Bhojanakutuhala 11: atha ghṛtaprakaraṇam
Bhojanakutūhala 11
- Language
- Sanskrit
atha ghṛtaprakaraṇam
11.p1
atha sambhārāḥ | tatra sarṣapaguṇāḥ śimbīdhānyepūktāḥ | elā tiktoṣṇakaṭukā laghvī vātakaphāpahā | śvāsāṅgamardahallāsamūtrakṛcchraviṣapraṇut || mukhavairasyajid vṛṣyā hṛdyā garbhavarodhinī | dīpanī pācanī medhyā vraṇārśaḥkaṇḍukāsajit
11.p2
yavanī kaṭutiktoṣṇā vātaśleṣmadvijāmayān | hanti gulmārucī śūlaṃ dīpayatyāśu cānalam
11.p3
jīrakaṃ kaṭukaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu | sugandhi medhyaṃ śleṣmaghnamuṣṇaṃ chardyatisārajit || gulmaśūlodarādhmānakṛmidantāmayāpaham
11.p4
hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam | kaṭupākaṃ saraṃ rūkṣaṃ plīhānāhāntravṛddhijit
11.p5
śatāhvā kaṭukā snigdhā tiktā śleṣmātisāranut | jvaranetravraṇaghnī ca vāstikarmaṇi śasyate
11.p6
śuṇṭhiḥ kaṭūṣṇā tiktā ca kaphaśophānilāpahā | śūlavandhodarānāhaśvāsaślīpadahāriṇī
11.p7
marīcaṃ kaṭutiktoṣṇaṃ laghu śleṣmavināśanam | samīrakṛmihṛdrogaharaṃ ca rucikārakam
11.p8
marīcaṃ kṣupajaṃ rucyaṃ doṣalaṃ sarvarogakṛt | viśeṣataḥ pramehāśoṃvikāreṣu na śasyate || bṛhanmarīcaṃ kṣupajaṃ tato'pyalpāntaraṃ guṇaiḥ
11.p9
śleṣmalā svāduśītārdrā gurvī snigdhā ca pippaḷī | sā śuṣkā viparītāntaḥ snigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ || svādupākānilaśleṣmakāsaśvāsāpahā parā
11.p10
saindhavaṃ lavaṇaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ vahnidīpanam | tridoṣaśamanaṃ pūtaṃ vraṇadoṣavikāranut || saindhavaṃ dvividhaṃ proktaṃ mitaraktavibhedataḥ | rasavīryavipākeṣu guṇāḍhyaṃ tu sitaṃ śivam
11.p11
gāḍhālilavaṇaṃ śubhraṃ pṛthvījanaṃ gaḍhadeśajam || gaḍhotthaṃ ca mahārambhaṃ sābharaṃ sābharodbhūtam | gāḍhotthaṃ lavaṇaṃ tūṣṇamīṣadamlaṃ malāpaham | dīpanaṃ kaphavātaghnamarśodhnaṃ koṣṭhaśodhanam || sābharaṃ saṃbharadeśe prasiddham
11.p12
sāmudraṃ laghu hṛdyaṃ ca palitārukpittadam | vidāhi kaphavātaghnaṃ dīpanaṃ rucikṛt param
11.p13
droṇeyaṃ lavaṇaṃ pāke nātyuṣṇamavidāhi ca | bhedanaṃ snigdhamīṣacca śūlaghnaṃ cāmlapittalam
11.p14
auṣaraṃ ca kaṭu kṣāraṃ tiktaṃ vātakaphāpaham | vidāhi pittakṛdrāhi mūtrasaṃśoṣakāri ca
11.p15
romakaṃ tīkṣṇamatyuṣṇaṃ kaṭu tiktaṃ ca dīpanam | dāhaśoṣakaraṃ grāhi pittaprakopakaṃ param
11.p16
iti lavaṇāni
11.p17
tvacaṃ tu kaṭukaṃ śītakaphakāsavināśanam | hṛllāmaśamanaṃ caiva kaṇṭhaśuddhi haraṃ laghu
11.p18
patrakaṃ laghu śītoṣṇaṃ kaphavātaviṣāpaham | vastivātāmayaṃ ca kaṇṭhaśīrṣarujāpaham
11.p19
nāgakesaramalpoṣṇaṃ laghu tiktaṃ kaphāpaham | vastivātāmayaṃ ca kaṇṭhaśīrṣarujāpaham
11.p20
alakto raktatīkṣṇoṣṇaḥ kaphavātāmayāpahaḥ | kaṇṭharukśamano rucyo vraṇadoṣārtināśanaḥ
11.p21
kuṅkumaṃ surabhi tiktakaṭūṣṇaṃ kāsavātakaphakaṇṭharujāmam | mūrdhaśūlaviṣadoṣavimocaṃ rocanaṃ ca tanukāntikaraṃ ca
11.p22
tathā stambhamadhyasthitaśśreṣṭhaḥ stambhāgre ca madhyamaḥ | śreṣṭhamīṣadvaridrābhaṃ śubhraṃ tanmadhyamaṃ smṛtam || sudṛḍhaṃ śubhrarūkṣaṃ tu pulakaṃ bāhyajaṃ smṛtam | api ca svacchaṃ bhṛṅgāpravadyuti laghu viśadaṃ tolane tiktakaṃ cet svāde śaityaṃ suhṛdyaṃ bahalaparimalāmodi saurabhyadāyi | nissnehaṃ dīrghapatraṃ śubhataramati cedrājayogyaṃ praśastaṃ karpūraṃ cānyathā ced bahutaramaśane sphoṭadoṣapradāyi || cīnakaḥ kaṭutiktoṣṇa īṣacchvetaḥ kaphāpahaḥ | kaṇṭhadoṣaharo medhyaḥ pācanaḥ kṛmināśanaḥ
11.p23
jātīpatrī kaṭustiktā surabhiḥ kaphanāśinī | vaktravaiśadyajananī jāḍyadoṣanikṛntanī
11.p24
jātīphalaṃ kapāyoṣṇaṃ kaṭu kaṇṭhāmayārttijit | raktātisāramehaghnaṃ vṛṣyaṃ dīpanakaṃ laghu
11.p25
kaṅkolaṃ kaṭu tiktoṣṇaṃ vaktrajāḍyahara param | dīpanaṃ pācanaṃ rucyaṃ kaphavātānikṛntanam
11.p26
lavaṅgaṃ śītalaṃ tiktaṃ cakṣuṣyaṃ bhaktarocanam | vātapittakaphaghnaṃ ca tīkṣṇaṃ mūrddharujāpaham
11.p27
saugandhikaṃ javāda sam snigdhaṃ coṣṇa susrāvaham | pāne hitaṃ tu rājñāṃ ca mehanāhlādakārakam
11.p28
tallakṣaṇaṃ ca javādi nīrasaṃ snigdhamīpatpakkaṃ sugandhidam | ātape bahulāmodaṃ rājñāṃ yogyaṃ ca nānyathā || iti || iti sammārāḥ
11.p29
atha dṛ tayaḥ | śigrumūlasya cūrṇena marditaṃ pānasaṃ phalam | dṛṛtaṃ syātkādalaṃ pakvaṃ phalamaudumbaratvacā || vaṃśatvacā vāpi bhavedapi śālitvacena vā | tālamūlasya cūrṇena tatphalaṃ bhavati dṛḍham || iti dṛūtayaḥ
11.p30
śroṇasya nārikelasya bālasyāntargataṃ jalam | sakalkaṃ kṣoditaṃ meghanādamūlarajonvitam || samena sarpiṣā yuktaṃ yadi pakvaṃ ghṛtaṃ bhavet | cūrṇaṃ bakulabījasya kṣiptvā taile payassame | pakke tailāvaśeṣe tu tadghṛtaṃ bhavati dhruvam || laśunaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ tu punnāgaphalasaṃyutam | śarkarāṃ ca pacedyastu tailaprasthaṃ ghṛtaṃ bhavet || śuddhabhinnasya khaṇḍena sāṣṭāṃśena yutaṃ ghṛtam | sāerambhāphale sarpiḥ prasthaṃ prasthadvayaṃ bhavet | śṛte tu māhiṣe kṣīre caturthāṃśāvaśeṣite | tulyājye karṇikārasya puṣpaiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ bhavet | tulyājyatailaṃ bakulabījaṃ pakvaṃ ghṛtaṃ bhavet || iti kṛtrimaghṛtāni
11.p31
atha śarkarā
11.p32
kṣīraṃ punarnavāyā mūlenāvartitaṃ pakvam | bhavati siteva sitā sā kṣīraguṇaiveti pākajñāḥ
11.p33
iti śarkarā
11.p34
atha pānakāni
11.p35
jalena śītalenaiva gholitā śvetaśarkarā | elālavaṅgakarpūramarīcaiśca samanvitā || śarkarodakamākhyātaṃ śuklaṃ śiśiraṃ saram | balyaṃ rucyaṃ laghu svādu vātapittāsranāśanam || mūrcchāccharditṛṣādāhajvaraśāntikaraṃ param
11.p36
āmrāmraṃ jalasvinnaṃ marditaṃ dṛḍhapāṇinā | sitāśītāmbusaṃyuktaṃ karpūramaricānvitam || prapānakamidaṃ śreṣṭhaṃ bhīmasenena nirmitam | sadyo rucikaraṃ balyaṃ śīghramindriyatarpaṇam
11.p37
amlikāyā phalaṃ pakvaṃ marditaṃ vāriṇā dṛḍham | śarkarāmariconmiśraṃ lavaṅgendusuvāsitam || amlikāphalasambhūtapānakaṃ vātanāśanam | pittaśleṣmakaraṃ kiñcit surucyaṃ vahnibodhakam
11.p38
bhāgaikaṃ nimbujaṃ toyaṃ ṣaḍbhāgaṃ śarkarodakam | lavaṅgamariconmiśraṃ pānakaṃ pānakottamam || nimbūphalabhavaṃ pānamatyalpaṃ vātanāśanam
11.p39
vahnidīptikaraṃ rucyaṃ samastāhārapācanam
11.p40
śilāyāṃ sādhu sampiṣṭaṃ dhānyakaṃ vastragālitam | śarkarādakasa̍yuktaṃ karpūrādisusaṃskṛtam || navīne mṛnmaye pātre sthitaṃ pittaharaṃ param
11.p41
turyāṃśena jalena saṃyutamatisthūlaṃ sadamlaṃ dadhi prāyo māhiṣamaṃśukena vimale mṛdbhājane cālayet | bhṛṣṭaṃ hiṅgu ca jīrakaṃ ca lavaṇaṃ rājīṃ ca kiñcinmitāṃ piṣṭvā tatra vimiśrayedbhavati tattakraṃ na kasya priyam ? || takraṃ rucikaraṃ vahnidīpanaṃ pācaṃ param | udare ye gadāsteṣāṃ nāśanaṃ vṛttikārakam
11.p42
vidāhīnyannapānāni yāni bhuṅkte hi mānavaḥ | tadvidāhapraśāntyarthaṃ bhojanānte payaḥ pivet
11.p43
atha kāñjikam
11.p44
saṃhitaṃ dhānyamaṇḍādi kāñjikaṃ kathyate janaiḥ | kāñjikaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛtsparśaśītalam || śramaklamaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ vastiśodhanam
11.p45
kāñjikaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ laghu || dāhajvaraharaṃ sparśāt pānādvātakaphāpaham | māṣādivaṭakairyattu kriyate tad guṇādhikam
11.p46
laghu vātaharaṃ tattu rocanaṃ pācanaṃ param | śūlājīrṇavivandhā2manāśanaṃ vastiśodhanam || kāñjī
11.p47
na bhavetkāñjikaṃ yatra tatra jñāliḥ pradīyate | sā ca - āpramāmraphalaṃ piṣṭaṃ rājikālavaṇānvitam | bhṛṣṭaṃ hiṅguyutaṃ pūtaṃ gholitaṃ jhālirucyate || jñālirharati jihvāyāḥ kuṇṭhatvaṃ kaṇṭhaśoṣinī | mandaṃ mandaṃ nipītā sā rocinī vahnibodhinī || jhālī
11.p48
tuṣodakaṃ yavairāmaiḥ satuṣaiśśaklīkṛtaiḥ | udakaissaṃhitairamlaissampannaṃ syāttuṣodakam || tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ pāṇḍukrimigadāpaham | tīkṣṇoṣṇaṃ pācanaṃ pittaraktakṛdvastiśūlanut || tuṣodakam
11.p49
sauvīraṃ tu yavairāmaiḥ pakkairvā nistuṣaiḥ kṛtam | godhūmairapi sauvīramācāryāḥ kecidūcire || sauvīraṃ tu grahaṇyarśaḥkaphaghnaṃ bhedi dīpanam | udāvartāṅgamardāsthiśūlānāheṣu śasyate || sauvīram
11.p50
āranāḷaṃ tu godhūmairāmaissyānnistuṣīkṛtaiḥ | pakvairvā saṃhitaistattu sauvīrasadṛśaṃ guṇaiḥ || āranāḷam
11.p51
dhānyāmlaṃ śālicūrṇācca kodravādikṛtaṃ bhavet | dhānyāmlaṃ dhānyayonitvāttīkṣṇaṃ laghu dīpanam | arucau vātarogeṣu sarveṣvāsthāpane hitam || dhānyāmlam | śaṇḍākī rājikāyuktaistyānmūlakadaladravaiḥ | sarṣapasvarasairvāpi śālipiṣṭakasaṃyutaiḥ
11.p52
śaṇḍākī rocanī gurvī pittaśleṣmakarī smṛtā || śaṇḍākī | kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca | yatra drave'bhiṣūyante tatsūktamabhidhīyate || sūktaṃ kaphaghnaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ pācaṃnaṃ laghu | pāṇḍukṛmiharaṃ rūkṣaṃ bhedanaṃ raktapittakṛt
11.p53
iti kāñjīprakaraṇam
Linked texts (6)
- Bhāvaprakāśanighaṇṭu — Bhāvamiśra 1550, Sanskrit
- Rājanighaṇṭu (Nighaṇṭurāja, Abhidhānacūḍāmaṇi) — Narahari Paṇḍita, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- TĀMBŪLAMAÑJARĪ — Sanskrit
- Dravyaguṇa rājavallabha — Nārāyaṇadāsa Kavirāja, Sanskrit
- Paryāyaratnamālā — Mādhavakara, Sanskrit