Bhojanakutuhala 14
Bhojanakutūhala 14
- Language
- Sanskrit
14.p1
atha sarasya mastunāśca guṇāḥ - dadhnastūpari yo bhāgo ghanaḥ snehasamanvitaḥ | sa loke sara ityukto dadhno vāri tu mastviti
14.p2
saraḥ svādurguruvṛṣyo vātavahnipraṇāśanaḥ | so'mlo vastipradhamanaḥ pittaśleṣmavivardhanaḥ || iti saraḥ | atha mastu-srotaśśuddhiṃ vidhatte prakaṭayati ruciṃ dīpayatyāśu vahniṃ kṛtvā śuddhiṃ malānāṃ jarayati ca haṭhād bhuktamannaṃ vicitram | uṣṇaṃ cāmlaṃ kaṣāyaṃ laghu surabhirasaṃ śūlaviṣṭambhahāri śreṣṭhaṃ mastu praśastaṃ kaphapavanarujāduṣṭamūtragraheṣu || iti mastu | atha takram | tasya cāturvidhyamāha suṣeṇaḥ - gholaṃ mathitamudasvit takraṃ caitaccaturvidhaṃ kathitam || iti || tallakṣaṇaṃ tu - sasaraṃ nirjalaṃ gholaṃ mathitaṃ saravarjitam | pādodakamudasvittat takramardhajalaṃ bhavet
14.p3
atha tadguṇāḥ - gholaṃ mārutapittahāri mathitaṃ śvāsāpahaṃ śleṣmahṛt pittaśleṣmavināśyudasvidadhikaṃ takraṃ tridoṣāpaham | mandāgnāvavarucau tathaiva nitarāmanyeṣu rogeṣvapi śreṣṭhaṃ takramidaṃ vadanti munayastenottamaṃ prāṇinām || yathā surāṇāmamṛtaṃ pradhānaṃ tathā narāṇāṃ bhuvi takramāhuḥ| amlena vātaṃ madhureṇa pittaṃ kaphaṃ kaṣāyeṇa nihanti sadyaḥ || gavyaṃ tu dīpanaṃ takraṃ bheṣyamarttitridoṣajit | māhiṣaṃ śleṣmalaṃ takraṃ sāndraṃ śophakaraṃ guru || hanti gulmamatīsāraplīhārśograhaṇīgadān | susnigdhaṃ chāgalaṃ takraṃ laghu doṣatrayāpaham || gulmārśograhaṇīśophapāṇḍvāmayavināśanam | takraṃ tvajāviprabhavaṃ na sevyamaniṣṭagandhaṃ triṣu cāpyapathyam
14.p4
svādu vṛṣyaṃ rucikaraṃ śleṣmalaṃ pittanāśanam | amlaṃ takraṃ pavanajit pittaśleṣmaprakopanam || takraṃ talavaṇopetaṃ dīpanaṃ grahaṇīgade | takraṃ lavaṇahīnaṃ yad grahaṇyarśovikārakṛt || vāte'mlaṃ saindhavopetaṃ svādu pitte saśarkaram | kaphe pitte tathā takraṃ vyoṣakṣārasamanvitam || sthaulyaṃ karoti harate'nilametadeva yannoṣṇatāmupagataṃ tu kadācideva
14.p5
sahanavanītaṃ gholaṃ mathitaṃ kathayanti bahuguṇaṃ sudhiyaḥ | ciramathitaṃ mathita punarutpattikaraṃ narasya doṣāṇām || naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale | na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapittake || takramāpaṃ kaphaṃ hanti koṣṭhe kaṇṭhe karoti ca | pīnasaśvāsakāsādau pakkameva prayujyate || kailāse yadi takrapasti giriśaḥ kiṃ nīlakaṇṭho, bhavedvaikuṇṭhe yadi kṛṣṇatāmanubhavedyāpi kiṃ keśavaḥ
14.p6
indro durbhagatāṃ kṣayaṃ dvijapatirlambodaratvaṃ gaṇāḥ kuṣṭhitvaṃ ca kuberako dahanatāmagniśca kiṃ vindati || śaśikundasamaprabhaśaṅkanibhaṃ yuvatīkaranirmalanirmathitam | paripakvakapitthasugandhirasaṃ piba bho nṛpa takramanantaguṇam || āmātisāre ca viṣūcikāyāṃ vātajvare pāṇḍuṣu kāmilāyām | pramehagulmodaravātaśūle nityaṃ pibettakramarocake ca
14.p7
śītakāle'gnimāndye ca kaphe pāṇḍvāmayeṣu ca | mārgāvarodhe kuṣṭhādivyādhau takraṃ praśasyate || vātodarī pibettakraṃ pippalīlavaṇānvitam | śarkarāmaricopetaṃ svādu pittodarī pibet || takraṃ deyaṃ na kṣate noṣṇakāle no daurbalye no tṛṣāmūrcchite ca | naiva bhrāntau naiva pittāsradoṣe no dadyāttat kṣatikāyāṃ viśeṣāt
14.p8
karaimathitamathitodaśvittakradaṇḍāhatagauḍikāni | kālaseyakakhāḍabakamilitātimilitāni daśa bhavanti || iti
14.p9
sasnehaṃ karamathitaṃ niḥsnehaṃ mathitamajalamubhayaṃ tat | pādāmbūrdaśvit syāt takraṃ tvardhāṃśasalilaṃ syāt || daṇḍāhataṃ tripādodakayuktaṃ gauḍikaṃ samāṃśajalam | gauḍādasmāt kramaśaḥ pādaṃ pādaṃ pravardhitaiḥ salilaiḥ || kathitāni kālaseyakakhāḍabakamilitātimilitāni
14.p10
atha krameṇa tadguṇāḥ -
14.p11
karamathitaṃ guru hṛdyaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ kaphānilaghnaṃ ca | medhyaṃ dīpanamagneḥ pāṇḍutvacchinnṛ pramehakṛcchraharam
14.p12
himakundaśaśiprabhaśaṅkhanibhaṃ paripakvakapitthasugandhirasam | tadidaṃ bhuvi sarvarujāpaharaṃ yuvatīkaranirmathitaṃ mathitam
14.p13
udaśvidabhighātaghnaṃ gulmapāṇḍvanilāpaham | grahaṇīyakṣmahṛdrogapramehārśoharaṃ laghu || 3
14.p14
takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kaphavātajit | śophodarārśo grahaṇīdoṣamūtragrahārucīḥ
14.p15
kilāsakuṣṭhahṛdrogaśophorustambhavamikramīḥ
14.p16
daṇḍāhataṃ pramehaghnaṃ rucyaṃ dīpanapācanam
14.p17
gauḍikaṃ vṛṣṭaramaujasyaṃ viśadaṃ dīpanaṃ param | āmadoṣaharaṃ mehagrahodarakaphāpaham
14.p18
kālameyaṃ pratiśyāyagalagaṇḍamadāpaham | grahaṇyarśoviṣāghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam | mādhava kaphagulmārśoharaṃ ca tṛṇahṛllaghu
14.p19
militaṃ rucikṛd grāhi pakvātīsāranāśanam | śakruṣyaṃ śodhadaurbalyatṛṣṇārtāvraṇāpaham
14.p20
sarvadoṣaharaṃ pathyaṃ miśritaṃ vyatirekim | bhagandarahradrogāntragulmārśomutrarogajit
14.p21
takrantūdari yattoyaṃmūddhārddheti kīrtitam | dadhnantūpari yattoyaṃ manthantu parikīrtitam || iti | atha kilāṭādīnāṃ lakṣaṇāni guṇāścocyante —
14.p22
iti takaprakaraṇam
Linked texts (10)
- Āyurvedamahodadhi (Annapānavidhi section) — Suṣeṇa 1622, Sanskrit
- Rājanighaṇṭu (Nighaṇṭurāja, Abhidhānacūḍāmaṇi) — Narahari Paṇḍita, Sanskrit
- Bhāvaprakāśanighaṇṭu — Bhāvamiśra 1550, Sanskrit
- Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- Bhāvasvabhāva — Mādhavadeva 1688, Sanskrit
- Caryācandrodaya — Dattarāma, Sanskrit
- Dravyaguṇasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit