Pramāṇa · Search · About · API

Bhojanakutuhala 13

Bhojanakutūhala 13

Language
Sanskrit

13.p1

atha dadhi | taccāvasthābhedena pañcavidham | ādau mandaṃ tataḥ svādu svādvamlaṃ ca tataḥ param | amlaṃ caturthamatyamlaṃ pañcamaṃ dadhi pañcadhā

13.p2

atha krameṇa tallakṣaṇāni tadguṇāśca - mandaṃ dugdhavadavyaktaṃ kiñcidghanaṃ bhavet | mandaṃ syāt sṛṣṭaviṇmūtraṃ doṣatrayavidāhakṛt

13.p3

yat samyag ghanatāṃ yāti vyaktasvādurasaṃ bhavet | avyaktāmlarasaṃ tattu svādu vijñairudāhṛtam

13.p4

svādu syādatyabhiṣyandi vṛṣyaṃ medaḥkaphāpaham | vātaghnaṃ madhuraṃ pāke raktapittaprasādanam

13.p5

svādvamlaṃ sāndramadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ bhavet | svādvamlasya guṇā jñeyāḥ sāmānyadadhivajjanaiḥ

13.p6

yattirohitamādhuryaṃ vyaktāmlatve tadamlakam | amlaṃ tu dīpanaṃ pittaraktaśleṣmavivardhanam || tadatyamlaṃ dantararomaharṣakaṇṭhā (dvi ? di) dāhakṛt | atyamlaṃ dīpanaṃ raktapittadṛṣṭikaṃraṃ param

13.p7

anyatradadhyavasthāmasamprāpya dugdhāvasthāmatītya ca | anttarāvarti yat proktaṃ mandaṃ tacca tridoṣakṛt || vidāhi sṛṣṭaviṇmūtramapathyaṃ mehakuṣṭhakṛt | mandam

13.p8

avyaktāmlaṃ ghanībhūtaṃ dadhittvaṃ prāpyate ca yat | tajjātaṃ madhuraṃ balyaṃ vātaghnaṃ guru śukralam | amandam

13.p9

iti pañcavidhadadhisāmānyaguṇāḥ

13.p10

atha gavyasyatatrāpi nātidīptaṃ ca dīpanaṃ balavardhanam | vātaghnaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ dadhi gavyaṃ manoharam || arocake pīnasa mūtrakṛcchre śītajvare tadviṣamajvare ca | durnāma roga grahaṇīgade ca gavyaṃ praśastaṃ dadhi sarvadaiva || iti gavyasya

13.p11

atha ṛtuviśeṣe sāmānyato dadhiguṇāḥśaradgrīṣmavasanteṣu ninditaṃ dadhi doṣakṛt | hemante śiśire tacca varṣākāle balapradam

13.p12

atha māhiṣasyavipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ raktapittaprasādanam | balasaṃvardhanaṃ caiva viśeṣānmāhiṣaṃ dadhi || snigdhaṃ madhuraśītaṃ ca balavarṇakaraṃ param | vṛṣyaṃ medaḥkaraṃ svādu śramaghnaṃ vātanāśanam

13.p13

tathā — māhiṣaṃ dadhi balāsakārakaṃ vahnimāndyakaraṇaṃ gurutvakṛt | tatprayujya kaṭukairavacūrṇaṃ māhiṣaṃ ca laghutāmupayāti || iti māhiṣadadhiguṇāḥ

13.p14

athājasya — dadhyājaṃ kaphavātaghnaṃ laghūṣṇaṃ netradoṣanut | durnāmaśvāsakāsaghnaṃ hṛdyaṃ dīpanapācanam || ityājasya

13.p15

atha meṣyāḥ — meṣīghṛtaṃ tu durgandhi kaphapittaprakopanam | arucyaṃ sukumārāṇāṃ narāṇāṃ na hi vaddhitam || āvikaṃ dadhi susnigdhaṃ kaphapittakaraṃ guru | rakte ca vātarakte ca pathyaṃ śophavraṇāpaham || ityeḍakāyāḥ

13.p16

athāśvinyāḥ — aśvīdadhi syānmadhuraṃ kaṣāyaṃ kaphātimūrcchābhayahāri rūkṣam | vātālpadaṃ dīpanakāri netradoṣāpahaṃ tatkathitaṃ pṛthivyām || ityaśvinyāḥ

13.p17

atha gardabhyāḥ — gardabhīdadhi rūkṣoṣṇaṃ laghu dīpanapācanam | madhurāmlarasaṃ rucyaṃ vātadoṣavināśanam || iti gardabhyāḥ

13.p18

athauṣṭrasya— auṣṭramarśāṃsi kuṣṭhāni krimiśūlodarāṇi ca | nihanti kaṭukaṃ svādu kiñcidamlaṃ rase dadhi || ityuṣṭryāḥ

13.p19

atha hastinyāḥ - hastinīdadhi laghūṣṇakaṣāyaṃ paktiśūlaśamanaṃ rucidaṃ ca | dīptidaṃ laghu balāsanāśanaṃ vīryavṛddhikaraṇaṃ balapradam || iti hastinyāḥ | atha striyāḥ - vipāke madhuraṃ balyamamlaṃ santarpaṇaṃ guru | cakṣuṣyaṃ grahadoṣaghnaṃ dadhi strīstanyasambhavam || iti striyāḥ | āgneyameva sarveṣāṃ gavyaṃ dadhi guṇottaram | vātaghnaṃ kaphakṛtsarvaṃ bṛṃhaṇaṃ caṃ vipāktihṛt'|| kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi mastūparisthitam | saśarkaraṃ dadhi śreṣṭhaṃ tṛṣṇāpittāsravātanut || saguḍaṃ vātanud vṛṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ tarpaṇaṃ guru | atha dadhimaṇḍaguṇāḥ - dadhno maṇḍo gururvṛṣyo vijñeyo balavardhanaḥ | vastervidhamanaścāpi kaphapittavināśanaḥ || iti maṇḍaguṇāḥ

13.p20

atha nissāradadhiguṇāḥ — dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viḍbhedi vātalam | dīpanīyaṃ laghutaraṃ kaṣāyaṃ rucipradam || dadhiviṣayāḥ — grahaṇyāṃ pīnase mūtrakṛcchre ca viṣamajvare | arocake ca mandāgnau śasyate dadhi sarvadā || lavaṇamaricasarpiḥśarkarāmudgadhātrīkusumarasavimiśraṃ vā tadadyāttu nityam | na ca śaradi vasante noṣṇakāle na rātrau na dadhi kaphavikāre pittaroge tathādyāt || anyacca, elāsaindhavaśarkarāmaricakairdhātrīguḍaiḥ sarpiṣā pathyaṃ syādvaramudgasūpasahitaṃ saṃsevanīyaṃ dadhi | naivoṣṇaṃ bahupicchalaṃ ca na śaradgrīṣme vasante hitaṃ pittāsṛgjvarakuṣṭhadaṃ bhramakaraṃ vīsarpadaṃ cānyathā || dadhi trikaṭuvimiśraṃ rājikācūrṇayuktaṃ kaphaharamanilaghnaṃ vahnisandhukṣaṇaṃ ca | tuhinaśiśirakāle sevanīyaṃ ca pathyaṃ bhavati sadṛśakāyo rūpavān sattvavāṃśca || saguḍadadhi sukhoṣṇaṃ dhautavastreṇa samyag yuvatikaravilāsairgāḷitaṃ dhūpitaṃ ca | śiśirakiraṇaviśvājājicūrṇena miśraṃ tvadhikataravilāsaiḥ sevanīyaṃ hitaṃ ca || madhuraṃ bhakṣayeccaitadatyamlaṃ varjayet sadā | madhuraṃ dadhi rogaghnamatyamla rogakāraṇam

13.p21

atha śikhariṇyaḥ - ardhāḍhakaṃ suciraparyuṣitasya dadhnaḥ khaṇḍasya ṣoḍaśapalāni śaśiprabhasya | sarpiḥ palaṃ madhu palaṃ maricaṃ dvikarṣaṃ śuṇṭhyāḥ palārdhamapi vārdhapalaṃ caturṇām

13.p22

ślakṣṇe paṭe lalanayā mṛdupāṇighṛṣṭe karpūracūrṇasurabhīkṛtacārusaṃsthā | eṣā vṛkodarakṛtā sarasā rasāḷā hyāsvāditā bhagavatā madhusūdanena || iti bhīmasenaśikhariṇī

13.p23

anyatrāpi, ādau māhiṣamamlamamburahitaṃ dadhnyāḍhakaṃ śarkarāṃ śubhrāṃ prasthayugonmitāṃ śucipaṭe kiñcicca kiñcit kṣipet dugdhenārdhaghaṭena mṛnmayanavasthālyāṃ dṛḍhaṃ strāvayedelābījalavaṅgacandramaricairyogyaiśca tadyojayet || eṣā yairna vasantavarjitadine saṃsevyate nityaśastasya syādativīryavṛddhiraniśaṃ sarvendriyāṇāṃ balam | grīṣme tathā śaradi ye raviśoṣitāṅgā ye ca pramattavanitāsuratātikhinnāḥ | ye cāpi mārgaparisarpaṇaśīrṇagātrāsteṣāmiyaṃ vapuṣi poṣaṇamāśu kuryāt || ityanyā śikhariṇī

13.p24

triṃśatpalāni daghnaśca tvagelārdhapalaṃ tathā | madhvājyasya palārdhaṃ ca marīcānāṃ palārdhakam || palānyaṣṭau ca khaṇḍasya paṭe śukle ca dhārayet | karpūravāsite bhāṇḍe chāyāyāṃ sthāpayedidam || eṣā śikhariṇī yuktā pradīptibalavardhinī| sadā pathyā niyojyā ca kṣīṇe dehe ca puṣṭidā|| āyuḥpravardhanī caiva sarvarogapramardinī|| ityaparā śikhariṇī

13.p25

sujātaṃ dadhi saṃyojya vastre baddhvā supīḍitam| nānāpuṣpaphalārambhaṃ kuryādatimanoharam|| kapitthamātuluṅgelāsārivārdrakabījakaiḥ| śarkarāśuṇṭhisāmudramarīcairekasaṃyutaiḥ|| pūtaṃ dadhirasaṃ śreṣṭhaṃ sughṛtaṃ śodhitaṃ ghaṭe| lavaṇena samāyuktā śikhariṇyamṛtopamā|| rasālā sarvarogaghnī raktapittanibarhiṇī| dīpanī bṛṃhaṇī snigdhā madhurā śiśirā sarā|| raktapittatṛṣādāhān pratiśyāyaṃ vināśayet| iti rasālā śikhariṇī

13.p26

nāraṅgaṃ dāḍimaṃ syātpalamadhukayutaṃ mātuluṅgasya toyaṃ drākṣātoyaṃ samāṃśaṃ guḍadadhisahitaṃ śarkarārājimiśram| śubhre paṭṭe ca ghṛṣṭvā maricakasahitaṃ saindhavaṃ cāppa tadvanniṣpīḍyaṃ sarvametad bhavati śikhariṇī rājabhojyaikayogyā|| iyamanyā śikhariṇī

13.p27

mātuluṅgasitājājīmarīcārdrakanāgaraiḥ| karpūrasalilairyuktā dadhi paryuṣitestamā|| rasayogeṣu sarveṣu badarasya samasya ca| nāgarasya rasonmiśrā sā rasālāmṛtopamā

13.p28

acche paṭe ca saṅghṛṣṭā vātaroganivarhiṇī | candrāmṛtasrāviṇīyaṃ nāmnā śikhariṇī matā || candrāmṛtasrāviṇī

13.p29

mātuluṅgakapitthāmlatintiḍīkāmladāḍimaiḥ | śarkarārājisaṃyuktaiḥ śucipaṭṭe niyojitā || nāgarāmaricājājicaturjātaśubhaistvṛṇaiḥ | suyuktārdrakasaṃyuktā rasālā sāmṛtopamā || sarvarogapraśamanī dāhapittanivāriṇī | raktodrekakarī pathyā sarvavātānulomanī || eṣā śikhariṇī ramyā suṣeṇena vinirmitā | suṣeṇaśikhariṇī

13.p30

tathā - dadhisarpirguḍairjājināgarārdrakayojitaiḥ | sacaturjātaghṛṣṭaiśca rasālaiṣā'mṛtopamā || sarvakṛcchrapraśamanī sarvātīsāranāśinī | suṣeṇadevena kṛtā rasālaiṣāmṛtopamā || ityaparā suṣeṇaśikhariṇī

13.p31

nighaṇṭau - dvātriṃśatpalasammitaṃ dadhi palānyaṣṭau ca khaṇḍaṃ palasyārdhaṃ cenmaricasya tena tulitaṃ yuktaṃ tvagelādvayam | madhvājyaṃ ca yutaṃ tadardhamilitaiḥ saṃśothitaiyojitā bhāṇḍe syādvigvāmitā śikhariṇī śrīkaṇṭhabhogyā guṇaiḥ || iti

13.p32

iti śikhariṇīprakaraṇam

Linked texts (7)