāmāpannaḥ | prasiddhatarebhyo'dhikatvena vyatirekaḥ | 'kaham' iti padasya vismayārthatvāt | alaṅkāramūlaṃ vastvāha--pavisaṃtītyādi |
ghaṭadhvaṃse ( 76 b ) skandhagrahaṇaṃ heturityāha--hetvalaṅkāreṇeti |
3.99
nāmno vyañjakatāmāha—²yathā veti | preyānityādi | so'yaṃ prakṛṣṭapriyatvena prasiddhaḥ | saśapathamityubhayatrānveti | saśapathaṃ pādānataḥ saśapathamapākṛtaśceti | preyāniti kāntayeti ca³ parasparaviruddhākṣamatvam | unmanāḥ sotkaṇṭhaḥ, pratyuta virodhe | pāṇisampuṭe praṇāmārthaṃ baddhāñjalau galad ⁴yadrāgautkaṇṭhyānsudraṇam⁴ | itthaṃ⁵ tyajannīvīnibandho yatra ⁶dhāraṇena praṇāmāñjalinaiva ⁷skhalato nīvībandhasyālambanam | atreti, dvārādivyavacchedo vyaṅgayaḥ | sa ca sambhogasañcāryau-⁸tsukyatvena sambhogaparipopakṛt | ⁹yatheti | pathi pathītyādi | lāsako nartakaḥ | carcā prasaṅgaḥ |
atra 'kiratī'ti kiraṇasya sādhyamānatvam 'nivṛtte'ti nivartanasya siddhatvam, tiṅā supā ca, tatrāpi 'kta'pratyayenātītatvaṃ dyotyate | atreti | auṇādi lyuṭpratyayena kiraṇapadasiddhiriti ¹miśramataṃ nānumatam, kirati tamāṃsīti kartari vyutpannasya ²kiraṇapadenābhidhānāt kiraṇapadaṃ cintyam | sādhyat siddhatve³ tiṅsuporabhidheyatvena vyaṅgye evetyāha—tiṅā supā ceti | kiraṇanivṛttyoḥ siddhatvasādhyatvabaiparītyena kāraṇakāryapaurvāparyaviparyayamū atiśayoktivyañjanadvārā ⁴ vasantakālasyoddīpakatvaprakarṣaḥ pratyāyyate | ktapratyayeneti | nanu ktapratyayena vācyasyātītatvasya kathaṃ vyaṅgyatvamiti ceducyate—tadupasthiteḥ śakyatve'pyanubhavasya vyañjanaikasādhyatvāt | ⁵vāprakṛtamānacarcā gatetyatītatvānubhavane ktapratyayasyākṣamatvāt | pratyayānāṃ prakṛtyarthānvitasvārthānubhāvakatvavyutpatteḥ | na ca prakṛtyarthenaivānvayaḥ, nivṛttiprakṛtyarthasya ⁶tītatvabodhanāyogyatvāt | na ca prakṛtipratyayābhyānubhābhyāmeva mānacarcāyā atītatvabodhanādekavaiyarthyam, sambhedenānyatarasya vaiyarthyāt | tasmāt prakṛtyarthānvitasvārthānubhāvakatvaṃ 'kta'pratyayasya ⁷vyañjanādeveti | yadvā atiśayena ītatva gatatvaṃ prakṛtyā | pratyāyitasyātītatvasya punaḥ 'kta'pratyayena pratyāyanamatiśayāvagamāya | 'śuklaḥ śuklaḥ' ityatra dvitīyaśuklapadād yathā śuklatvātiśayāvagatiḥ | mānacarcāntarāsamānakālīnatvameva mānacarcātītatvātiśayaḥ' iti |
3.100
atra 'likhanti'iti, na tu likhatīti, tathā 'āste' iti, na tvāsita iti, api tu prasādaparyantamāsta iti, 'bhūmim' iti, na tu bhūmāviti, na hi buddhipūrvakamaparaṃ kiścillikhatīti tiṅsupvibhaktīnāṃ vyaṅgyam |
3.101
atra 'ṇāariāṇam' iti ṣaṣṭhyāḥ |
lakṣyāntaramāha (78b)yathā veti | likhantityādi | prāṇā iva dayita iti samāsaḥ | atreti | na likhati likhanasya na sādhyatvamityarthaḥ | prasāda-paryantasthitereva tattvam | tadāha—api tvityādi | tathetyādi | sthitervartamānatvam | vartamānatāyāḥ pratyayavācyatvena vyaṅgyamāha— na tviti | sthityatītatāvyavacchedo vyaṅgyaḥ | bhūmimitī ti | adhikaraṇatābhidhāne tvākāṅkṣitasya karmaṇaḥ uddeśyatvaṃ pratīyeta, na ca tathetyarthaḥ | tadāha—na hīti | gāmetyādi | grāmāruhā'smi grāme vasāmi nagarasthitiṃ na jānāmi | nāgarikāṇāṃ patīn harāmi yā bhavāmi sā bhavāmi || nagarasthitirnagaramaryādāvaidagdhyītyarthaḥ | atreti | ṣaṣṭhyā anādaro vyaṅgya ityarthaḥ |
'ramaṇīyaḥ kṣatriyakumāra āsīt' (102) (ma0 vī0 ca0 2|31 a0 gadyam) iti kālasya | eṣā hi bhayamaheśvarakāmukaṃ dāśarathi prati kupitasya bhārgavasyoktiḥ | vacanasya yathā— tāṇaṃ guṇaggahaṇāṇaṃ ¹tāṇamukkaṃṭhāṇaṃ tassa pemmassa | tāṇaṃ bhaṇiāṇaṃ suṃdara erisiaṃ jāamavasāṇaṃ |
103|| (gā0 sa0 ve0 640) atra guṇagrahaṇādīnāṃ bahutvaṃ premṇaścaikatvaṃ dyotyate |
atra prāñcaḥ—'ṣaṣṭhī cānādare' ityanādaravihitāyā: ṣaṣṭhyāḥ anādarasya vyañjakatvam, na vācakatvam, gauravāt | ata evānādare gamyamāna ityuktam | gamyamānatvaṃ vyaṅgyatvamityāhuḥ, tanna; anuśāsanasya bādhakaṃ vinā śaktirniyāmakatvāt | gauravasya bādhakatve saṃkhyādiṣvapi prasaṅgāt | 'ṣaṣṭhī cānādare' ityanādarasyānuśiṣṭatvāt; prakaraṇāpekṣaṇaiva gamyamānatokteḥ | vastutastu nāgarikānityapahāya tatpatīnityuktau teṣvanādaraḥ pratīyata eva | tatra ²vyañjanenaivetyarthaḥ |
ramaṇīya ityādi | atītakālopadeśād vartamānabhaviṣyattvavyavacchedo'vagamyate | matkrodhakalitasyāsya sthitena vartamānatvam ³|
tāṇamityādi | teṣāṃ guṇagrahaṇānāṃ tāsāmutkaṇṭhānāṃ tasya premṇaḥ | teṣāṃ aṇi |nāṃ sundaramīdṛśaṃ jātamavasānam ||
bahutvaṃ nānāprakāratā | ekatvamekarūpyam, ⁴utkarṣakāṣṭhā''pannatvāt | saṃkhyāviśeṣastu vācya eveti (79a) | īrisamiti pāṭhe īdṛśamityarthaḥ |
3.105
puruṣetyādi | prathamamadhyamottamarūpaḥ | re re ityādi sākṣepasambodhane; sthiraṃ prema yatra | mahimānaṃ pramucyetyanvayaḥ | hatāṃ ninditāmananyaprakāśyāmityarthaḥ | kiṃ manyase vihariṣyāmīti madhyamottamayoruttamamadhyamavyatyayaḥ | tathā cānuśāsanam—'prahāse ca manyopapade manyateruttama ekavacca' (pā0 1|
4|106) iti | atra prahāse nottamapuruṣaśya śaktiḥ, tatastatpratīteḥ | na tvasau vākyārthaḥ, padārthasaṃsargatāvirahāt | kintu prahāse vivakṣite'nuśiṣṭena puruṣavyatyayena sa vyajyata ityarthaḥ | yeṣāmityādi | evena nītibalavyavacchedaḥ | durbalatayā te sammatā durbalatvena jñātavyāḥ | taiḥ dorbalamātraśaraṇaiḥ, kevalanītirītiśaraṇaistairapyurvīśvaraiḥ kimityanvayaḥ | bhavādṛśā bhavattulyāḥ | parākramanayetyatra parākramasya pūrvanipātena prādhānyarūpamarcitatvaṃ labhyate | na ca 'yaścārcitaṃ dvayoḥ' ityanenānuśiṣṭasyārthasya kathaṃ vyajyateti vācyam; arcāyāmanuśāsanāt | vastuto'rcitasya pūrvanipātanāt |
3.106
atra 'divasena' ityapavargatṛtīyā phalaprāptiṃ dyotayati |
3.108
atra 'pra'śabdasyopasargasya |
3.109
atra tulyayogitādyotakasya 'ca' iti nipātasya |
3.110
atrāsāviti bhuvaneṣviti guṇairiti sarvanāma-prātipadikavacanānām, na tvaditi, na maditi, api tvasmadityasya sarvāparicchedeti | paricchedo viratiḥ | sakalāni śaktakalakṣkakṣyakṣkāni | vacanānāṃ viveko doṣaguṇavibhāgaḥ, mahāmoho vastvavastunorviparītabuddhiḥ | antarmanaḥ jaḍayati, viṣayagrāhakatāṃ tirodhatte | tāpaṃ virahajvālām | atha ca jaḍakatvatāpakatvayorvirodhaḥ | praśabdasyeti | dhvaṃsaprakarṣeṇa samūlonmūlakatvavyaktiḥ | kṛtaścetyādi | garvābhimukham, na tu garvitam | evaṃ śastraprayogādikaṃ vinā nihatāḥ, na tu nihaniṣyante | nipātasyeti | ca'kāradvayavyaṅgyatulyakālatayā vīraprakarṣaḥ | rāmo'sāviti | yadi paramityakhaṇḍo'vadhāraṇe | atreti | mahimātiśayena pratyakṣāyamāṇatvam | asāvinyasya [bhuvaneṣviti], na tu yatra kutraciditi | bahuvacanasya doṣavyavacchedo
kṣepiṇaḥ, bhāgyaviparyayādityanyathāsaṃpattimukhena, na tvabhāvamukhenābhidhānasya |
3.112
atrānunayaḥ kimupabhogalakṣaṇe'rthāntare saṃkramitaḥ ? kimanuraṇananyāyenopabhoga eva vyaṅgyo vyañjakaḥ ? iti sandehaḥ | tathā—
dvitvaikatve | evañca prakṛte'rthāntarasaṃkramitātyantatiraskṛtavācyayoḥ pareṇa saha pūrvasya yan miśraṇaṃ pūrveṇa saha parasyāpi tadeveti diśā vyakta evottareṣu saṃkhyākramaḥ ².
kṣaṇaprāghuṇikā devara jāyayā subhaga kimapi te bhaṇitā | roditi paścādbhāgavalabhīgṛhe'nunīyatāṃ varākī || kṣaṇaprāghuṇikā utsavātithiḥ | paḍoharo gṛhapaścādbhāgaḥ |
atreti | anunīyatāmupabhujyatām, sā rodanānnivartyatāṃ veti sādhakabādhakapramāṇaviraheṇa tātparyasandehāt sandehaḥ | ekasyaivopabhogasyoddeśyatvena sandehasya na doṣatā | rodananivartane'pyupabhoga eva tātparyam, kintu bādhavirahānna lakṣaṇetyāha—upabhoga eva vyaṅgya⁴ iti |
parasaṅkaradvayasaṃsṛṣṭyorudāharati—tatheti | lepakasya snigdhatvena śyāmatvamupaiti⁵ | ghanā meghā eva ghanā niviḍāḥ | viyaditi ⁶vistīrṇapatratvena ⁷sphuṭapuṇḍarīkasmaraṇayā svataḥ parato'pyuddīpakatā | śīkariṇa iti nityayoge iniḥ⁸ | śīkaravāhitvena mandatā, ata eva ghanasya
3.113
(dhva0 ā0 2|1 vṛḥ) atra 'lipta'iti 'payodasuhṛdām'iti cātyantatiraskṛtavācyayoḥ saṃsṛṣṭiḥ| tābhyāṃ saha 'rāmo'smi'ityarthāntaraniviḍatā, mandavātenāpyanutsāryamāṇatvāt| payodasuhṛdāṃ mayūrāṇāṃ payo dadati| dātṝṇāṃ suhṛdāmunnatidarśanenānando bhavatyeva| tatprabhavāḥ kekāḥ, kekāśabdasānnidhyāt suhṛtpadena mayūrābhidhānam| ānandajanyatve hetumāha—kalā iti| madhuratve satyasphuṭā ānandena kaṇṭhajāḍyādasphuṭatā, mādhuryeṇoddīpakatvāśayodbhāvanam| kāmaṃ prabhūtam| dṛḍhaṃ balavat| arthāntarasaṃkramitavācyalakṣaṇayā rāmo duḥkhasahiṣṇuḥ|
nanu darśanasparśanaśravaṇavirodhe ghanādayo'kalā[vādhya]ntāmityāha—sarvamityādi| naite mama dveṣyāḥ| tatra hetumāha—kaṭhorahṛdayo rāmo'smītyādi| kaṭhorahṛdayasya kimapi na duḥsahamityarthaḥ| vaidehī videharājaputrī strītvena rājāpatyatvena ca sukumāratayā duḥkhākṣamā| kathaṃ bhaviṣyati jīviṣyati? tasyā jīvanaṃ na sambhāvyata ityarthaḥ| khedātiśaye (81b) ha hā heti trayo nipātāḥ|
smṛtisaṃkalpopanītāṃ sītāṃ sambodhyāha—devīti| manuṣyeṣu tadrūpasyāddṛṣṭatvād devītvena sambodhanam| atha ca devatvena dhairyamucitam|
atreti| [drava] dravyakaraṇakapidhānasya lepasya hitaiṣitvasya ca suhṛttvasya rucireṣvacetaneṣu ghaneṣvasambhavād vyāpanam, paritoṣahetutvañca lakṣyate| tadatiśayau ca vyaṅkyau| lepanasuhṛttvayoḥ sarvathānvayānupraveśād vācyayoratyantatiraskāraḥ| saṃsṛṣṭiriti| saṃdehādanuprāhyānuprāhakatvaikaṭyakṛjakānupraveśavirahāditi bhāvaḥ|
arthāntareti | duḥkhasahiṣṇutvena vācyasya rāmasyaivānvayādasya ca vyatikarasahasrasampāte'pi prāṇadhāraṇādātmanyakāro vyaṅgyaḥ | tatra ghanakekācirasthāyitvayorliṅgasuhṛtpadavyaṅgyayoranugrāhakatvaṃ suvyaktameva | tābhyāṃ sahārthāntarasaṃkramitavācyasya saṅkaraḥ ityanvayaḥ | rāmapadetyādi | duḥkhasahiṣṇutvalakṣaṇayā vyajyamānasya rājyatyāgavanavāsajaṭāvalkaladhāraṇaphalamūlāhāraśokaviyogapitṛśokādipātratayā duḥkhasahanātiśayasyāvagame'vagataiḥ śokāvegadhairyanirvedādibhiḥ paripuṣṭo vipralambhaḥ prakāśata iti duḥkhasahanātiśayavasturasadhvanyorekatra rāmapade'nupraveśa ityekavyañjakānupraveśaḥ saṅkara iti bhāvaḥ |
nanvanu vipralambhāsvāde vastuno'pi guṇībhāve kathaṃ tasya dhvanitvamiti cet, satyam; vācyataḥ prādhānyenaiva dhvanitvāt, āsvāde tu sarveṣāṃ guṇībhāvāvyabhicāra evetyuktameva |
anyaditi | sajātīyamiśritaṃ lakṣyakramālakṣyakramarūpaṃ dhvanyantaram || iti śrīparamānandacakravartikṛtau kāvya(82a) prakāśavistārikāyāṃ dhvanivistāro nāma caturtha ullāsaḥ |
4 ||
3.119
(vya0 vi0) atra imanijavyayībhāva-karmabhūtādhārāṇāṃ svarūpasya, taruṇatve iti, dhanuṣaḥ samīpe iti, maulau vasatīti 'tvā'dibhistulya eṣāṃ vācakatve'sti kaścit svarūpasya viśeṣaḥ | yaścamatkārakārī sa eva vyañjakatvaṃ prāpnoti | evamanyeṣāmapi boddhavyam | varṇaracanānāṃ vyañjakatvaṃ guṇasvarūpaguṇairityasya vyaṅgyam | tadāha sarvanāmetyādi | [asmaditi] ātmagatabahutvābhidhāyakāsmaduttarabahuvacanasya kulākṣepakatvaṃ vyañjanerityāhasarvākṣepiṇa iti | bhāgyaparivṛttau sampattiviparyayaḥ | abhāgyābhidhāne bhāgyasāmānyābhāvāt sampattisāmānyābhāvaḥ pratīyate, na tu dhvaṃsaḥ | taruṇimanītyādi | kalāmupacayam | bhrūvoragre paṭhati iti | atreti | svarūpasya tvādibhistulyatva ityanvayaḥ | tulyatvaṃ bhāvānuvidhāyitvāviśeṣāt | ka viśeṣa ityāha—eṣā vācakatva iti | eṣāmimanijādīnāṃ tvādīnāñca vācakatvaṃ pratyāyanam | tatra [yatra] svarūpasya viśeṣo'sti, tatra sākṣiṇamādriyate | yaścamatkāretyādi | ( 80 a ) camatkāra eva tatra mānamityarthaḥ | imanicā pratyākhyamāne yauvane saukumāryaṃ pratīyate, na tu śrutikaṭunā tvapratyayenetyanubhavasākṣikapratītyorbhedaḥ | evaṃ pūrvapadārthapradhānenāvyayībhāvena madanadhanupa upalakṣaṇabhāvaṃ prakāśayatā bhrūlatāgrasya jagadvaśīkaraṇaṃ prakāśyate | maulimiti karmatvena vyāptisūcanam | ādhāratve hyekadeśavṛttitā syādityāha—viśeṣa iti | nanvevamimanijādīnāṃ mādhuryādivyañjakatvamuktaṃ syāt | tataśca varṇādivyañjakatvāviśeṣāpattirityāha—varṇaracanānāmityādi | guṇasvarūpe-
nirūpaṇa udāhariṣyate| 'api'śabdāt prabandheṣu nāṭakādiṣu| evaṃ rasādīnāṃ pūrvagaṇitabhedābhyāṃ saha ṣaḍ bhedāḥ|
Linked texts (1)
- Kāvyaprakāśa — Mammaṭa & Alaṭa, Sanskrit