Bhojanakutuhala 13
Bhojanakutūhala 13
- Language
- Sanskrit
13.p1
atha dadhi | taccāvasthābhedena pañcavidham | ādau mandaṃ tataḥ svādu svādvamlaṃ ca tataḥ param | amlaṃ caturthamatyamlaṃ pañcamaṃ dadhi pañcadhā
13.p2
atha krameṇa tallakṣaṇāni tadguṇāśca - mandaṃ dugdhavadavyaktaṃ kiñcidghanaṃ bhavet | mandaṃ syāt sṛṣṭaviṇmūtraṃ doṣatrayavidāhakṛt
13.p3
yat samyag ghanatāṃ yāti vyaktasvādurasaṃ bhavet | avyaktāmlarasaṃ tattu svādu vijñairudāhṛtam
13.p4
svādu syādatyabhiṣyandi vṛṣyaṃ medaḥkaphāpaham | vātaghnaṃ madhuraṃ pāke raktapittaprasādanam
13.p5
svādvamlaṃ sāndramadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ bhavet | svādvamlasya guṇā jñeyāḥ sāmānyadadhivajjanaiḥ
13.p6
yattirohitamādhuryaṃ vyaktāmlatve tadamlakam | amlaṃ tu dīpanaṃ pittaraktaśleṣmavivardhanam || tadatyamlaṃ dantararomaharṣakaṇṭhā (dvi ? di) dāhakṛt | atyamlaṃ dīpanaṃ raktapittadṛṣṭikaṃraṃ param
13.p7
anyatradadhyavasthāmasamprāpya dugdhāvasthāmatītya ca | anttarāvarti yat proktaṃ mandaṃ tacca tridoṣakṛt || vidāhi sṛṣṭaviṇmūtramapathyaṃ mehakuṣṭhakṛt | mandam
13.p8
avyaktāmlaṃ ghanībhūtaṃ dadhittvaṃ prāpyate ca yat | tajjātaṃ madhuraṃ balyaṃ vātaghnaṃ guru śukralam | amandam
13.p9
iti pañcavidhadadhisāmānyaguṇāḥ
13.p10
atha gavyasyatatrāpi nātidīptaṃ ca dīpanaṃ balavardhanam | vātaghnaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ dadhi gavyaṃ manoharam || arocake pīnasa mūtrakṛcchre śītajvare tadviṣamajvare ca | durnāma roga grahaṇīgade ca gavyaṃ praśastaṃ dadhi sarvadaiva || iti gavyasya
13.p11
atha ṛtuviśeṣe sāmānyato dadhiguṇāḥśaradgrīṣmavasanteṣu ninditaṃ dadhi doṣakṛt | hemante śiśire tacca varṣākāle balapradam
13.p12
atha māhiṣasyavipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ raktapittaprasādanam | balasaṃvardhanaṃ caiva viśeṣānmāhiṣaṃ dadhi || snigdhaṃ madhuraśītaṃ ca balavarṇakaraṃ param | vṛṣyaṃ medaḥkaraṃ svādu śramaghnaṃ vātanāśanam
13.p13
tathā — māhiṣaṃ dadhi balāsakārakaṃ vahnimāndyakaraṇaṃ gurutvakṛt | tatprayujya kaṭukairavacūrṇaṃ māhiṣaṃ ca laghutāmupayāti || iti māhiṣadadhiguṇāḥ
13.p14
athājasya — dadhyājaṃ kaphavātaghnaṃ laghūṣṇaṃ netradoṣanut | durnāmaśvāsakāsaghnaṃ hṛdyaṃ dīpanapācanam || ityājasya
13.p15
atha meṣyāḥ — meṣīghṛtaṃ tu durgandhi kaphapittaprakopanam | arucyaṃ sukumārāṇāṃ narāṇāṃ na hi vaddhitam || āvikaṃ dadhi susnigdhaṃ kaphapittakaraṃ guru | rakte ca vātarakte ca pathyaṃ śophavraṇāpaham || ityeḍakāyāḥ
13.p16
athāśvinyāḥ — aśvīdadhi syānmadhuraṃ kaṣāyaṃ kaphātimūrcchābhayahāri rūkṣam | vātālpadaṃ dīpanakāri netradoṣāpahaṃ tatkathitaṃ pṛthivyām || ityaśvinyāḥ
13.p17
atha gardabhyāḥ — gardabhīdadhi rūkṣoṣṇaṃ laghu dīpanapācanam | madhurāmlarasaṃ rucyaṃ vātadoṣavināśanam || iti gardabhyāḥ
13.p18
athauṣṭrasya— auṣṭramarśāṃsi kuṣṭhāni krimiśūlodarāṇi ca | nihanti kaṭukaṃ svādu kiñcidamlaṃ rase dadhi || ityuṣṭryāḥ
13.p19
atha hastinyāḥ - hastinīdadhi laghūṣṇakaṣāyaṃ paktiśūlaśamanaṃ rucidaṃ ca | dīptidaṃ laghu balāsanāśanaṃ vīryavṛddhikaraṇaṃ balapradam || iti hastinyāḥ | atha striyāḥ - vipāke madhuraṃ balyamamlaṃ santarpaṇaṃ guru | cakṣuṣyaṃ grahadoṣaghnaṃ dadhi strīstanyasambhavam || iti striyāḥ | āgneyameva sarveṣāṃ gavyaṃ dadhi guṇottaram | vātaghnaṃ kaphakṛtsarvaṃ bṛṃhaṇaṃ caṃ vipāktihṛt'|| kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi mastūparisthitam | saśarkaraṃ dadhi śreṣṭhaṃ tṛṣṇāpittāsravātanut || saguḍaṃ vātanud vṛṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ tarpaṇaṃ guru | atha dadhimaṇḍaguṇāḥ - dadhno maṇḍo gururvṛṣyo vijñeyo balavardhanaḥ | vastervidhamanaścāpi kaphapittavināśanaḥ || iti maṇḍaguṇāḥ
13.p20
atha nissāradadhiguṇāḥ — dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viḍbhedi vātalam | dīpanīyaṃ laghutaraṃ kaṣāyaṃ rucipradam || dadhiviṣayāḥ — grahaṇyāṃ pīnase mūtrakṛcchre ca viṣamajvare | arocake ca mandāgnau śasyate dadhi sarvadā || lavaṇamaricasarpiḥśarkarāmudgadhātrīkusumarasavimiśraṃ vā tadadyāttu nityam | na ca śaradi vasante noṣṇakāle na rātrau na dadhi kaphavikāre pittaroge tathādyāt || anyacca, elāsaindhavaśarkarāmaricakairdhātrīguḍaiḥ sarpiṣā pathyaṃ syādvaramudgasūpasahitaṃ saṃsevanīyaṃ dadhi | naivoṣṇaṃ bahupicchalaṃ ca na śaradgrīṣme vasante hitaṃ pittāsṛgjvarakuṣṭhadaṃ bhramakaraṃ vīsarpadaṃ cānyathā || dadhi trikaṭuvimiśraṃ rājikācūrṇayuktaṃ kaphaharamanilaghnaṃ vahnisandhukṣaṇaṃ ca | tuhinaśiśirakāle sevanīyaṃ ca pathyaṃ bhavati sadṛśakāyo rūpavān sattvavāṃśca || saguḍadadhi sukhoṣṇaṃ dhautavastreṇa samyag yuvatikaravilāsairgāḷitaṃ dhūpitaṃ ca | śiśirakiraṇaviśvājājicūrṇena miśraṃ tvadhikataravilāsaiḥ sevanīyaṃ hitaṃ ca || madhuraṃ bhakṣayeccaitadatyamlaṃ varjayet sadā | madhuraṃ dadhi rogaghnamatyamla rogakāraṇam
13.p21
atha śikhariṇyaḥ - ardhāḍhakaṃ suciraparyuṣitasya dadhnaḥ khaṇḍasya ṣoḍaśapalāni śaśiprabhasya | sarpiḥ palaṃ madhu palaṃ maricaṃ dvikarṣaṃ śuṇṭhyāḥ palārdhamapi vārdhapalaṃ caturṇām
13.p22
ślakṣṇe paṭe lalanayā mṛdupāṇighṛṣṭe karpūracūrṇasurabhīkṛtacārusaṃsthā | eṣā vṛkodarakṛtā sarasā rasāḷā hyāsvāditā bhagavatā madhusūdanena || iti bhīmasenaśikhariṇī
13.p23
anyatrāpi, ādau māhiṣamamlamamburahitaṃ dadhnyāḍhakaṃ śarkarāṃ śubhrāṃ prasthayugonmitāṃ śucipaṭe kiñcicca kiñcit kṣipet dugdhenārdhaghaṭena mṛnmayanavasthālyāṃ dṛḍhaṃ strāvayedelābījalavaṅgacandramaricairyogyaiśca tadyojayet || eṣā yairna vasantavarjitadine saṃsevyate nityaśastasya syādativīryavṛddhiraniśaṃ sarvendriyāṇāṃ balam | grīṣme tathā śaradi ye raviśoṣitāṅgā ye ca pramattavanitāsuratātikhinnāḥ | ye cāpi mārgaparisarpaṇaśīrṇagātrāsteṣāmiyaṃ vapuṣi poṣaṇamāśu kuryāt || ityanyā śikhariṇī
13.p24
triṃśatpalāni daghnaśca tvagelārdhapalaṃ tathā | madhvājyasya palārdhaṃ ca marīcānāṃ palārdhakam || palānyaṣṭau ca khaṇḍasya paṭe śukle ca dhārayet | karpūravāsite bhāṇḍe chāyāyāṃ sthāpayedidam || eṣā śikhariṇī yuktā pradīptibalavardhinī| sadā pathyā niyojyā ca kṣīṇe dehe ca puṣṭidā|| āyuḥpravardhanī caiva sarvarogapramardinī|| ityaparā śikhariṇī
13.p25
sujātaṃ dadhi saṃyojya vastre baddhvā supīḍitam| nānāpuṣpaphalārambhaṃ kuryādatimanoharam|| kapitthamātuluṅgelāsārivārdrakabījakaiḥ| śarkarāśuṇṭhisāmudramarīcairekasaṃyutaiḥ|| pūtaṃ dadhirasaṃ śreṣṭhaṃ sughṛtaṃ śodhitaṃ ghaṭe| lavaṇena samāyuktā śikhariṇyamṛtopamā|| rasālā sarvarogaghnī raktapittanibarhiṇī| dīpanī bṛṃhaṇī snigdhā madhurā śiśirā sarā|| raktapittatṛṣādāhān pratiśyāyaṃ vināśayet| iti rasālā śikhariṇī
13.p26
nāraṅgaṃ dāḍimaṃ syātpalamadhukayutaṃ mātuluṅgasya toyaṃ drākṣātoyaṃ samāṃśaṃ guḍadadhisahitaṃ śarkarārājimiśram| śubhre paṭṭe ca ghṛṣṭvā maricakasahitaṃ saindhavaṃ cāppa tadvanniṣpīḍyaṃ sarvametad bhavati śikhariṇī rājabhojyaikayogyā|| iyamanyā śikhariṇī
13.p27
mātuluṅgasitājājīmarīcārdrakanāgaraiḥ| karpūrasalilairyuktā dadhi paryuṣitestamā|| rasayogeṣu sarveṣu badarasya samasya ca| nāgarasya rasonmiśrā sā rasālāmṛtopamā
13.p28
acche paṭe ca saṅghṛṣṭā vātaroganivarhiṇī | candrāmṛtasrāviṇīyaṃ nāmnā śikhariṇī matā || candrāmṛtasrāviṇī
13.p29
mātuluṅgakapitthāmlatintiḍīkāmladāḍimaiḥ | śarkarārājisaṃyuktaiḥ śucipaṭṭe niyojitā || nāgarāmaricājājicaturjātaśubhaistvṛṇaiḥ | suyuktārdrakasaṃyuktā rasālā sāmṛtopamā || sarvarogapraśamanī dāhapittanivāriṇī | raktodrekakarī pathyā sarvavātānulomanī || eṣā śikhariṇī ramyā suṣeṇena vinirmitā | suṣeṇaśikhariṇī
13.p30
tathā - dadhisarpirguḍairjājināgarārdrakayojitaiḥ | sacaturjātaghṛṣṭaiśca rasālaiṣā'mṛtopamā || sarvakṛcchrapraśamanī sarvātīsāranāśinī | suṣeṇadevena kṛtā rasālaiṣāmṛtopamā || ityaparā suṣeṇaśikhariṇī
13.p31
nighaṇṭau - dvātriṃśatpalasammitaṃ dadhi palānyaṣṭau ca khaṇḍaṃ palasyārdhaṃ cenmaricasya tena tulitaṃ yuktaṃ tvagelādvayam | madhvājyaṃ ca yutaṃ tadardhamilitaiḥ saṃśothitaiyojitā bhāṇḍe syādvigvāmitā śikhariṇī śrīkaṇṭhabhogyā guṇaiḥ || iti
13.p32
iti śikhariṇīprakaraṇam
Linked texts (7)
- Rājanighaṇṭu (Nighaṇṭurāja, Abhidhānacūḍāmaṇi) — Narahari Paṇḍita, Sanskrit
- Āyurvedamahodadhi (Annapānavidhi section) — Suṣeṇa 1622, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit
- Annapānavidhi — Suṣeṇa, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit