Bhojanakutuhala 12: atha kṣīraprakaraṇam
Bhojanakutūhala 12
- Language
- Sanskrit
atha kṣīraprakaraṇam
12.p1
tatra kṣīrasāmānyaguṇāḥ - sadyaḥśukrakaraṃ śītaṃ sātmyaṃ sarvaśarīriṇām | jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ balyaṃ medhyaṃ vājīkaraṃ param || vayāsthāpakamāyuṣyaṃ sandhikāri rasāyanam | virekavāntibastīnāṃ tulyamojovivardhanam || jīrṇajvare manoroge śoṣamūrcchābhrameṣu ca | grahaṇyāṃ pāṇḍuroge ca dāhe tṛṣi hṛdāmaye || śūlodāvartagulmeṣu vastiroge gudāṅkure | raktapitte'tisāre ca yoniroge bhrame kṛme
12.p2
garbhasrāve ca satataṃ hitaṃ munivaraissmṛtam | bālavṛddhakṣatakṣīṇāḥ kṣunmanāyakṛśāśca ye || tebhyastadātiśayitaṃ hitametadudāhṛtam || iti payassāmānyaguṇāḥ
12.p3
atha payoviśeṣaguṇāḥ
12.p4
tatra gokṣīrasya yathā - gavyaṃ kṣīraṃ pathyamatyantarucyaṃ svādu snigdhaṃ pittavātāmayaghnam | kāntiṃ prajñāṃ buddhimedhāṅgapuṣṭiṃ dhatte spaṣṭaṃ vīryavṛddhiṃ vidhatte || tathā - svādu pākarasaṃ snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam | vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam
12.p5
prāyaḥ payo'tra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam | kṣatakṣīṇahitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanyakara sadā || śramabhramamadālakṣmīkāsaśvāsātivṛddhakṣuṣaḥ | jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet || iti varṇasāmānyena gavyaguṇāḥ
12.p6
atha varṇaviśeṣeṇa
12.p7
gavāṃ sitānāṃ vātaghnaṃ kṛṣṇānāṃ pittanāśanam | kaphaghnaṃ raktavarṇānāṃ kapilānāṃ tridoṣanut || gavāṃ vividhavarṇānāṃ vātapittaharaṃ guru | payaḥ karpūravarṇānāṃ prāyaḥ pīnasakāraṇam || iti varṇaviśeṣeṇa guṇāḥ
12.p8
: atha vayoviśeṣeṇa
12.p9
sṛṣṭikṣīraṃ tu vātaghnaṃ madhyamāyāstu pittahṛt | vṛddhāyāḥ kaphahṛd vṛddhavatsāyāśca rasāyanam || prasūtidoṣādyatkṣīraṃ pāke vigrathitaṃ bhavet | tatpīyūṣamiti khyātaṃ sarvadoṣakaraṃ guru || vibhedi mūtralaṃ vṛṣyaṃ madhuraṃ vahnimāndyakṛt
12.p10
payaḥ prasūtessaptāhādūrdhvamarvāk ca māsatataḥ | tatpramoraṭakaṃ vidyād duṣṭaṃ gurutaraṃ smṛtam
12.p11
naṣṭadugdhabhavaṃ nīraṃ moraṭaṃ nairjaṭo'bravīt
12.p12
naṣṭadugdhasya pakvasya piṇḍaḥ proktaḥ kilāṭakaḥ
12.p13
apakvameva yannaṣṭaṃ kṣīraśākaṃ hi tatpayaḥ
12.p14
dadhnā takreṇa vā naṣṭaṃ dugdhaṃ baddhaṃ suvāsasā | dravabhāgena hīnaṃ yat takrapiṇḍassa ucyate
12.p15
imamevāmikṣeti yājñikāḥ | etannīraṃ vājinamiti || pīyūṣaṃ ca kilāṭaśca kṣīraśākaṃ tathaiva ca | takrapiṇḍa ime vṛṣyā vṛṃhāṇā balavardhanāḥ || guravaśśleṣmalā hṛdyā vātapittavināśanāḥ | dīptāgnīnāṃ vinidrāṇāṃ vyavāye cātipūjitāḥ || iti pīyūṣādiguṇaḥ
12.p16
payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ yuktyā śṛtamato'nyathā | bhavedgarīyo'tiśṛtaṃ dhāroṣṇamamṛtaṃ payaḥ
12.p17
caturthabhāgaṃ salilaṃ nidhāya yatnādyadāvartitamuttamaṃ tat | sarvāmayaghnaṃ balapuṣṭikāri vīryapradaṃ kṣīramaniśraśastam
12.p18
kṣīre samāṃśaṃ pānīyaṃ prakṣipya vipaced budhaḥ | kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ
12.p19
vṛṣyaṃ bṛṃhaṇamagnivardhanakaraṃ pūrvāhnapītaṃ payo madhyāhne baladāyakaṃ ratikaraṃ kṛcchrasya vicchedakam | bālye vahnikaraṃ tato balakaraṃ vīryapradaṃ vārdhake rātrau kṣīrarabhanekadopaśamanaṃ sevyaṃ tatassarvadā
12.p20
gavyaṃ pūrvāhnakāle syādaparāhne tu māhiṣam | kṣīraṃ marutkaraṃ pathyaṃ yāvatsāmpyaṃ tu sarvadā
12.p21
kṣīraṃ muhūrtatritayoṣitaṃ yadataptametadvikṛtiṃ prayāti | varmādidoṣaṃ kurute tadūdhvaṃ tridoṣamaṃ syāduṣitaṃ janānām
12.p22
jīrṇajvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syādamṛtopamam | tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam || pittaghnaṃ śṛtaśītalaṃ kaphakaraṃ gharmaṃ taduṣṇaṃ bhavecchītaṃ tanna na pācitaṃ tadarilaṃ viṣṭambhadoṣapradam | dhāroṣṇaṃ tvamṛtaṃ payaḥ śramaharaṃ nidrākaraṃ kāntidaṃ vṛṣyaṃ bṛṃhaṇamagnivardhanamatisvādu tridoṣāpaham || kṣīraṃ na bhuñjīta kadāpyataptaṃ bhuñjīta cenno lavaṇena sārdham | piṣṭena sandhānakaṣāyamudgakośātakīkandaphalādikaiśca || kṣīraṃ gavājākādermadhuraṃ kṣīraṃ navaprasūtānām | rūkṣaṃ ca pittadāhaṃ karoti raktāmayaṃ kurute || madhuraṃ tridoṣaśamanaṃ kṣīraṃ madhyaprasūtānām | lavaṇaṃ madhuraṃ kṣīraṃ vidāhajananaṃ ciraprasūtānām || guṇahīnaṃ niḥsāraṃ kṣīraṃ prathamaprasūtānām | madhyavayasāṃ rasāyanamuktamidaṃ durbalaṃ tu vṛddhānām || tāsāṃ māsatrayādūrdhvaṃ gurviṇīnāṃ tu yat payaḥ | tadā hi lavaṇaṃ kṣīraṃ madhuraṃ pittadoṣakṛt || kṣīraṃ kāsaśvāsakopāya sarvaṃ gurvāmaṃ syāt prāyaśo doṣadāyi | taccet kvāthyāvārtitaṃ pathyamuktaṃ nārīkṣīraṃ tvāmamevāmayaghnam || ke'pyāvikaṃ pathyatamaṃ śṛtoṣṇaṃ kṣīraṃ tvajānāṃ śṛtaśītamāhuḥ | dohānuśītaṃ mahiṣīpayaśca gavyaṃ tu dhāroṣṇamidaṃ praśastam || tāmre vātaharaṃ pātre sauvarṇe pittanāśanam | raupye śleṣmaparīhāraṃ kāṃsye raktaprasādanam || āyase tu śṛtaṃ kṣīraṃ krimipittakaphapraṇut | kāntasāramaye śreṣṭhaṃ tridoṣaghnaṃ rasāyanam
12.p23
pramehakuṣṭhapiṭakakrimigulmāntraśūlanut | mṛtpātre tu śṛtaṃ kṣīraṃ pūrvoktairanvitaṃ guṇaiḥ
12.p24
svāmnirjalaṃ śṛtaṃ yadvadvitripaḍaṣṭāṃśaśeṣitam | yathā śṛtasamaṃ sāraṃ guru balyatamaṃ payaḥ
12.p25
ardhāvaśiṣṭaṃ pānaṃ syāt tribhāgaṃ lehyakaṃ bhavet | ṣaḍbhāgaṃ piṣṭatāmeti śarkarā syādyathāṣṭame
12.p26
tadevātiśṛtaṃ sarvaṃ guru bṛṃhaṇamucyate | dīpanī tarpaṇī vṛṣyā gurviṇī prāṇalambinī
12.p27
svādupākarasā snigdhā rucyā santānikā matā | sāma
12.p28
dravyāntarābirodhitvāt saratvāccānupānataḥ | kṣīraṃ bhaktottaraṃ pathyaṃ dīpanaṃ malaśodhanam
12.p29
raktapittānilacchardimūrcchādikkāpahārī ca | khaṇḍena sahitaṃ dugdhaṃ kaphakṛt pavanāpaham
12.p30
sitāsitopalāyuktaṃ śukralaṃ trimalāpaham | saguḍaṃ mūtrakṛcchraghnaṃ pittaśleṣmakaraṃ smṛtam
12.p31
yathā— kṣīraṃ sākṣājjīvanaṃ janmadaṃ syāt tadvārogyaṃ gavyamāyuṣyamuṣṇam | prātassāyaṃ grāmyadharmāvasāne bhukteḥ paścādātmasātmyaṃ karoti
12.p32
tathā— payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam
12.p33
tadeva cāśrutaṃ vidyād guru tarpaṇabṛṃhaṇam
12.p34
varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam | dhāroṣṇamamṛtaṃ kṣīraṃ viparītamathocyate
12.p35
aniṣṭagandhamamlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat | varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yacca vigrathitaṃ bhavet
12.p36
rātrau kṣīraṃ na bhuñjīta yadi bhuñjīta na svapet | yadi svapet kṣayedāyustasmāt kṣīraṃ divā smṛtam
12.p37
dhāroṣṇamamṛtaṃ pathyaṃ dhārāśītaṃ tridoṣajit | śrutaśītaṃ tridoṣaghnaṃ śītoṣṇaṃ kaphavātajit
12.p38
appāvikaṃ pathyatamaṃ śrutoṣṇamājaṃ payo vai śrutaśītameva | dhārāsuśītaṃ mahiṣīpayaśca dhāroṣṇamevaṃ hitameva gavyam
12.p39
pittaghnaṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ vātaghnaṃ cāvikaṃ payaḥ | vātapittaharaṃ gavyaṃ tridoṣaghnamajāpayaḥ
12.p40
prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam | rātrau saumyaguṇatvācca vyāyāmābhāvatastathā
12.p41
divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt | vātapittaharaṃ caiva cakṣuṣyaṃ cāparāhnikam
12.p42
muhūrtaṃ pacanādūrdhvaṃ kṣīraṃ bhajati vikriyām | tadeva dviguṇe kāle viṣavaddhanti mānavam
12.p43
yeṣāṃ na sāmyaṃ kṣīreṇa pītaṃ cādhmānakārakam | teṣāmardhajale dattvā nāgaraṃ pippalīyutam
12.p44
āvartayet kṣīraśeṣaṃ tat pītvā sukhamedhate | snigdhatvād gauravājjāḍyāt trikāle na pivet payaḥ
12.p45
samāgnirapi kriścānyo mandāgnirviṣamo'pi vā | tīkṣṇāgninā tu pātavyaṃ dvikālamapi māhiṣam || tasya dhātūn pacedagniryadā tena na siñcati | iti gavyasya sāmānyatastaditarasya ca guṇāḥ | athetarasya viśeṣaguṇāḥ | tatra māhiṣasyamāhiṣaṃ balavarṇaujojidrāśuklabalapradam | tīkṣṇāgniśamanaṃ svādu rasapāke ca puṣṭidam || vyāyāmaśrāntadehasya śramaghnamanilāpaham | niṣkāmasyāpi vṛddhasya strīṣu kāmapradāyakam || balinastaruṇasyāpi viśeṣāt kāmadāyakam || iti māhiṣakṣīraguṇāḥ | athājasyaajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt | nātyambupānādvyāyāmāt sarvavyādhiharaṃ payaḥ || tathā - ājamagnibalakṛt kṣayakāsaśvāsahṛt kaphaharaṃ paramaṃ tat | raktapittaharamāśvatisāre raktaje ca kathitaṃ hitametat || tathāgodugdhataḥ syādadhikaṃ guṇeṣu saṃkṣīṇadeheṣu ca pathyamuktam | sthūlājadugdhaṃ kathitaṃ payojñaiḥ sūkṣmājadugdhaṃ tviha kiṃcidūnam || ityājasya
12.p46
athauṣṭrasya— uṣṭrīkṣīraṃ sutiktophāpahāri pittaśleṣmātyarśasāṃ ca praśastam | ānāhaghnaṃ codarāṇāṃ praśastaṃ jantughnaṃ vai śasyate sarvakālam || ityauṣṭrasya
12.p47
athaikaśaphasya— uṣṇameśraphaṃ balyaṃ śvāsavātāpahaṃ payaḥ | madhurāmlarasaṃ rūkṣaṃ lavaṇāturasaṃ laghu || iti kharaśvīkṣīrayoḥ
12.p48
atha mānuṣyāḥ— mānuṣyā madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam | nasyāścotanapathyaṃ ca jīvanaṃ laghu dīpanam || iti mānuṣyāḥ
12.p49
atha hastinyāḥ— hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru | snigdhaṃ dhairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam || iti hastinyāḥ
12.p50
atheḍakyāḥ — āvikaṃ tu payaḥ snigdhaṃ kaphapittakaraṃ guru | pathyaṃ vātaprakopeṣu kāse cānilasambhave || ityeḍakyāḥ
12.p51
atha meṣyāḥ— meṣīkṣīraṃ samadhuraṃ gāḍhaṃ snigdhaṃ kaphāpaham | vātāmayakaraṃ sthairyyaṃ lomaśaṃ guru vardhanam || iti meṣyāḥ
12.p52
meṣo meḍho huḍo mendra ūrṇāyururaṇastathā | eḍakaḥ śṛṅgiṇo'pi syāt || iti
12.p53
atha mathitakṣīraguṇāḥ kṣīraṃ gavyamathājaṃ vā koṣṇaṃ daṇḍāhataṃ bhavet | laghu vṛṣyaṃ svaraharaṃ vātapittakaphāpaham
12.p54
atha kṣīraphenaguṇāḥgodugdhaprabhavaṃ kiṃ vā chāgīdugdhasamudbhavam | bhavetphenaṃ tridoṣaghnaṃ rocanaṃ balavardhanam || vahnisṛddhikaraṃ pathyaṃ sadyastṛptikaraṃ laghu || atisāre'gnimāndye ca jvare jīrṇe praśasyate | niṣaṇṇaṃ virasaṃ cāmlaṃ durgandhaṃ grathitaṃ payaḥ | varjayedamlalavaṇayuktaṃ kuṣṭhādikṛdyataḥ
12.p55
atha kṣīramitrāṇisahakāraphalaṃ caiva gostanī mākṣikaṃ ghṛtam || navanītaṃ śṛṅgaveraṃ pippalī maricāni ca || sitā pṛthukasindhūtthapaṭolā nāgarābhayā | kṣīreṇa saha śasyante vargeṣu madhurādiṣu
12.p56
tathāamleṣvāmalakaṃ pathyaṃ śarkarā madhurepu ca | paṭolaḥ śākavargeṣu kaṭukeṣvādrakaṃ bhavet | kaṣāyeṣu yavāścaiva lavaṇepu ca saindhavam
12.p57
iti kṣīramitrāṇi
12.p58
athāmitrāṇi - matsyamāṃsaguḍamudgamūlakaiḥ kuṣṭhamāvahati sevitaṃ payaḥ | śākajāmbavasurādisevitaṃ mārayatyasudhamān sarpavat || tathā - naikadhyaṃ payasāinīyāt sarvaṃ coṣṇaṃ dravādvayam || mūlakādyā haritakāḥ tailapiṇyākasarpapāḥ
12.p59
kapitthajambujambīraṃ panasaṃ mātuluṅgakam | vāṃśaṃ karīraṃ badaraṃ kadaḷī cāmladāḍimam
12.p60
phalamīdṛgvidhaṃ cānyat vadvaddhi tatphalānyapi || kṣīre viruddhānyaikadhyaṃ saha vai bhujyate yadi
12.p61
bādhiryamāndhyaṃ vaivarṇyaṃ mūkatvaṃ vātha māraṇam || iti kṣīrāmitrāṇi
12.p62
iti dugdhaprakaraṇam
Linked texts (20)
- Āyurvedamahodadhi (Annapānavidhi section) — Suṣeṇa 1622, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Rājanighaṇṭu (Nighaṇṭurāja, Abhidhānacūḍāmaṇi) — Narahari Paṇḍita, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Annapānavidhi — Suṣeṇa, Sanskrit
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Bhāvasvabhāva — Mādhavadeva 1688, Sanskrit
- Caryācandrodaya — Dattarāma, Sanskrit
- Dravyaguṇasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Hṛdayapriyā — Pāñcumnattadu 1790, Sanskrit
- Ārogyacintāmaṇi (Paṇḍit Dāmodara) — Paṇḍit Dāmodara, Sanskrit
- Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
- Dravyaguṇa rājavallabha — Nārāyaṇadāsa Kavirāja, Sanskrit
- Paryāyaratnamālā — Mādhavakara, Sanskrit