Kavyaprakasha 4
Vistārikā 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.47 — 4 parts
4.3
yad grathanaṃ tata eva ¹niyojakacittarañjanaṃ syāt | sa eṣa aiśvaryād bhraṣṭo nikṛṣṭatāmāpannaḥ, samprati, na tu purā | āvahāmi karomi |
jīvanniti7ti | jīvato jīvanābhāvabedane bādhaḥ | ślāghyajīvitvaṃ lakṣyatāvacchedakam, ²tadabhāvena kaṣṭajīvitvāvagamaḥ | anutāpādeva jīvanaṃ nindatītyanutāpātiśayaḥ sarvajanasaṃvedyatvādagūḍhaḥ | ye tu kaṣṭa-jīvitvaṃ lakṣyatāvacchedakaṃ vadanti, te na vidanti, nañaḥ sambandhe ślāghya-³jīvitvāvagamaprasaṅgāt | na ca nañstātparyagrāhakatvaṃ sārthakatve sambhavati, nirarthakatvasyākalpa[nāt]nīyatvāt | ślāghyasyaiva [ślāghyajīvitvasyaiva] lakṣyatve nārthāntarasaṃkramaḥ |
⁴atrāgūḍhe kāvye'rthāntarasaṃkramitavācyasya vyaṅgyamupādhirūpamagūḍhamiti sautravyaṅgyāgūḍhapadābhyāmanvayaḥ | evamuttaratrāpi |
unnidreti | unnidramutphullam, kokanadaṃ raktotpalaṃ ⁵kṛṣṇeṣvaṅgeṣu rakta-reṇusambandhāt piśaṅgatā | gāyanānāmaṅgeṣu paṭavāsagrahaṇājjātiḥ, madhupatvena mattatā, goṣṭhībandhenaiva madhupānamiti bahuvacanam | mañju manoharam | mattānāṃ yathā tathā gānaṃ manohāryaiva | mattānāṃ ⁶pānamityapi jātiḥ | dīrghikā bhramarāṇāṃ gṛhāḥ | sadā ⁷sannihitatvānnavānāṃ pratyagrāṇāṃ puṣpaviśeṣāṇāṃ kiñjalkānāṃ ⁸nānāvarṇatvena cchadānāmatiraktatvād viśiṣyābhidhānam |
4.45
evaṃ bhedaprabhedadarśanāya nirṇīte niścāyite prabhedān prati niyatabhedānanyūnānatiriktānāha, dhvanibhedābhidhānānantaraṃ teṣāmevākāṅkṣitatvāt | agūḍhamasahṛdayairapi jhaṭiti saṃvedyam, aparasya vyaṅgayasya vācyasya vāṅmutkarṣakam | vācyasya vākyārthasya kuto'pi vaiguṇyād viśrāntasya siddhirviśrāntiraṅganidānam | asphuṭaṃ sahṛdayairapi jhaṭityasaṃvedyam, sandigdhaṃ tulyaṃ vā prādhānyaṃ yasya | prādhānyaṃ camatkāritā | sandigdhaṃ vācyakṛtaṃ vyaṅgayakṛtaṃ veti na niścitam | camatkāre vācyavyaṅgayayordvayorapyaṅgatvena tulyatā | kākurdhvanervikāraḥ | tenākṣiptaṃ jhaṭiti prakāśitam | asundaraṃ camatkāre vācyamukhanirīkṣakam | evamagūḍhatvādibhiranyonyavilakṣaṇairdharmaiḥ guṇībhūtavyaṅgayasya kāvyabhedasya aṣṭau bhidāḥ prakārāḥ, na tu vaijātyāni, ekasyaiva kāvyasyāvacchedakabhedena dhvanitvād guṇībhūtavyaṅgayatvācca | aṣṭāviti nyūnādhikasaṅkhyāvyavacchedāya | tenāprādhānyaṃ sandigdhatulyaprādhānyañceti madhyamaṃ trividhaṃ matamiti nirastam, upādhivailakṣaṇyasya durapalapatvāt |
4.46
śrṛṇvantyā iti vartamānopadeśāt kāryakāraṇapaurvāparyavyatyāsaḥ | atreti | vācyo'laṅkāraḥ | sa ca 'vipralambhānubhāvo jhaṭiti saṃpadyamānastasyotkarṣaḥ | vyaṅgyastu saṅketabhaṅgaḥ, tanmukhaprekṣitatvena na svatastadupakāra iti camatkārapratyāsannatvena vyaṅgyasyāsundaratā | śuddhabhedānāha - eṣāmityādi | yathāyogaṃ yathāsambhavam, pūrvavad dhvanibhedavan ; arthāntarasaṃkramitavācyatvādinā | vyajyanta ityādi | vastumātreṇa vācyālaṅkāraśūnyena | dhvanyaṅgatā dhvanivyavahārahetutā | kāvyavṛttestadāśrayāt taduheśyenaiva kavinā kāvyanirvahaṇāt tatkṛtacārutvenaiva śabdārthayoḥ kāvyatvalābhādityarthaḥ | na tatretyādi | na guṇībhūtavyaṅgyatvam, api tu dhvanitvameva | ayamarthaḥ--alaṅkāre vyaṅgye rasādyabhāvāt tatparatvenaiva kāvyatvam | sa ca vyaṅgyo'laṅkāraḥ | satyeva vācyālaṅkāre tadaṅgatvena 2guṇībhāvāt | tadbhāve ca svasminneva viśrāmād dhvanitvameveti | taduktam--dhruvaṃ dhvanyaṅgateti | yathā-jyotsnāpūraprasaradhavale saikate'smin sarayvā vādaḥ pūrvaṃ suciramabhavat siddhayūnoḥ kayościt | ekaḥ prāha prathamanihataṃ keśinaṃ kaṃsamanyaḥ sa tvaṃ tattvaṃ kathaya bhavatā ko hatastatra pūrvam || iti | atra rājani kṛṣṇatādrātmyāropo vastumātravyaṅgyo dhvanireva | na ca 3bhavatetyanena sphuṭīkaraṇādagūḍhataiveti vācyam, prakaraṇānusandhānenaiva
sālaṅkārairiti tairevālaṅkāraiḥ, alaṅkārayuktaiśca taiḥ | taduktaṃ dhvanikṛtā— sa guṇībhūtavyaṅgyaiḥ sālaṅkāraiḥ saha prabhedaiḥ svaiḥ | saṃkarasaṃsṛṣṭibhyāṃ punarapyuddyotate bahudhā || iti | (dhva0 ā0 3|44)
4.47.1
evamanena prakāreṇāvāntarabhedagaṇane'tiprabhūtatarā gaṇanā | tathāhi śṛṅgārasyaiva bhedaprabhedagaṇanāyāmānantyam, kā gaṇanā tu sarveṣām | bhavatyadāntṛpatipratītau tādātmyasya vilambitapratītikatvenāgūḍhatāvirahāt | alaṅkāradhvanyo alaṅkāre tu prādhānyamaprādhānyañca | ādyaṃ yathā— "gāḍhakāntadaśanakṣata0"-ityādau vācyavirodhālaṅkāradhvanyāyāṃ tulyayogitāyām | dvitīyaṃ yathā— naisargaguṇavinītaṃ janayati kāpiñjalo vaṃśaḥ | ājanmano hyapūrvaṃ sūte ratnākaro ratnam || ityatra prativastūpamāvyaṅgyāyāmagūḍhāyāmupamāyām | dhvaniguṇībhūtavyaṅgyamiśraṇamāha—sālaṅkārairityādi | tairguṇībhūtavyaṅgyaiḥ śuddhaiḥ sajātīyamiśrībhūtaiśca sahetyarthaḥ | dhvaneryogo miśraṇaṃ saṃsṛṣṭyaikayā saṃkarairubhistairevālaṅkārairiti samāsoktisthale | tatra 'āgatya saṃprati viyogavisaṃṣṭhulāṅgīm' ityādau vyaṅgyasya nāyakavṛttāntasya ravikamalinīvṛttāntotkarṣakatāṃ prāpya samāsoktyalaṅkāratāprāpteḥ | alaṅkārayuktairiti, vācyālaṅkārasahitairityarthaḥ | svoktau prāmāṇikasammatimāha—taduktamiti | prabhedairarthāntarasaṃkramita-vācyādibhirvācyālaṅkārasahitaiḥ, sa dhvaniḥ | atiprabhūtatarā, śuddhasajātīyavijātīyasaṃmiśraṇabhedena nirvaktumaśakyetyarthaḥ | śṛṅgārasya dhvanibhedā lakṣyakramabhedarasarūpabhedasya bhedaprabhedāḥ sarve miśraṇaprakārā iti bhāvaḥ | sarveṣāṃ dhvaniguṇībhūtavyaṅgyānām |
4.47.2
dhvaniguṇībhūtavyaṅgyabhedān nirūpya (52a) samprati vyañjanāyāṃ vādivipratipattinirāsāya prakaraṇāntaramāha-saṅkalaneneti| saṃkṣepeṇetyarthaḥ| asya prakṛtasya guṇībhūtavyaṅgyasaṃvalitasya guṇībhūtavyaṅgyasya dhvaneścetyarthaḥ| vastvalaṅkārarasādibhedena trairūpyam| kiñcid vastvalaṅkārarūpam| vācyatāṃ sahate, sthānāntare tatsajātīyasyābhidheyatvāt| tatra tayormadhye| avicitraṃ śobhānādhāyakam, vicitraṃ śobhādhāyakopamādisajātīyam| sājātyenālaṅkārapadaprayogaḥ, dhvanibhūtasya tasya sarvaralaṅkāryatvāt| tadāha-yadyapītyādi| tad vicitraṃ dhvanitvādalaṅkāryam| svapne'pītyantāsambhāvanāyām| 'tat'padena rasādiśṛṅgārādiśabdānukarṣaṇam| ubhayasaṃvalanenābhidhānamityāha-tatprayoge'pīti| yathā-"śūnyaṃ vāsagṛham" ityādau| ²rasādipadebhyastu vibhāvādivyaṅgyasthāyitvena ratyāderajñānam, na samūhālambanasvarūpasya svaprakāśatvāt| ata eva "śṛṅgārasyopanatamadhunā rājyamekātapatram" ityādau asyānuvādaḥ, yatra tu mukhyatastadabhiprāyeṇa rasādipadaprayogaḥ, tatra svapadābhidhānaṃ doṣa iti vakṣyate| ata eva "śṛṅgārasyopanatamadhunā rājyamekātapatram" ityādau na doṣaḥ iti kaḥ| nanu rasasya vibhāvādisaṃvalanarūpatvena vibhāvādyabhidhānameva tadabhidhānamityāha-vibhāvādyabhidhānadvāreṇaiveti | vibhāvādyupasthāpya viratāāyāstadabhidhāyā na rasaviṣayatvamiti bhāvaḥ | niyatapūrvavartitvena dvāratvam, etena tadapekṣāyā āvaśyakatvakathanam | anvayavyatirekābhyāṃ niścīyata ityanvayaḥ | nanu vṛttyabhāvāt kathaṃ pratīyata ityāha-vyaṅgaya eveti | vyañjanayaivāvagamyata ityarthaḥ |
4.47.3
atha vibhāvādyabhidhāyakebhyastatpratīterniyamena tatra teṣāṃ śaktyabhāvāllakṣaṇā'stitvatyāha-mukhyārthetyādi | na khalu tātparyaviṣayavibhāvādyanvayabodhaḥ, yena sā syāt | rasasya padārthānvayatvaviraheṇa tattātparyānupapatterlakṣaṇābījatāvirahāt | na vā taiḥ saha rasasya yogo'sti, bodhyabodhakatvākhyo'sāviti cet, naḥ; vyañjanābhyupagamena tadvirahāt | vyañjakavyaṅgayabhāvenaiva tattvāt | na ca lakṣyalakṣakabhāvenaiva tathā lakṣaṇāsiddhau tatsiddhiḥ, tatsiddhau ca lakṣaṇāsiddhirityanyonyāśrayāpatteḥ | jñāpyajñāpakabhāvena ca nāvinābhāvaḥ sambandhaḥ, rūḍhyabhāvaḥ sphuṭa eva | vibhāvādyabhidhāyakaprayogamātreṇa rasasyāpratīteḥ | na ca rasalakṣaṇāyāṃ (52b) prayojanāntaraṃ rasaparyantenaiva pratītiviśrānterityāha-bādhādyabhāvāditi | nanu mā bhavatu rasādau lakṣaṇā, vastuni vyaṅgaye sā'stitvatyata āha-arthāntarasaṃkramitetyādi | rūḍhyabhāvena prayojanavatyāṃ lakṣaṇāyāṃ prayojanasya vyaṅgayatvameva na lakṣyatvam, anavasthāpatterityāhaprāgityādi | pratipāditam "evamapyanavasthā syāt" ityādinā | arthaśaktimūle'pi viśeṣe saṃketaḥ kartuṃ na yujyata iti sāmānyarūpāṇāṃ padārthānāmākāṅkṣāsannidhiyogyatāvaśāt parasparasaṃsarge yatrāpadārtho'pi viśeṣarūpo vākyārthaḥ, tatrābhihitānvayavāde kā vārtā vyaṅgyasyābhidheyatāyām | ye'pyāhuḥ— śabdavṛddhābhidheyāṃśca pratyakṣeṇātra paśyati | śrotuśca pratipannatvamanumānena ceṣṭayā |
4.47.4
1 || abhidhāmūlavastvalaṅkārayoḥ samarthayati—śabdaśaktītyādi | anabhidheyasyābhidhayā bodhayitumaśakyasya | upamāderalaṅkārasyābhidhāvṛttyabhidheyasya | nirvivādaṃ śabdabodhyasya vṛttiviṣayatvaniyamāt | arthetyādi | viśeṣe vyaktau, viśeṣyata iti vyutpattyā | na yujyate, ānantyavyabhicārāpatteḥ | sāmānyetyādi | sāmānyameva rūpaṃ viśeṣakaṃ yeṣām, sāmānyapratyāsattyā śaktigrahakāle cakṣuḥsannikṛṣṭatayā'pagatānantyavyabhicāradoṣāṇāmityarthaḥ | padārthānāṃ padapravṛttiviśeṣyāṇām paraspara saṃsarge tadviṣaye | apadārthaḥ ²pratyekapadalabhyaḥ | viśeṣarūpo vaiśiṣṭyātmā ³padārthasaṃsargabhāgityarthaḥ | vākyārtha ākāṅkṣādisacivapadasamūhagamyaḥ | abhihitānvayavāde jātiviśiṣṭavyaktiśaktivādinaiyāyikanaye ⁴| nanu saṃsarge'pi kubjā śaktiriti cet, satyam; tadaṃśe tasyā vṛttitvavirahāt | sambandhismārakajñānaviṣayasambandhasyaiva vṛttitvāt | vyaṅgyasya vṛttyaviṣayavākyārthapratītyuttarakālīnatvena ⁶vṛttyantarāsaṃsparśinaḥ, kā vārtā dūraviprakarṣādityarthaḥ | nanvevaṃ padārthasaṃsarga iva vyaṅgyārtho'pi vṛttyaviṣayo bhāsatāmiti cet, na; tatrākāṅkṣādestantratvādanākāṅkṣāderapi ⁷vyañjanāpratipatteriti | idānīmanvitābhidhānavādino vyañjanāṃ grāhayati—ye'pīti | ādyā vyutpattirvyavahārāt | tatra vyutpādako vṛddhaḥ prayojyaḥ prayojakaśca, vyutpādanīyaśca prāthamiko bālakaḥ, sa tu vṛddhavyavahāradarśanād vyutpadyate | tadāha—śabdetyādi | śabdo 'gāmānaya' ityādivākyam | vṛddhau prayojya-
4.114
kāminītyādi1 | kāmavatyāḥ kucakalaso nāvidgdheṣu vidgdheṣveva yathā prakāśyate tadvat | taduktam— nāndrīpayodhara ivātitarāṃ prakāśo no gurjarīstana ivātitarāṃ nigūḍhaḥ | artho girāmapihitaḥ pihitaśca kaścit saubhāgyameti maharaṭṭavadhūkucābhaḥ ||2 iti | apihito vidgdheṣu, pihitastadanyatra | agūḍhaṃ yatheti (82b) | agūḍhasya sūtre prathamasupādānāt 3tasyaiva vivaraṇācca lakṣyatve prāpte'gūḍhaṃ yatheti punarupādānaṃ sugamatvāyeti yadāhuḥ, tanna4; sūtravivaraṇayoragūḍhasyopāderevopādānādupadheyasyaiva lakṣyatvāt, ato bhedena paunaruktyāprasaṅgāt | yasyetyādi | kiṅkaroṣīti suhṛdā pṛṣṭasya nirviṇṇasya kasyacidiyamuktiḥ | asuhṛdityanyonyābhāvasya vyāpyavṛttitvenājanmavipakṣatiraskṛtiḥ | karṇau yunaktītyanvayaḥ | śaraṇāgatasya tanmaśalākayā karṇavedhanamiti pāścātyācāraḥ | śaraṇāpādānadvārā karṇavedhe tiraskṛtereva hetutvāt jhaṭiti sampādanādevetyasyetyuktam | guṇenotkarṣeṇa
4.116
atreti | cumbanasya vaktrasaṃyogaviśeṣasya raverbimbe bādhāt saṃyoge lakṣaṇā, tasya ca manmathoddīpakatvaṃ vyaṅgayaṃ drāk pratīteragūḍhaḥ |
atrāsīdityādi | laṅkāto'yodhyāgamanāvasare puṣpakavimānavihāre sītāṃ prati rāmasyoktiriyam | bandhanavidhiriti | vidherduratikramatvena svāvamānanācchādanam | bhavaddevara iti | ¹sambandhodbhāvanena ²vātsalyotpādanayā parābhavajñānatirodhāpanam (476), droṇādrirgandhamādanaḥ³, parvatāharaṇena svabhṛtyotkarṣaprakaṭanam | indrajito'pi jayena⁴ lakṣmaṇe vīraprakarṣaḥ | divamarhantīti divyāḥ, tairlokāntaramindralokam | yastena jitastasyaiva savidhaṃ prāpitaḥ, ⁵anicchannapi balādiva sthāpitaḥ⁶ | kṣiprasyaikasyeva⁷ bahūnāmārambhakatvāccharairiti bahuvacanam | lakṣmaṇasya śaraiḥ śatrūn nihatya pratyāvartanāt sadātanasānnidhyaprakāśanam | ata eva lakṣmaṇeneti noktam, ahaṅkāraprakaṭanaprasaṅgabhayād | dhīrodāttena tena mayetyapahāya kenāpītyuktam | apiravahelāyām | cchinnaprarūḍhacchede-nāṭavītvarūpaṇam | dihakṣitānāṃ sthānānāṃ sītāyā navanavaprīti-dāyitvādatretyasakṛdupāttasya navīkṛtatvam |
atra 'kenāpyatra' ityarthaśaktimūlānuraṇanarūpasya| 'tasyāpyatra' iti yuktaḥ pāṭhaḥ|
atreti| anirdhāritaviśeṣatvena kimaḥ śaktau mayetyartho vyaṅgayaḥ| sa ca prasiddhivaśādgūḍhaḥ| ¹kenāpīti| padāntaropapādane'pi sa pratīyata ityarthaśaktimūlatā| pāṭhāntareṇa gūḍhatvamāpādayati— tasyetyādi|
ayamāśayaḥ—'apinā' 'ca' ityanena ca lakṣmaṇaśarasamuccayarūpasāhityatātparyagrāhakābhyāṃ ³tattātparyagrahaḥ| ⁴rāmakartṛkatvaprasiddhyā ca tadbādhaḥ, tato mayetyadhyāhārādasmadarthapratītau gūḍhatā; virodhitātparyagrahāntarāyeṇa pratītivilambāt| tena keneti padaprayojyamevāgūḍhatvam| na ca nyūnapadatvaṃ prasiddhivaśānmayetyadhyāhāre, vilambābhāvād virodhitātparyagraheṇaiva vilambanāt| yatra padānusandhāne vilambaḥ, tatraiva ⁶tadvasaraḥ| yathā ⁷tathābhūtāmityādītyatra balkaladharairityatrāsmābhiriti viśeṣyapadasya jhaṭityupasthāpakatvābhāvāt|
nanu kathaṃ śabdaśaktimūlavastvalaṅkṛtyornodāhṛtamiti cet, maivam; prakṛtavākyārthapratītyāṃ vyavadhānena pratīyamānasya vyaṅgayasya dvitīyārthasyālaṅkārasya vā jhaṭityasaṃvedyatvena gūḍhatvāt| evaṃ vibhāvādivyaṅgyeṣvapi| lakṣyakrameṣu na tatprasaṅgaḥ, vibhāvādyanusandhānasya vyavadhāyakatvāt| ata eva padavyaṅgyeṣvevodāhṛtam, vākyavyaṅgyeṣu tu vākyārthapratītyāṃ vyāvadhānena ¹¹na jhaṭityavabhāsaḥ| evamanyatra svayamūhyam|
4.117
aparasyeti | vākyārthībhūtasya pradhānasya rasāde rasādi vācyasyārthasyānuraṇanarūpamiti yathāsaṃkhyamanvayaḥ | kecittu—anuraṇanarūpamityato vākāraṃ paṭhitvā (48a) vācyasya rasādyanuraṇanarūpaṃ veti yojayanti, tanna cāru; rasasya 2vācyāṅgatvāsambhavāt | na ca—
tadidamarasyaṃ yasmin daśarathavacanānupālanavyasano | nivasan bāhusahāyaścakāra rakṣaḥkṣayaṃ rāmaḥ ||
ityatra 3idamaraṇyamīdṛśam, yatra sthitvā nirupakaraṇo'pi rāmo rakṣāṃsi jigāyeti rāmacandragatavīrasya vācyasyāraṇyakasyotkarṣakatvena nāṅgatābhāvāt | ata evam mahatāṅgopalakṣaṇam iti lakṣitamudāttālaṅkāre | mahatāṃ rasānāmupalakṣaṇamaṅgabhāvo vācyeṣu sambhavatīti vācyaṃ daśarathavacanapālanāvagateḥ pitṛviṣayake ratyākhyo bhāva eva, tasyāṅgabhāvāt | pitṛbhaktyaiva nirupakaraṇasya jaya ityavagateriti na rasādervācyāṅgateti |
yathāsaṃkhyānvayābhiprāyeṇa kramaśa udāharaṇānyāha—ayamityādi | samarapatitasya bhūriśravohastasya darśanena tadvadhūnāṃ vilāpo'yam | ayaṃ chinnaḥ, tadavasthaḥ saḥ | tāmavasthāmāha—rasanetyādi |
atra pūrvāvasthāsmaraṇodbuddhā 4ratiḥ, rasanocchedenātmanyanāsāditasthairyaśokaṃ prajvalayantī karuṇameva puṣṇāti | atha hetuvicchedasya suduḥsahatvāditi karuṇāṅgataiva śṛṅgārasyeti | aṅgamiti sambandhaḥ |
4.120
kailāsetyādi | kailāsālayaḥ śivaḥ, bhālelocano raviḥ | nirvartitā nirvāhitālaktakasya vyaktiḥ prakāśo yatreti dyutiviśeṣaṇam | spardhābandho jigīṣā samṛddhayā pracitayā | samiddhayeti pāṭhe sa evārthaḥ | rūḍhā prādurbhūtā | sadyastatkṣaṇam | samṛddhasya¹ vipakṣanirjaye na vilambaḥ |
atreti | bhāvasya trāyatāmityavagatasya kaviniṣṭhasya | raso ²mahādeva-niṣṭhā ratiḥ, praṇatyavaseyā | mahādevo'pi yatprasādāya ³praṇamati | tatra bhaktirbhṛciteti rasasya bhāvāṅgatā | evaṃ sarvatrāṅgādibhāve bhāvyam |
atyuccā iti | paritaḥ sarvatra kimapi kiṃcidapi | muhurmuhurbahuśo dvitvanirasanāya dviruktiḥ | stutiṃ prastaumi | anavacchinnāṃ stutimāca rāmi | imāṃ bhuvaṃ bhujaḥ, na⁴ bhujau | mudritāḥ saṃkucitāḥ | bhūviṣayaḥ pādatrayapratipādyaḥ | caturthapādagamyo rājaviṣayaḥ |
vandītyādi | nṛpeti sambuddhiḥ | tā mṛgadṛśaḥ | preyasāmityanādare ṣaṣṭhī | balādāliṅganato jātasya kopasya tyājanāya praṇāmaḥ parito'sthāne'pi tvarayā vivecanābhāvāt | pratyarthibhirvairibhiḥ |
4.122
atreti | bhāvasya kaviniṣṭhasya rasābhāsaḥ, prathamārdhadyotyo'naucityapravṛtteḥ | bhāvābhāsastu ¹aparārdhagamyaḥ, pratipakṣaviṣayasyāhāryatvāt | tadāha—prathamadvitīyetyādi | aviraletyādi | bhīṣaṇā vācastarjanāni | tathā huṅkārā ²garjanāni | ³mado'haṅkṛtiḥ | tavekṣaṇe tvadviṣayakadarśane | atreti | bhāvasya madasya kopasya vā praśamo vināśaḥ | kaviniṣṭharājaviṣayakaratāvajñam | sākamityādi | kuraṅgakadṛśā suhṛdabhiśca sākamityanvayaḥ | anyābhidhāyanyābhiprāyakam | tava nāma ⁴tvatsajātīyam | viṣamāṃ kātaraprekṣaṇāpasāraṇamūrcchādirūpām | atreti | kaviniṣṭhabhāvasyāṅgamiti neyam | asoḍhetyādi | kapaṭavaṭuveṣāpanayanaviṣaye tvarā śaithilyamāhāryam | tapaso'soḍhā jhaṭiti phalaṃ dattvā, ⁵tataḥ sakāśāt pārvatīṃ nivartayitu-
4.123
atrāvegadhairyayoḥ sandhiḥ |
4.124
atra śaṅkā'sūyādhṛtismṛtiśramadainyavibodhautsukyānāṃ śabalatā| kāmaḥ | tapo viśeṣayati—tatkāleti | tatkāle bahuprādurbhāvasamaye ullasan prādurbhavan, asadbhāvaḥ phalapradāne kālavilambākṣamattvam | kathānāṃ viśrambheṣu viśvastakathāsu |
atreti | tvarāgamya āvegaḥ, śaithilyagamyaṃ dhairyam | paśyediti | parivṛḍhaḥ prabhuḥ, kaścidabhiyoktāram |
atreti | kaścidityanena śaṅkā | re ityākṣepasambodhanam, tenāsūyā | ata evābhiprāyāt sambandhācaraṇācca capaleti sambuddhiḥ, tvaretyanena sambandhaḥ | nijajigamiṣādhāraṇāya prayuktena dhṛtiśca | kumārīti | tena kumāryā mamaivaṃ svātantryaṃ nocitamityarthapareṇa kaumāryasmaraṇāt smṛtiśca | ha ha hetyanena śramasaṃvalitaṃ dainyam | sambhogasya prāthamikatvena śramaḥ | hastālambaprārthanagamyamanaupekṣyaṃ dainyam | vyutkrama ityanena mayā śāstraviruddhamācaritamityarthapareṇa vibodhaśabdārtho matiḥ | kvāsi, yāsītyanena bhāvaparokṣārthagamanodyatasyābhiyokturgamanavāraṇapareṇautsukyaṃ gamyate | asīti tvamityarthe | śabalatā pūrvapūrvopamardanena paraparodayaḥ | atrāsūyāsmṛtivibodhānāṃ śāntasañcāriṇāṃ śaṅkādhṛtiśramadainyautsukyaiḥ śṛṅgārasañcāribhirbādhanam | paryante aut
'ete ca rasavadādyalaṅkārā: | yadyapi bhāvodayabhāvasandhibhāvaśabalatvāni nālaṅkāratayoktāni, tathāpi kaścid brūyādityevamuktam | yadyapi sa nāsti kaścid viṣayaḥ, yatra dhvaniguṇobhūtavyaṅgyayoḥ svaprabhedādibhiḥ saha saṅkaraḥ saṃsṛṣṭirvā nāsti; tathāpi 'pradhānena vyapadeśā bhavanti' iti kacit kenacid vyavahāraḥ | tsukyapradhānāsvādāvirbhāvāt | sa cāsvādo virodhyu(48b/2)pamardena jāyamāno rāt prakṛṣṭatvaṃ vipakṣanirjayapūrvakaṃ bāhyasthito nṛpatirivānyanṛpatibhyaḥ | guṇībhūtavyaṅgyam, tadāha—viṣaya iti | caturthollāse'bhihitaṃ svavacanaṃ saṅkramayati—ete cetyādi | 'rasavadādipadāni (49a) tattatraiva vyākhyātāni | atha rasāṅgālaṅkāratvaṃ na sambhavati, vācyavācakādibhiḥ pariṣkāryamāṇānāṃ teṣāṃ tatpariṣkārakatvāt | tatpariṣkāratvādhārasapariṣkārakasyaiva śaṅkāvakāśāt | maivam, svavibhāvādyupakṛtenāṅrasenetyādau mukhyarasatvam | vibhāvādyupaskāradvārā mukhyarasādyupaskriyata ityarthālaṅkāratvānapāyāt, ayaṃ sa rasanetyādau tathā pradarśitatvāt | nanu bhāvodayādīnāmalaṅkāratvaṃ prācīnairanuktam, kathamihocyata ityata āha—yadyapīti | itarotkarṣakatvarūpasya bījasya sattve'pyanuktiḥ, avivecakatvāya paryavasyatītyāha—brūyāditi | sambhāvanāyāṃ prāptakāle vā liṅ | kaścid vivecakaḥ, tenākṣiptāḥ prājñāḥ | nanu ayaṃ sa rasanetyatra prakaraṇagamyasya karuṇasya prādhānyena sambhavati dhvanitve kathaṃ guṇībhūtavyaṅgyatetyata āha—yadyapīti | viṣaya āśrayaḥ, ³svapadena vijātīyaprabhedaparigrahaḥ | saṅkarastrividhaḥ, saṃsṛṣṭirekā | kacidityādi | yatra yanmukhena camatkārastatra tenaiva vyavahāra ityarthaḥ | tenātra karuṇasya guṇībhūtavyaṅgyaścamatkāramukhena camatkāritvāt tenaiva vyavahāraḥ, na dhvanitvena | tadāha—pradhāneneti | prādhānyaṃ tu camatkāraprayojakatvam |
4.125
atra śabdaśaktimūlānuraṇanarūpo rāmeṇa sahopamānopameyabhāvo vācyāṅgatāṃ nītaḥ|
anuraṇanarūpayoralaṅkāravastunorvācyāṅgatvaṃ krameṇāha—janasthāne ityādi| āgamyetyādi ca| janasthānaṃ janapadaṃ daṇḍakāraṇyaṃ ca| kanake mṛgatṛṣṇā niṣphalāśā, kanakamṛge tṛṣṇā ca| vai niścitam| dehi prayaccheti, vaidehi iti sītāsambodhanamca| bharturbharaṇakartuḥ, paripāṭīṣu mukhavivalanāṅgamodanānavadhānādiṣu kā ghaṭanā na kṛtā vada| yadvā kārbharturīṣadbhartuḥ, "īṣadarthe" ko: iti kādeśavidhānāt| tvatto'lpatvena kutsitatvaṃ lakṣyam| anupamatvaṃ vyaṅgayam| pakṣe laṅkābharturdaśānanasya vadanānāṃ mukhānāṃ paripāṭyāṃ ṣaṭkau iṣughaṭanā-śarasaṃyojanā kṛtā| kuśalamāryatiśuddham, vasu dhanam, tasya bhāvastattvam| kuśalavau sutau yasyāḥ sā sītā ca|
atra prakṛtāprakṛtayoḥ kavirāmayoḥ sāmyaṃ vyañjanayā gamyata ityāha—rāmeṇa saheti| upamānopameyabhāvaḥ sāmyam| śabdānvayavyatirekānuvidhāyitvācchabdaśaktimūlatvam| anuraṇanaṃ lakṣyakramaḥ, vācyasya mayā rāmatvaṃ prāptamityasambaddhasambandharūpātiśayoktyā vyaṅgayatāmutkarṣaḥ kṛtāṃ nītaḥ| mayā rāmatvaṃ prāptamityabhidhāyakaṃ vineti śeṣaḥ| tadanuktāvupamādhvanitvānapāyaḥ syāt|
ayamarthaḥ—sahṛdayatattvāropasya camatkāratvād vācyasya tattvāropasya pratīyamānaṃ sāmyamutkarṣakamityaparāṅgatā| ataḥ kuto rāmatvaṃ prāptamiti sādharmyākāṅkṣāyā nivartakasya sāmyasya vācyasiddhyaṅgatvameva,
4.126
nāparāṅgatvamiti cet, janapadabhramaṇaṃ daṇḍakāraṇyabhramaṇamityādisāmyasya śabdaśaktitaḥ prāgevāvagatau rāmatvāropasādharmyakāṅkṣānudayena vācyasya siddhatvāt kayācidanupapattyā dolāyamāne vācye vyaṅgyasya tatsiddhikaratva eva vācyasiddhyaṅgatvāt | aṅgopamāyāṃ tu śabda eva sādharmyam | kecittu vācyāṅgaṃ (50a) tāmityatra vācyānvayopapādakatāmarthamāhuḥ, tanna; vācyasiddhayaṅgatāpatteḥ | vācyatāmiti pāṭhe vācyasyānvita iti vācyapadārthapratyayaḥ | tena vācyatāṃ vācyotkarṣatāmityarthaḥ | āgatyeti | viyogo dvīpāntarasañcāreṇa sambandhābhāvo virahaśca | visaṃṣṭhulaṃ saṃkucitam, śokādinā pūrvāvasthāto visaṃvādi ca | kacid dvīpāntare nāyikāntaragṛhe ca | prasādanaṃ vikāsanaṃ mānāpanayanaṃ ca | pādo raśmiścaraṇaṃ ca | ²patanamadhaḥsaṃyogaḥ praṇāmaśca | atreti | nāyaketyekaśeṣaḥ | vṛttānto vyavahāraḥ, sa eva na tatpratiyoginau nāyikānāyakau, tadupasthāpakavirahāt, vyavahārāvacchedakatvenaiva tayoḥ pratīteḥ | tena prādhānyena tadanupasthitau nopamārūpakadhvaniḥ, tadāha—vakkharūpa iti | enāṃ prasādayatītyetāvatāpi vyavahāraprāptau | 'pāda'padaikadeśasyāvarjitasannidhimātratvamityāha—arthaśaktimūla iti | nanu prakṛtāprakṛtavṛttāntayorabhedo vākyārtho'prakṛtavṛttāntaṃ vinā na paryavasyatīti vācyasiddhayaṅgatvamāpatitamityāha—nirapekṣeti | aprakṛtavṛttāntopasthitiṃ vināpi vākyārthasya prakṛtavṛttāntasya paryavasānād na ³tasya sākāṅkṣatvam, api tu tenotkṛṣṭatvamevetyarthaḥ | nanvevaṃ drayorvṛttāntayorasambandha ityāha—abhyāropeṇaiveti | 1. ātmasaṃyogaḥ iti kha0 | 2. tat sā iti kha0 |
4.127
atra hālāhalaṃ vyaṅgayaṃ bhujagarūpasya vācyasya siddhikṛt |
ravikamalinīvṛttāntayoradhyāropaḥ, tena tadviṣayatayā''ropyamāṇena nāyakavṛttāntatvena ravikamalinīvṛttāntatvena pratīterityāropaviṣayatākhyasambandhād dvayornāsambandhaḥ, tadāha—sthita iti| sambandha ityarthaḥ| iyaṃ samāsoktiḥ| atra vyavahārasya, rūpake tu vyavahāriṇaśca samāropaḥ| taduktam—"rūpakaṃ rūpitāropāt" iti| rūpitatvasyāropo rūpasya rūpaṃ vyavahāraḥ, tasya samāsoktiviṣayatvāt| "ye tu rasasya vācyāṅgatve'pyetadeva tantreṇodāharaṇam" iti vadanti, teṣāmayamāśayaḥ—"khaṇḍitānunayalakṣaṇanāyakavṛttāntatādātmyāvagamākṣiptaratirūpeṇa rasena vācyasya ravikamalinīvṛttāntasya paripoṣaṇamiti rasasya vācyāṅgatā" iti, tadasat; nāyakatādātmyādhyavasitaprakṛtavṛttāntenākṣepakarūpeṇākṣipta iti poṣakasya prādhānyenāṅgatāvirahāt| ākṣepakasyākṣipyamāṇaparyavasāyitvāditi|
aparāṅgatāprakaraṇena tadbhramanirāsāyāha—vācyasiddhayaṅgaṃ yatheti| bhramirmukhavikārādi bhramaṇamiva darśanaphalaṃ kaścanāntaro dharmaḥ| aratirviṣayavairāgyam| pralayo bahirindrayaceṣṭāvirahaḥ| mūrcchā manaso bahirindrayāsambandhaḥ| tamo'ndhakāradarśanam|
nanu jaladabhujagayoḥ sāmyāprasiddhyā kathaṃ rūpaṇamityata āha—atra hālāhalamityādi| jala iva lokādisiddhasādharmyeṇa jalada-bhujagayo rūpaṇamupapannamityāha—siddhikṛditi| nanu garalasya rūhyā
bhūriprayogāhitasaṃskārapāṭavena satyapi vṛṣṭiprakaraṇe tadpahāya niyatārtha iva prāgeva garalopasthitāvabhidhāyā niyantraṇābhāvād vyañjanāyā aprasaṅgāditi cet, ucyate—prasiddhyā garalopasthitau tatrāropitabhujagajanyatvabāghena prakaraṇojvalitayā'bhidhayā vyañjanayā ca jantasya punagaralopasthitiriti jalābhinne garale jaladābhinnabhujagajanyatvāvagamaḥ, abhidhāyā viratatvāt| vyañjanayaiva punargaralapratyāyanamiti na kācidanupapattiḥ|
nanu jalagaralayorjaladabhujagayośca na kathamupameti cenna, bhramyādyaṣṭavidhakāryasya garalādevopapatteḥ na tu tatsadṛśāt|
atra miśrāḥ—prakaraṇena viṣapadasya garalavācakatve niyantrite bhujagatvāropo jaladabhujagayoḥ sāmyāprasiddhyā'nupapadyamānaḥ prakaraṇamapahatya garalārtho'bhidhāmujjīvayati| tataścāvṛttyā garalārthe'bhihite prakṛtāprakṛtayorabhedārope rūpakanirvāha ityāha—atreti| hālāhalaṃ hālāhalatva (soa) mityarthaḥ| jale hālāhalatvamāropyate| tasya svatantropasthitaye vyañjanopagama ityāhuḥ. tanna; prakaraṇādapi prasiddhereva balavattvāt, anyathā nihatārthavilopaprasaṅgāt| prakaraṇabalāt prasiddhārthasya prāgupasthitau doṣasyānavakāśāt| kiñca, prakaraṇasya balavattve pūrvavat parato'pyabhidhayā garalānupasthitiprasaṅgāt| api cāvṛttyā dvitīyārtha pratyabhidhāyakatve śābdrīvyañjanāvilopaprasaṅgāt| sarvatraivaṃ yuktiprasaṅgāt| aparabvāślīlārthāntarasthale tātparyaviṣayasya dvitīyārthasya pratītyaprasaṅgena doṣāprasaṅgāt| tātparyagrāhakābhāvena viratasya padasyāvṛttyabhāvāt| tatra vyañjanaiveti cet, atrāpi tatprasare bādhakavirahāt|
4.128
atrācyutādipadavyaṅgacamāmantraṇetyādivācyasya | etaccaikatraikavaktṛgatatvenāparatra bhinnavaktṛgatatvenetyanayorbhedaḥ |
4.129
atra adṛṣṭo yathā na bhavarṃsa, viyogabhayaśca yathā notpadyate tathā kuryā iti kliṣṭam |
lakṣyāntaramāha-gacchāmītyādi | acyuta tannāmaka aparityaktadhairya ca | kiṃ darśanena, api tu sambhogena sambhavatīti | anyathā sambhāvanamāvaśyakam, ¹tat kimātmānaṃ ²vaścayāva ityādyarthā vyaṅgayāḥ, te cāmantraṇetyādyarthasyopapādakāḥ, anyathā āmantraṇabhaṅgisvarūpājñāne ³ityarthāniścayaḥ syādityāha—atreti | udāharaṇadvayabhedakamāha—etacceti | etad vācyasiddhayaṅgamekatra bhramimityādau vekena ⁴kavinaiva vaktrā vaktṛvyaṅgayavācyayoraṅgāṅgibhāvāpādanena, anyatra gacchāmītyādau kavinibaddhavaktṛvyaṅgayasya kavinā svokteraṅgatāpādaneneti hetoranayorlakṣyayorbhede iti yojanā | yadatra miśrairuktam—"vyaṅgayayoḥ śabdārthaśaktimūlatvenāpyudāharaṇe bhedo'vagantavyaḥ" iti, tanna cāru; viṣayapadavadcyutapadasyāpi nānārthatvenobhayatra śabdaśaktereva mūlatvena bhedakatvābhāvāt | adṛṣṭa ityādi | adṛṣṭadṛṣṭayorbhavadartha eva viśeṣyaḥ | bhavateti hetau tṛtīyā | kliṣṭaḥ, vyutpannairapi jhaṭityasaṃvedyaḥ | kliṣṭamiti pāṭhe'pi sa evārthaḥ |
4.131
utkaṇṭhāhetudarśanena pratiyogitvena bhayahetuvicchedapratiyogitvena ca sambodhyasya premāspadatvaṃ vācyārthaḥ, tadapekṣayā coktavyaṅgyaṃ na cāru | tena ca sāmānyalakṣaṇāsamanvayaḥ | cārutvācārutvayostu jhaṭiti saṃvedavāsaṃvedane sahṛdayasyaiva bīje iti tanmūlako bhedaḥ | irastvityādi | atreti | pratīyamānamadharasaundaryāvagatalaulyatvaṃ gamyam pradhānaṃ camatkāraprayojakam | (5la) na ca cumbanecchāyāḥ sambhogasāmagrayā darśanākhyasaṃyogāpekṣayā hīnabalatvena na prādhānyasandeha iti vācyam, antaraṅgasāmaprītvena tasyā api balavattvāt | cumbanāpekṣayā darśanasyāsannikṛṣṭatvena bahiraṅgatvāt | brāhmaṇetyādi | atikramo'vamānanam | bhavatāmiti bahuvacanaṃ sakalagoṣṭhīparigrāhakam | jāmadagnyo jamadagniputraḥ, tadvamantṛkṣatrakulanāśakṛt | tathā brāhmaṇaḥ | anyathā avamānanena durmanāyate, avamānanakṛtadaurmanasyenāvamantuḥ kṣatriyasyeva rakṣaso'pi kulakṣayaḥ kariṣyata iti daṇḍo vyaṅgyaḥ, ²ityupadeśo mitratvābhidhānaṃ ca priyābhidhānaṃ sāma vācyam, ubhayamapyanarthanivārakatvena tulyabalamityāha—jāmadagnyaḥ sarveṣāmiti | vācyasya sāmarūpasya |
4.132
(ve0 saṃ0 2|15)
atra mathnāmyevetyādi vyaṅgayaṃ vācyaniṣedhasahabhāvena sthitam|
4.133
(gā0 saṃ0 ve0 8|26)
mathnāmityādi| pratijñātakurukulakṣayasya bhīmasenasyoktiriyam|
atreti| pratijñātaviruddhaniṣedhābhidhāyiṣu na kākurniṣedhāntarākṣepikā| abhāvābhāvaścāvadhāraṇamevetyāha—mathnāmyevetyādi| avadhāraṇasya camatkāritve kathaṃ guṇībhāva ityata āha—vācyetyādi| sahabhāvena sanakālaṃ pratīyamānatvena vyaṅgyakṛtacārutvasya vācyānirvāhyatvāpradyānna dhvanitvamityarthaḥ| ata evākṣiptapadam| ākṣiptaṃ jhaṭiti pratyāyitam yatra kākuto'pi vilambena pratītiḥ, tatra dhvanitvameva yathodāhṛte 'guruḥ khedaṃ khinne' ityatra| ata eva kākuvyaṅgayasya padārthasthānīyatvena bādhānavatārāt na lakṣaṇā|
vānīrakuñjoḍḍīnaśakunikolāhalaṃ śṛṇvantyāḥ| gṛhakarmavyāpṛtāyāḥ vadhvāḥ sīdantyaṅgāni ||
Linked texts (1)
- Kāvyaprakāśa — Mammaṭa & Alaṭa, Sanskrit