Pramāṇa · Search · About · API

Kavyalankarasarasamgraha 6.56

Kāvyālaṅkārasārasaṃgraha 6.56

Language
Sanskrit

6.56

nanu cātrāpi īṣryāvipralambhavirahavipralambhaśṛṅgārābhyāṃ svatirodhānenopakṛtaḥ saṃbhogaśṛṅgāro nāyikāniṣṭho nibaddhastadyogācca rasavattvamalaṃ bhaviṣyati. tathāhi "kathamapi kṛtapratyāpattau priye"ityatra bhāge virahavipralambhapūrvakaḥ priyatamacittasāṃmukhyātmā saṃbhogaśṛṅgāraḥ sūcitaḥ. ssvalitottara iti tu saṃjātagotraskhalitatvātpreyaso nāyikāyā īṣryāvipralambhaśṛṃgāro nibaddhaḥ. punaśca virahakṛśayetyādibhistribhiḥ pādairavahitthena bhāvena nāyikādhāramīṣryā vipralambhaśṛṅgāraṃ pracchādya saṃbhogaśṛṅgāreṇa cittollāsasūcitena vākyārthasamāptiḥ kṛtā. tathā hi---virahakṛśetyādinā pādena nāyikāgato manyuravacchādyopadarśitaḥ. asahanasakhītyādinā tu gotraskhalitasya sakhīśrotraprāÏpta virahavipralambhakāraṇatvenāśaṅkya dṛṣṭiparāvṛttyā sakhījanaśūnye gṛhe paridṛṣṭe yattannayakayā samullasitaṃ tadupanibandhātsaṃbhogaśṛṅgāreṇa vākyārtho nirvāhitaḥ. tadevamatra saṃbhogasya vapralambhavādhena labdhapadabandhasyopanibandhādrasavattvamalaṅkāraḥ. tatkathamatra niralaṅkāratoktā. ucyate. na khalu kāvyasya rasānāṃ vālaṅkāryālaṅkārabhāvaḥ, kintu ātmaśarīrabhāvaḥ. rasā hi kāvayasyātmatvena avasthitāḥ, śabdārthau ca śarīrarūpatayā. yathā hyātmādhiṣṭhitaṃ śarīraṃ jīvatīti vyapadiśyate tathā rasādhiṣṭhitasya kāvyasya jīvadrūpatayā vyapadeśaḥ kriyate. tasmādrasānāṃ kāvyaśarīrabhūtaśabdārthaviṣayatayātmatvenāvasthānaṃ, natvalaṅkāratayā. rasābhivyaktiśca yathāyogaṃ mādhuryaujobhyāṃ tāratamyenāvasthitābhyāmupabṛṃhito yo'sau prasādātmā guṇastena kriyate. ato'tra vipralambhaśṛṅgāropakṛtasya saṃbhogaśṛṅgārasya saguṇakāvyātmatvenāvasthānaṃ, na tu kāvyaṃ prati alaṅkāratayeti yuktamidamuktaṃ niralaṅkāramapi kāvyaṃ saguṇaṃ dṛśyate iti. evaṃ rasāntareṣu bhāveṣu rasabhāvābhāseṣu tatpraśameṣu ca vācyam. tadāhuḥ---"rasādyadhiṣṭhitaṃ kāvyaṃ jīvadrūpatayā yataḥ. kathyate tadrasādīnāṃ kāvyātmatvaṃ vyavasthitam.."iti.

Commentaries (5)