Pramāṇa · Search · About · API

Bhojanakutuhala 11: atha ghṛtaprakaraṇam

Bhojanakutūhala 11

Language
Sanskrit

atha ghṛtaprakaraṇam

11.p1

atha sambhārāḥ | tatra sarṣapaguṇāḥ śimbīdhānyepūktāḥ | elā tiktoṣṇakaṭukā laghvī vātakaphāpahā | śvāsāṅgamardahallāsamūtrakṛcchraviṣapraṇut || mukhavairasyajid vṛṣyā hṛdyā garbhavarodhinī | dīpanī pācanī medhyā vraṇārśaḥkaṇḍukāsajit

11.p2

yavanī kaṭutiktoṣṇā vātaśleṣmadvijāmayān | hanti gulmārucī śūlaṃ dīpayatyāśu cānalam

11.p3

jīrakaṃ kaṭukaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu | sugandhi medhyaṃ śleṣmaghnamuṣṇaṃ chardyatisārajit || gulmaśūlodarādhmānakṛmidantāmayāpaham

11.p4

hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam | kaṭupākaṃ saraṃ rūkṣaṃ plīhānāhāntravṛddhijit

11.p5

śatāhvā kaṭukā snigdhā tiktā śleṣmātisāranut | jvaranetravraṇaghnī ca vāstikarmaṇi śasyate

11.p6

śuṇṭhiḥ kaṭūṣṇā tiktā ca kaphaśophānilāpahā | śūlavandhodarānāhaśvāsaślīpadahāriṇī

11.p7

marīcaṃ kaṭutiktoṣṇaṃ laghu śleṣmavināśanam | samīrakṛmihṛdrogaharaṃ ca rucikārakam

11.p8

marīcaṃ kṣupajaṃ rucyaṃ doṣalaṃ sarvarogakṛt | viśeṣataḥ pramehāśoṃvikāreṣu na śasyate || bṛhanmarīcaṃ kṣupajaṃ tato'pyalpāntaraṃ guṇaiḥ

11.p9

śleṣmalā svāduśītārdrā gurvī snigdhā ca pippaḷī | sā śuṣkā viparītāntaḥ snigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ || svādupākānilaśleṣmakāsaśvāsāpahā parā

11.p10

saindhavaṃ lavaṇaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ vahnidīpanam | tridoṣaśamanaṃ pūtaṃ vraṇadoṣavikāranut || saindhavaṃ dvividhaṃ proktaṃ mitaraktavibhedataḥ | rasavīryavipākeṣu guṇāḍhyaṃ tu sitaṃ śivam

11.p11

gāḍhālilavaṇaṃ śubhraṃ pṛthvījanaṃ gaḍhadeśajam || gaḍhotthaṃ ca mahārambhaṃ sābharaṃ sābharodbhūtam | gāḍhotthaṃ lavaṇaṃ tūṣṇamīṣadamlaṃ malāpaham | dīpanaṃ kaphavātaghnamarśodhnaṃ koṣṭhaśodhanam || sābharaṃ saṃbharadeśe prasiddham

11.p12

sāmudraṃ laghu hṛdyaṃ ca palitārukpittadam | vidāhi kaphavātaghnaṃ dīpanaṃ rucikṛt param

11.p13

droṇeyaṃ lavaṇaṃ pāke nātyuṣṇamavidāhi ca | bhedanaṃ snigdhamīṣacca śūlaghnaṃ cāmlapittalam

11.p14

auṣaraṃ ca kaṭu kṣāraṃ tiktaṃ vātakaphāpaham | vidāhi pittakṛdrāhi mūtrasaṃśoṣakāri ca

11.p15

romakaṃ tīkṣṇamatyuṣṇaṃ kaṭu tiktaṃ ca dīpanam | dāhaśoṣakaraṃ grāhi pittaprakopakaṃ param

11.p16

iti lavaṇāni

11.p17

tvacaṃ tu kaṭukaṃ śītakaphakāsavināśanam | hṛllāmaśamanaṃ caiva kaṇṭhaśuddhi haraṃ laghu

11.p18

patrakaṃ laghu śītoṣṇaṃ kaphavātaviṣāpaham | vastivātāmayaṃ ca kaṇṭhaśīrṣarujāpaham

11.p19

nāgakesaramalpoṣṇaṃ laghu tiktaṃ kaphāpaham | vastivātāmayaṃ ca kaṇṭhaśīrṣarujāpaham

11.p20

alakto raktatīkṣṇoṣṇaḥ kaphavātāmayāpahaḥ | kaṇṭharukśamano rucyo vraṇadoṣārtināśanaḥ

11.p21

kuṅkumaṃ surabhi tiktakaṭūṣṇaṃ kāsavātakaphakaṇṭharujāmam | mūrdhaśūlaviṣadoṣavimocaṃ rocanaṃ ca tanukāntikaraṃ ca

11.p22

tathā stambhamadhyasthitaśśreṣṭhaḥ stambhāgre ca madhyamaḥ | śreṣṭhamīṣadvaridrābhaṃ śubhraṃ tanmadhyamaṃ smṛtam || sudṛḍhaṃ śubhrarūkṣaṃ tu pulakaṃ bāhyajaṃ smṛtam | api ca svacchaṃ bhṛṅgāpravadyuti laghu viśadaṃ tolane tiktakaṃ cet svāde śaityaṃ suhṛdyaṃ bahalaparimalāmodi saurabhyadāyi | nissnehaṃ dīrghapatraṃ śubhataramati cedrājayogyaṃ praśastaṃ karpūraṃ cānyathā ced bahutaramaśane sphoṭadoṣapradāyi || cīnakaḥ kaṭutiktoṣṇa īṣacchvetaḥ kaphāpahaḥ | kaṇṭhadoṣaharo medhyaḥ pācanaḥ kṛmināśanaḥ

11.p23

jātīpatrī kaṭustiktā surabhiḥ kaphanāśinī | vaktravaiśadyajananī jāḍyadoṣanikṛntanī

11.p24

jātīphalaṃ kapāyoṣṇaṃ kaṭu kaṇṭhāmayārttijit | raktātisāramehaghnaṃ vṛṣyaṃ dīpanakaṃ laghu

11.p25

kaṅkolaṃ kaṭu tiktoṣṇaṃ vaktrajāḍyahara param | dīpanaṃ pācanaṃ rucyaṃ kaphavātānikṛntanam

11.p26

lavaṅgaṃ śītalaṃ tiktaṃ cakṣuṣyaṃ bhaktarocanam | vātapittakaphaghnaṃ ca tīkṣṇaṃ mūrddharujāpaham

11.p27

saugandhikaṃ javāda sam snigdhaṃ coṣṇa susrāvaham | pāne hitaṃ tu rājñāṃ ca mehanāhlādakārakam

11.p28

tallakṣaṇaṃ ca javādi nīrasaṃ snigdhamīpatpakkaṃ sugandhidam | ātape bahulāmodaṃ rājñāṃ yogyaṃ ca nānyathā || iti || iti sammārāḥ

11.p29

atha dṛ tayaḥ | śigrumūlasya cūrṇena marditaṃ pānasaṃ phalam | dṛṛtaṃ syātkādalaṃ pakvaṃ phalamaudumbaratvacā || vaṃśatvacā vāpi bhavedapi śālitvacena vā | tālamūlasya cūrṇena tatphalaṃ bhavati dṛḍham || iti dṛūtayaḥ

11.p30

śroṇasya nārikelasya bālasyāntargataṃ jalam | sakalkaṃ kṣoditaṃ meghanādamūlarajonvitam || samena sarpiṣā yuktaṃ yadi pakvaṃ ghṛtaṃ bhavet | cūrṇaṃ bakulabījasya kṣiptvā taile payassame | pakke tailāvaśeṣe tu tadghṛtaṃ bhavati dhruvam || laśunaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ tu punnāgaphalasaṃyutam | śarkarāṃ ca pacedyastu tailaprasthaṃ ghṛtaṃ bhavet || śuddhabhinnasya khaṇḍena sāṣṭāṃśena yutaṃ ghṛtam | sāerambhāphale sarpiḥ prasthaṃ prasthadvayaṃ bhavet | śṛte tu māhiṣe kṣīre caturthāṃśāvaśeṣite | tulyājye karṇikārasya puṣpaiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ bhavet | tulyājyatailaṃ bakulabījaṃ pakvaṃ ghṛtaṃ bhavet || iti kṛtrimaghṛtāni

11.p31

atha śarkarā

11.p32

kṣīraṃ punarnavāyā mūlenāvartitaṃ pakvam | bhavati siteva sitā sā kṣīraguṇaiveti pākajñāḥ

11.p33

iti śarkarā

11.p34

atha pānakāni

11.p35

jalena śītalenaiva gholitā śvetaśarkarā | elālavaṅgakarpūramarīcaiśca samanvitā || śarkarodakamākhyātaṃ śuklaṃ śiśiraṃ saram | balyaṃ rucyaṃ laghu svādu vātapittāsranāśanam || mūrcchāccharditṛṣādāhajvaraśāntikaraṃ param

11.p36

āmrāmraṃ jalasvinnaṃ marditaṃ dṛḍhapāṇinā | sitāśītāmbusaṃyuktaṃ karpūramaricānvitam || prapānakamidaṃ śreṣṭhaṃ bhīmasenena nirmitam | sadyo rucikaraṃ balyaṃ śīghramindriyatarpaṇam

11.p37

amlikāyā phalaṃ pakvaṃ marditaṃ vāriṇā dṛḍham | śarkarāmariconmiśraṃ lavaṅgendusuvāsitam || amlikāphalasambhūtapānakaṃ vātanāśanam | pittaśleṣmakaraṃ kiñcit surucyaṃ vahnibodhakam

11.p38

bhāgaikaṃ nimbujaṃ toyaṃ ṣaḍbhāgaṃ śarkarodakam | lavaṅgamariconmiśraṃ pānakaṃ pānakottamam || nimbūphalabhavaṃ pānamatyalpaṃ vātanāśanam

11.p39

vahnidīptikaraṃ rucyaṃ samastāhārapācanam

11.p40

śilāyāṃ sādhu sampiṣṭaṃ dhānyakaṃ vastragālitam | śarkarādakasa̍yuktaṃ karpūrādisusaṃskṛtam || navīne mṛnmaye pātre sthitaṃ pittaharaṃ param

11.p41

turyāṃśena jalena saṃyutamatisthūlaṃ sadamlaṃ dadhi prāyo māhiṣamaṃśukena vimale mṛdbhājane cālayet | bhṛṣṭaṃ hiṅgu ca jīrakaṃ ca lavaṇaṃ rājīṃ ca kiñcinmitāṃ piṣṭvā tatra vimiśrayedbhavati tattakraṃ na kasya priyam ? || takraṃ rucikaraṃ vahnidīpanaṃ pācaṃ param | udare ye gadāsteṣāṃ nāśanaṃ vṛttikārakam

11.p42

vidāhīnyannapānāni yāni bhuṅkte hi mānavaḥ | tadvidāhapraśāntyarthaṃ bhojanānte payaḥ pivet

11.p43

atha kāñjikam

11.p44

saṃhitaṃ dhānyamaṇḍādi kāñjikaṃ kathyate janaiḥ | kāñjikaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛtsparśaśītalam || śramaklamaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ vastiśodhanam

11.p45

kāñjikaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ laghu || dāhajvaraharaṃ sparśāt pānādvātakaphāpaham | māṣādivaṭakairyattu kriyate tad guṇādhikam

11.p46

laghu vātaharaṃ tattu rocanaṃ pācanaṃ param | śūlājīrṇavivandhā2manāśanaṃ vastiśodhanam || kāñjī

11.p47

na bhavetkāñjikaṃ yatra tatra jñāliḥ pradīyate | sā ca - āpramāmraphalaṃ piṣṭaṃ rājikālavaṇānvitam | bhṛṣṭaṃ hiṅguyutaṃ pūtaṃ gholitaṃ jhālirucyate || jñālirharati jihvāyāḥ kuṇṭhatvaṃ kaṇṭhaśoṣinī | mandaṃ mandaṃ nipītā sā rocinī vahnibodhinī || jhālī

11.p48

tuṣodakaṃ yavairāmaiḥ satuṣaiśśaklīkṛtaiḥ | udakaissaṃhitairamlaissampannaṃ syāttuṣodakam || tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ pāṇḍukrimigadāpaham | tīkṣṇoṣṇaṃ pācanaṃ pittaraktakṛdvastiśūlanut || tuṣodakam

11.p49

sauvīraṃ tu yavairāmaiḥ pakkairvā nistuṣaiḥ kṛtam | godhūmairapi sauvīramācāryāḥ kecidūcire || sauvīraṃ tu grahaṇyarśaḥkaphaghnaṃ bhedi dīpanam | udāvartāṅgamardāsthiśūlānāheṣu śasyate || sauvīram

11.p50

āranāḷaṃ tu godhūmairāmaissyānnistuṣīkṛtaiḥ | pakvairvā saṃhitaistattu sauvīrasadṛśaṃ guṇaiḥ || āranāḷam

11.p51

dhānyāmlaṃ śālicūrṇācca kodravādikṛtaṃ bhavet | dhānyāmlaṃ dhānyayonitvāttīkṣṇaṃ laghu dīpanam | arucau vātarogeṣu sarveṣvāsthāpane hitam || dhānyāmlam | śaṇḍākī rājikāyuktaistyānmūlakadaladravaiḥ | sarṣapasvarasairvāpi śālipiṣṭakasaṃyutaiḥ

11.p52

śaṇḍākī rocanī gurvī pittaśleṣmakarī smṛtā || śaṇḍākī | kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca | yatra drave'bhiṣūyante tatsūktamabhidhīyate || sūktaṃ kaphaghnaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ pācaṃnaṃ laghu | pāṇḍukṛmiharaṃ rūkṣaṃ bhedanaṃ raktapittakṛt

11.p53

iti kāñjīprakaraṇam

Linked texts (6)