Pramāṇa · Search · About · API

Bhojanakutuhala 12: atha kṣīraprakaraṇam

Bhojanakutūhala 12

Language
Sanskrit

atha kṣīraprakaraṇam

12.p1

tatra kṣīrasāmānyaguṇāḥ - sadyaḥśukrakaraṃ śītaṃ sātmyaṃ sarvaśarīriṇām | jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ balyaṃ medhyaṃ vājīkaraṃ param || vayāsthāpakamāyuṣyaṃ sandhikāri rasāyanam | virekavāntibastīnāṃ tulyamojovivardhanam || jīrṇajvare manoroge śoṣamūrcchābhrameṣu ca | grahaṇyāṃ pāṇḍuroge ca dāhe tṛṣi hṛdāmaye || śūlodāvartagulmeṣu vastiroge gudāṅkure | raktapitte'tisāre ca yoniroge bhrame kṛme

12.p2

garbhasrāve ca satataṃ hitaṃ munivaraissmṛtam | bālavṛddhakṣatakṣīṇāḥ kṣunmanāyakṛśāśca ye || tebhyastadātiśayitaṃ hitametadudāhṛtam || iti payassāmānyaguṇāḥ

12.p3

atha payoviśeṣaguṇāḥ

12.p4

tatra gokṣīrasya yathā - gavyaṃ kṣīraṃ pathyamatyantarucyaṃ svādu snigdhaṃ pittavātāmayaghnam | kāntiṃ prajñāṃ buddhimedhāṅgapuṣṭiṃ dhatte spaṣṭaṃ vīryavṛddhiṃ vidhatte || tathā - svādu pākarasaṃ snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam | vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam

12.p5

prāyaḥ payo'tra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam | kṣatakṣīṇahitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanyakara sadā || śramabhramamadālakṣmīkāsaśvāsātivṛddhakṣuṣaḥ | jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet || iti varṇasāmānyena gavyaguṇāḥ

12.p6

atha varṇaviśeṣeṇa

12.p7

gavāṃ sitānāṃ vātaghnaṃ kṛṣṇānāṃ pittanāśanam | kaphaghnaṃ raktavarṇānāṃ kapilānāṃ tridoṣanut || gavāṃ vividhavarṇānāṃ vātapittaharaṃ guru | payaḥ karpūravarṇānāṃ prāyaḥ pīnasakāraṇam || iti varṇaviśeṣeṇa guṇāḥ

12.p8

: atha vayoviśeṣeṇa

12.p9

sṛṣṭikṣīraṃ tu vātaghnaṃ madhyamāyāstu pittahṛt | vṛddhāyāḥ kaphahṛd vṛddhavatsāyāśca rasāyanam || prasūtidoṣādyatkṣīraṃ pāke vigrathitaṃ bhavet | tatpīyūṣamiti khyātaṃ sarvadoṣakaraṃ guru || vibhedi mūtralaṃ vṛṣyaṃ madhuraṃ vahnimāndyakṛt

12.p10

payaḥ prasūtessaptāhādūrdhvamarvāk ca māsatataḥ | tatpramoraṭakaṃ vidyād duṣṭaṃ gurutaraṃ smṛtam

12.p11

naṣṭadugdhabhavaṃ nīraṃ moraṭaṃ nairjaṭo'bravīt

12.p12

naṣṭadugdhasya pakvasya piṇḍaḥ proktaḥ kilāṭakaḥ

12.p13

apakvameva yannaṣṭaṃ kṣīraśākaṃ hi tatpayaḥ

12.p14

dadhnā takreṇa vā naṣṭaṃ dugdhaṃ baddhaṃ suvāsasā | dravabhāgena hīnaṃ yat takrapiṇḍassa ucyate

12.p15

imamevāmikṣeti yājñikāḥ | etannīraṃ vājinamiti || pīyūṣaṃ ca kilāṭaśca kṣīraśākaṃ tathaiva ca | takrapiṇḍa ime vṛṣyā vṛṃhāṇā balavardhanāḥ || guravaśśleṣmalā hṛdyā vātapittavināśanāḥ | dīptāgnīnāṃ vinidrāṇāṃ vyavāye cātipūjitāḥ || iti pīyūṣādiguṇaḥ

12.p16

payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ yuktyā śṛtamato'nyathā | bhavedgarīyo'tiśṛtaṃ dhāroṣṇamamṛtaṃ payaḥ

12.p17

caturthabhāgaṃ salilaṃ nidhāya yatnādyadāvartitamuttamaṃ tat | sarvāmayaghnaṃ balapuṣṭikāri vīryapradaṃ kṣīramaniśraśastam

12.p18

kṣīre samāṃśaṃ pānīyaṃ prakṣipya vipaced budhaḥ | kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ

12.p19

vṛṣyaṃ bṛṃhaṇamagnivardhanakaraṃ pūrvāhnapītaṃ payo madhyāhne baladāyakaṃ ratikaraṃ kṛcchrasya vicchedakam | bālye vahnikaraṃ tato balakaraṃ vīryapradaṃ vārdhake rātrau kṣīrarabhanekadopaśamanaṃ sevyaṃ tatassarvadā

12.p20

gavyaṃ pūrvāhnakāle syādaparāhne tu māhiṣam | kṣīraṃ marutkaraṃ pathyaṃ yāvatsāmpyaṃ tu sarvadā

12.p21

kṣīraṃ muhūrtatritayoṣitaṃ yadataptametadvikṛtiṃ prayāti | varmādidoṣaṃ kurute tadūdhvaṃ tridoṣamaṃ syāduṣitaṃ janānām

12.p22

jīrṇajvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syādamṛtopamam | tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam || pittaghnaṃ śṛtaśītalaṃ kaphakaraṃ gharmaṃ taduṣṇaṃ bhavecchītaṃ tanna na pācitaṃ tadarilaṃ viṣṭambhadoṣapradam | dhāroṣṇaṃ tvamṛtaṃ payaḥ śramaharaṃ nidrākaraṃ kāntidaṃ vṛṣyaṃ bṛṃhaṇamagnivardhanamatisvādu tridoṣāpaham || kṣīraṃ na bhuñjīta kadāpyataptaṃ bhuñjīta cenno lavaṇena sārdham | piṣṭena sandhānakaṣāyamudgakośātakīkandaphalādikaiśca || kṣīraṃ gavājākādermadhuraṃ kṣīraṃ navaprasūtānām | rūkṣaṃ ca pittadāhaṃ karoti raktāmayaṃ kurute || madhuraṃ tridoṣaśamanaṃ kṣīraṃ madhyaprasūtānām | lavaṇaṃ madhuraṃ kṣīraṃ vidāhajananaṃ ciraprasūtānām || guṇahīnaṃ niḥsāraṃ kṣīraṃ prathamaprasūtānām | madhyavayasāṃ rasāyanamuktamidaṃ durbalaṃ tu vṛddhānām || tāsāṃ māsatrayādūrdhvaṃ gurviṇīnāṃ tu yat payaḥ | tadā hi lavaṇaṃ kṣīraṃ madhuraṃ pittadoṣakṛt || kṣīraṃ kāsaśvāsakopāya sarvaṃ gurvāmaṃ syāt prāyaśo doṣadāyi | taccet kvāthyāvārtitaṃ pathyamuktaṃ nārīkṣīraṃ tvāmamevāmayaghnam || ke'pyāvikaṃ pathyatamaṃ śṛtoṣṇaṃ kṣīraṃ tvajānāṃ śṛtaśītamāhuḥ | dohānuśītaṃ mahiṣīpayaśca gavyaṃ tu dhāroṣṇamidaṃ praśastam || tāmre vātaharaṃ pātre sauvarṇe pittanāśanam | raupye śleṣmaparīhāraṃ kāṃsye raktaprasādanam || āyase tu śṛtaṃ kṣīraṃ krimipittakaphapraṇut | kāntasāramaye śreṣṭhaṃ tridoṣaghnaṃ rasāyanam

12.p23

pramehakuṣṭhapiṭakakrimigulmāntraśūlanut | mṛtpātre tu śṛtaṃ kṣīraṃ pūrvoktairanvitaṃ guṇaiḥ

12.p24

svāmnirjalaṃ śṛtaṃ yadvadvitripaḍaṣṭāṃśaśeṣitam | yathā śṛtasamaṃ sāraṃ guru balyatamaṃ payaḥ

12.p25

ardhāvaśiṣṭaṃ pānaṃ syāt tribhāgaṃ lehyakaṃ bhavet | ṣaḍbhāgaṃ piṣṭatāmeti śarkarā syādyathāṣṭame

12.p26

tadevātiśṛtaṃ sarvaṃ guru bṛṃhaṇamucyate | dīpanī tarpaṇī vṛṣyā gurviṇī prāṇalambinī

12.p27

svādupākarasā snigdhā rucyā santānikā matā | sāma

12.p28

dravyāntarābirodhitvāt saratvāccānupānataḥ | kṣīraṃ bhaktottaraṃ pathyaṃ dīpanaṃ malaśodhanam

12.p29

raktapittānilacchardimūrcchādikkāpahārī ca | khaṇḍena sahitaṃ dugdhaṃ kaphakṛt pavanāpaham

12.p30

sitāsitopalāyuktaṃ śukralaṃ trimalāpaham | saguḍaṃ mūtrakṛcchraghnaṃ pittaśleṣmakaraṃ smṛtam

12.p31

yathā— kṣīraṃ sākṣājjīvanaṃ janmadaṃ syāt tadvārogyaṃ gavyamāyuṣyamuṣṇam | prātassāyaṃ grāmyadharmāvasāne bhukteḥ paścādātmasātmyaṃ karoti

12.p32

tathā— payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam

12.p33

tadeva cāśrutaṃ vidyād guru tarpaṇabṛṃhaṇam

12.p34

varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam | dhāroṣṇamamṛtaṃ kṣīraṃ viparītamathocyate

12.p35

aniṣṭagandhamamlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat | varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yacca vigrathitaṃ bhavet

12.p36

rātrau kṣīraṃ na bhuñjīta yadi bhuñjīta na svapet | yadi svapet kṣayedāyustasmāt kṣīraṃ divā smṛtam

12.p37

dhāroṣṇamamṛtaṃ pathyaṃ dhārāśītaṃ tridoṣajit | śrutaśītaṃ tridoṣaghnaṃ śītoṣṇaṃ kaphavātajit

12.p38

appāvikaṃ pathyatamaṃ śrutoṣṇamājaṃ payo vai śrutaśītameva | dhārāsuśītaṃ mahiṣīpayaśca dhāroṣṇamevaṃ hitameva gavyam

12.p39

pittaghnaṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ vātaghnaṃ cāvikaṃ payaḥ | vātapittaharaṃ gavyaṃ tridoṣaghnamajāpayaḥ

12.p40

prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam | rātrau saumyaguṇatvācca vyāyāmābhāvatastathā

12.p41

divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt | vātapittaharaṃ caiva cakṣuṣyaṃ cāparāhnikam

12.p42

muhūrtaṃ pacanādūrdhvaṃ kṣīraṃ bhajati vikriyām | tadeva dviguṇe kāle viṣavaddhanti mānavam

12.p43

yeṣāṃ na sāmyaṃ kṣīreṇa pītaṃ cādhmānakārakam | teṣāmardhajale dattvā nāgaraṃ pippalīyutam

12.p44

āvartayet kṣīraśeṣaṃ tat pītvā sukhamedhate | snigdhatvād gauravājjāḍyāt trikāle na pivet payaḥ

12.p45

samāgnirapi kriścānyo mandāgnirviṣamo'pi vā | tīkṣṇāgninā tu pātavyaṃ dvikālamapi māhiṣam || tasya dhātūn pacedagniryadā tena na siñcati | iti gavyasya sāmānyatastaditarasya ca guṇāḥ | athetarasya viśeṣaguṇāḥ | tatra māhiṣasyamāhiṣaṃ balavarṇaujojidrāśuklabalapradam | tīkṣṇāgniśamanaṃ svādu rasapāke ca puṣṭidam || vyāyāmaśrāntadehasya śramaghnamanilāpaham | niṣkāmasyāpi vṛddhasya strīṣu kāmapradāyakam || balinastaruṇasyāpi viśeṣāt kāmadāyakam || iti māhiṣakṣīraguṇāḥ | athājasyaajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt | nātyambupānādvyāyāmāt sarvavyādhiharaṃ payaḥ || tathā - ājamagnibalakṛt kṣayakāsaśvāsahṛt kaphaharaṃ paramaṃ tat | raktapittaharamāśvatisāre raktaje ca kathitaṃ hitametat || tathāgodugdhataḥ syādadhikaṃ guṇeṣu saṃkṣīṇadeheṣu ca pathyamuktam | sthūlājadugdhaṃ kathitaṃ payojñaiḥ sūkṣmājadugdhaṃ tviha kiṃcidūnam || ityājasya

12.p46

athauṣṭrasya— uṣṭrīkṣīraṃ sutiktophāpahāri pittaśleṣmātyarśasāṃ ca praśastam | ānāhaghnaṃ codarāṇāṃ praśastaṃ jantughnaṃ vai śasyate sarvakālam || ityauṣṭrasya

12.p47

athaikaśaphasya— uṣṇameśraphaṃ balyaṃ śvāsavātāpahaṃ payaḥ | madhurāmlarasaṃ rūkṣaṃ lavaṇāturasaṃ laghu || iti kharaśvīkṣīrayoḥ

12.p48

atha mānuṣyāḥ— mānuṣyā madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam | nasyāścotanapathyaṃ ca jīvanaṃ laghu dīpanam || iti mānuṣyāḥ

12.p49

atha hastinyāḥ— hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru | snigdhaṃ dhairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam || iti hastinyāḥ

12.p50

atheḍakyāḥ — āvikaṃ tu payaḥ snigdhaṃ kaphapittakaraṃ guru | pathyaṃ vātaprakopeṣu kāse cānilasambhave || ityeḍakyāḥ

12.p51

atha meṣyāḥ— meṣīkṣīraṃ samadhuraṃ gāḍhaṃ snigdhaṃ kaphāpaham | vātāmayakaraṃ sthairyyaṃ lomaśaṃ guru vardhanam || iti meṣyāḥ

12.p52

meṣo meḍho huḍo mendra ūrṇāyururaṇastathā | eḍakaḥ śṛṅgiṇo'pi syāt || iti

12.p53

atha mathitakṣīraguṇāḥ kṣīraṃ gavyamathājaṃ vā koṣṇaṃ daṇḍāhataṃ bhavet | laghu vṛṣyaṃ svaraharaṃ vātapittakaphāpaham

12.p54

atha kṣīraphenaguṇāḥgodugdhaprabhavaṃ kiṃ vā chāgīdugdhasamudbhavam | bhavetphenaṃ tridoṣaghnaṃ rocanaṃ balavardhanam || vahnisṛddhikaraṃ pathyaṃ sadyastṛptikaraṃ laghu || atisāre'gnimāndye ca jvare jīrṇe praśasyate | niṣaṇṇaṃ virasaṃ cāmlaṃ durgandhaṃ grathitaṃ payaḥ | varjayedamlalavaṇayuktaṃ kuṣṭhādikṛdyataḥ

12.p55

atha kṣīramitrāṇisahakāraphalaṃ caiva gostanī mākṣikaṃ ghṛtam || navanītaṃ śṛṅgaveraṃ pippalī maricāni ca || sitā pṛthukasindhūtthapaṭolā nāgarābhayā | kṣīreṇa saha śasyante vargeṣu madhurādiṣu

12.p56

tathāamleṣvāmalakaṃ pathyaṃ śarkarā madhurepu ca | paṭolaḥ śākavargeṣu kaṭukeṣvādrakaṃ bhavet | kaṣāyeṣu yavāścaiva lavaṇepu ca saindhavam

12.p57

iti kṣīramitrāṇi

12.p58

athāmitrāṇi - matsyamāṃsaguḍamudgamūlakaiḥ kuṣṭhamāvahati sevitaṃ payaḥ | śākajāmbavasurādisevitaṃ mārayatyasudhamān sarpavat || tathā - naikadhyaṃ payasāinīyāt sarvaṃ coṣṇaṃ dravādvayam || mūlakādyā haritakāḥ tailapiṇyākasarpapāḥ

12.p59

kapitthajambujambīraṃ panasaṃ mātuluṅgakam | vāṃśaṃ karīraṃ badaraṃ kadaḷī cāmladāḍimam

12.p60

phalamīdṛgvidhaṃ cānyat vadvaddhi tatphalānyapi || kṣīre viruddhānyaikadhyaṃ saha vai bhujyate yadi

12.p61

bādhiryamāndhyaṃ vaivarṇyaṃ mūkatvaṃ vātha māraṇam || iti kṣīrāmitrāṇi

12.p62

iti dugdhaprakaraṇam

Linked texts (20)