Pramāṇa · Search · About · API

Bhojanakutuhala 18: atheśuprakaraṇam

Bhojanakutūhala 18

Language
Sanskrit

atheśuprakaraṇam

18.p1

nighaṇṭau— sitekṣuḥ kaṭhino rucyo guruśca kaphamūtrakṛt | dīpanaḥ kaphadāhaghno vipāke koṣṇadaḥ smṛtaḥ

18.p2

suṣeṇaḥsnigdhaśca santarpaṇabṛṃhaṇaśca saṃjīvanaḥ svādurasaśramaghnaḥ | vṛṣyaśca pittāsrasamīrahārī hyantarvidāhī kaphakṛtsitekṣuḥ || tadvacca kṛṣṇo'pi bhavet guṇaiśca dāhapahastarpaṇakṛcca vṛṣyaḥ | kṣāraśca kiñcinmadhuro rasena śoṣāpahartā vraṇaśophakartā || tadvat kāṣṭhekṣuvat | nighaṇṭau tukṛṣṇastu rūkṣo madhuraśca pāke svāduḥ suhṛdyaḥ kaṭuko rasāḍhyaḥ | tridoṣahārī samavīryadaśca sa vīryadāyī bahuvīryadāyī || kāḷāṃūsa | puṇḍro'timadhuraḥ śītaḥ kaphakṛn pittanāśanaḥ | dāhaśramaharo vṛṣyo rase santarpaṇaḥ paraḥ || puṃḍāūsa | suṣeṇastu - puṇḍrakastu rasālaḥ syāt rasekṣussukumārakaḥ | karburo miśravarṇaśca nepāḷaśceti saptadhā || iti vāgbhaṭaḥ | tatra pauṇḍrakaḥ - śaityaprasādamādhuryaiḥ varastamanu vāṃśikaḥ | śataparvakanepāḷakāntārādyāstataḥ kramāt || sakṣārāḥ sakaṣāyāśca soṣṇāḥ kiñcidvidāhinaḥ | iti | lohitekṣuśca madhuraḥ pāke syāt picchalo mṛduḥ | pittadāhaharo vṛṣyastejobalavivardhanaḥ || tāṃbaḍāūsa

18.p3

karaṅgaśālirmadhuraḥ śītalo rucikṛnmṛduḥ | pittadāhaharo vṛṣyastejobalavivardhanaḥ

18.p4

mūlādūrdhvaṃ tu madhurā madhye'timadhurāstathā | ikṣavaste'grabhāge tu tathā lavaṇanīra̍sāḥ || abhukte pittahantāro bhukte pittaprakopannāḥ | bhuktimadhye gurutamā itīkṣūṇāṃ guṇāstrayaḥ || atha dantaniṣpīḍitekṣuguṇāḥ | vṛṣyo raktāsrapittaśramaśamanapaṭuḥ śītalaḥ śleṣmado'lpasnigdho hṛdyaśca rucyo racayati ca mudaṃ mūtraśuddhiṃ vidhatte | kāntiṃ dehasya datte balamatikurute vṛhaṇastṛptidāyī dantairniṣpīḍya kāṇḍe mṛduratirasivo mohanaścekṣudaṇḍaḥ || tathā — pīyūṣopamitaṃ tridoṣaśamanaṃ syāddantaniṣpīḍitaṃ tadvaccedbahuyantrajaṃ tadaparaṃ viṣṭambhi gurvagnikṛt | kiñcitkāladhṛtaṃ ca vātajananaṃ jāḍyapratiśyāyadaṃ proktaṃ paryuṣitaṃ kaphānilakaraṃ pānīyamikṣūdbhavam

18.p5

atha tāpitarasaguṇāḥ | ikṣurasaḥ paritaptaḥ snigdhaḥ syātkaphavināśano'tiguruḥ | atipākena vidāhaṃ tanute pittāsradoṣadoṣāṃśca

18.p6

ikṣoragramayaṃ kāṇḍaṃ prataptaṃ dṛḍhavahninā | rasastadudbhavaiḥ kuryādatisāraṃ balakṣayam

18.p7

madhuro lavaṇaḥ kṣāraḥ snigdhoṣṇaśca rucipradaḥ | yūpyo vātakaphaghnaśca yāvanālekṣujo rasaḥ

18.p8

madhyaparvadalanācca tatkṣaṇātpīyate yadi ca yāntriko rasaḥ | vātapittaśamanastadā bhavettarpaṇaśca malamūtraśodhanaḥ

18.p9

itīkṣuprakaraṇam

18.p10

guḍaḥ samadhuraḥ kṣāro guruṣṇaḥ kaphavātanut | ahitaḥ pittarakte ca jīrṇaścaiva rasāyanaḥ

18.p11

pittaghnaḥ pavanārttijidrucikaro hṛdyastridoṣāpahaḥ saṃyogena viśeṣato jvaraharaḥ santāpaśāntipradaḥ | viṇmūtrāmayaśodhano'gnijananaḥ pāṇḍupramehāntakaḥ snigdhaḥ svādutaro laghuḥ śramaharaḥ pathyaḥ purāṇo guḍaḥ || iti navapurāṇaguḍaḥ

18.p12

abhivyaktimādhuryaṃ phāṇitaṃ bṛṃhaṇaṃ guru | śukrakṛt kaphahṛccaiva pittaghnaṃ ca viśeṣataḥ || rūkṣaṃ madhukapuṣpotthaḥ phāṇito vātapittakṛt | dīrghatantrī madhuraḥ pāke vipāke vastidūṣaṇaḥ

18.p13

nātiśleṣmakaro dhautaḥ sṛṣṭamūtraśakṛd guḍaḥ

18.p14

prabhūtakṛmimajjāsṛṅmedomāṃsaprada

18.p15

hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaśceti | pathyaḥ svasya hitaḥ

18.p16

navaḥ śleṣmāgnisasādakṛt | agnisāmo'gnimāndyam | anyatra guḍasya bhedāḥ guṇāścocyante

18.p17

saṃvatsaroṣitaguḍa. purāṇa iti kathyate | varṣatrayoṣita so'pi prapurāṇa. prakīrttitaḥ || prapurāṇo varastasmāt sarvadoṣaharo laghu

18.p18

ariṣṭāyeṣu sarveṣu prapurāṇaṃ prayojayet | caturvarṣātparastasmāt nirvīryo niṣphalo guḍaḥ || śvāsabhāgādikān sarvān janayet sa viśeṣataḥ | iti navapurāṇaguḍaḥ || syādyāvanālarasapākabhavo guḍo'yaṃ kṣāraḥ kaṣāyamadhuraḥ kaphavātahārī | pittapradaḥ satatameṣa niṣevyamāṇaḥ kaṇḍūtikuṣṭhajananò'mlavidāhadāyī

18.p19

atha śarkarā — śuddhasphaṭikasaṅkāśā nirmalā sitaśarkarā | śarkarā jvarapittāsṛṅmūrcchāccharditṛṣāpahā || śvāsāṅgamardahṛllāsaśaityaśūlaharāmikait | tatra — snigdhā puṇḍrakaśarkarā hitakarī kṣīṇe kṣaye'rocake cakṣuṣyā balavṛṃhaṇī sumadhurā rūkṣā ca vaṃśekṣujām̐ | vṛṣyā vṛttimalapradā śramaharā śyāmekṣujā śītalā snigdhā śāntikarī rasālajanitā raktekṣujā pittajit

18.p20

macchaṇḍikādilakṣaṇamāha keyyadevaḥ - ikṣo rasasya samaṃlatryaṃśārdhāṅghrimalāvahāḥ | vikārāḥ phāṇitaguḍamacchaṇḍīkhaṇḍaśarkarāḥ || iti | guṇāśca - macchaṇḍī grāhiṇī balyā kaṣāyā vātajid guruḥ | khaṇḍaṃ guru saraṃ rucyaṃ vātaghnaṃ balapuṣṭidam || sitopalā sarā gurvī vātaghnī na kaphapradā || iti | vṛṣyā kṣatakṣīṇahitā raktapittānilāpahāḥ | macchaṇḍikākhaṇḍasitāḥ krameṇa guṇavattarāḥ

18.p21

tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāsaśarkarā | tridoṣaghnī pittakāsesṛgdarbhacchadamambhavā

18.p22

abhiṣyandyatimadhuraṃ phāṇitaṃ bṛṃhaṇaṃ guru | śukrakṛt kaphakṛccaiva pittaghnaṃ ca viśeṣataḥ || phāṇitaṃ gurvābhiṣyandi cayakṛnmūtraśodhanam | avṛṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ kṣāraṃ vīryoṣṇaṃ sarvadoṣakṛt

18.p23

śarkarā tu sitopalā | sitā ca madhudhūlistu khaṇḍastadvikṛtiḥ punaḥ || ‘macchaṇḍikā phāṇitaṃ cāpi’ iti haimanaḥ | rūkṣo madhūkapuṣpotthaḥ phāṇito vātapittakṛt | kaphaghno madhuraḥ pāke vipāke vastidūṣaṇaḥ || śarkekṣuvikārāṇāṃ phāṇitaṃ ca varāvare | himajā śarkarā gaulyā so'lpā tiktā tvapicchalā

18.p24

vātaghnī sārikā rucya dāhapittāsradāyinī

18.p25

sitakhaṇḍo'timadhuraḥ ślakṣṇaścharddināśanaḥ | kuṣṭhavraṇakaphaśvāsahikkāpittāsradoṣajit

18.p26

vṛṣyā kṣatakṣīṇahitā raktapittānilāpahāḥ | matsyaṇḍikākhaṇḍasitāḥ krameṇa guṇavattarāḥ

18.p27

tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāsaśarkarā

18.p28

yadguṇaṃ yanmadhu proktaṃ tadguṇā tasya śarkarā | viśeṣāttarpaṇī balyā puṣṭyā ca kṣīṇadehinām

18.p29

vahnipākāt kālapākādvā śarkarāūpatāṃ gataṃ madhu madhuśarkarā | tadguṇā madhusadṛśaguṇā | sāmānyaśarkarāguṇamāha vāgbhaṭaḥ — dāhatṛṭchardimūrcchāsṛkpittaghnyaḥ sarvaśarkarāḥ

18.p30

śuddhasphaṭikasaṅkāśā nirmalā mitaśarkarā | śarkarā jvarapittāsṛṅmūrcchātṛcchardiviṣāmahā || śvāsāṅgamardahṛcchvāsaśvaityaśūlaharāgnikṛt

18.p31

snigdhā puṇḍrakaśarkarā hitakarī kṣīṇe kṣaye'rocake cakṣuṣyā balavṛṃhaṇī sumadhurā rūkṣā ca vaṃśekṣujā

18.p32

vṛṣyā tṛptibalapradā śramaharā śyāmekṣujā śītalā snigdhā śāntikarī rasālajanitā raktekṣujo pittajit || tridoṣaghnī sitā kāśekṣudarbhacchadasaṃbhavā | kṣatakṣayaharā dāharaktapittatṛṣāpahā | snigdhā pathyā himā svādvī sakṣārā guḍaśarkarā

18.p33

sitakhaṇḍo'timadhuraścakṣuṣyaśchardināśanaḥ | kuṣṭhavraṇakaphaśvāsahikkāpittāsradoṣajit

18.p34

tavarājo'timadhuraḥ pittaśramavṛṣāpahaḥ | vṛṣyo vidāhamūrcchārtibhrāntiśrāntikaraḥ saraḥ

18.p35

dāhaṃ nivārayati tāpamapānaroti tṛṣṇāṃ niyacchati nihanti ca mohamūrcchām | śvāsaṃ nivārayati tarpayatīndriyāṇi śītassadā sumadhuraḥ khalu miṣṭakhaṇḍaḥ

18.p36

atha madhu | teṣa — mākṣikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ pauttikaṃ chātrakaṃ tathā | ārghyamauddālakaṃ dālamityaṣṭau madhujātayaḥ || nānāpuṣparasāhārāḥ kapilā navamakṣikāḥ | yāḥ sthūlāstābhirutpannaṃ madhu mākṣikamucyate || ye snigdhāñjanagoḷābhāḥ puṣpāsavaparāyaṇāḥ | bhramarairjanitaṃ taistu bhrāmaraṃ madhu bhaṇyate || piṅgalā makṣikāssūkṣmāḥ kṣudrā iti hi tāḥ smṛtāḥ | tābhirutpāditaṃ yattu tat kṣaudraṃ madhu kathyate || mahatyo makṣikāḥ piṅgāḥ pūtikā iti kīrttitāḥ | tajjātaṃ madhu dhīmadbhiḥ pauttikaṃ samudāhṛtam || 4 || chatrākāraṃ tu paṭalaṃ saraghāḥ pītapiṅgalāḥ | yat kurvanti tadutpannaṃ madhu chātrakamīritam

18.p37

madya navaṃ sarvavikārahetu sarvaṃ ca vātādikadoṣadāyi | jīrṇaṃ tu sarvaṃ sakalāmayaghnaṃ vṛṣyaṃ ca sandīpanamuktametat

18.p38

dīpanaṃ rocanaṃ madyaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ tuṣṭipuṣṭidam | susvādu tiktakaṭukamamlapākarasaṃ saram || sakaṣāyaṃ svarārogyapratibhāvarṇakṛllaghu | naṣṭanidrātinidrebhyo hitaṃ pittāsradūṣaṇam || kṛśasthūlahitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanam | vātaśleṣmaharaṃ yuktyā pītaṃ viṣavadanyathā

18.p39

madyaṃ na peyaṃ vā peyaṃ svalpaṃ subahuvāri vā | anyathā śothaśaithilyadāhamohān karoti (ca) || drākṣaikṣavaḥ sakharjūraḥ śālipiṣṭaṃ yavasya vā | pañca madyākarāḥ śreṣṭhāḥ drākṣā teṣā viśiṣyate

18.p40

madyaprayogaṃ kurvīta śūdrādiṣu mahārtiṣu

18.p41

māṃsaṃ khaḍgamṛgotthaṃ tu balakṛd bṛṃhaṇaṃ guru | gavayasyāmiṣaṃ balyaṃ rucyaṃ vṛṣyaṃ ca bṛṃhaṇam

18.p42

īṣallaghu syādapi bṛṃhaṇaṃ ca māṃsaṃ baliṣṭhaṃ vanamāhiṣasya | snigdhaṃ nidrākaraṃ pittahāri grāmyasya cāmiṣam

18.p43

ruroḥ kravyaṃ guru snigdhaṃ vātalaṃ śleṣmakārakam | bahupuṣṭipradaṃ gātramāmiṣaṃ vahnimāndyadam || aśvamāṃsaṃ bhaveduṣṇaṃ vātaghnaṃ baladaṃ laghu | pittadāhapradaṃ nṛṇāṃ tadevoṣṇātisevanāt || auṣṭraṃ māṃsaṃ tu śiśiraṃ tridoṣaśamanaṃ laghu | balapuṣṭipradaṃ rucyaṃ madhuraṃ vīryavardhanam || gardabhaprabhavaṃ māṃsaṃ kiñcidguru balapradam | rucyaṃ tu vanyajaṃ hyatyantavīryabalapradam

18.p44

mṛgasya māṃsaṃ laghu śītahṛdyaṃ tridoṣahṛt paṭurasaṃ ca rucyam | kuraṅgamāṃsaṃ madhuraṃ ca hṛdyaṃ kaṣāyakaṃ pittaharaṃ ca mārutam

18.p45

tridoṣahāri caiṣāṃ syāllaghu vṛṣyaṃ suśītalam

18.p46

sāraṅgaṃ viśiśrutaṃ snigdhaṃ madhuraṃ laghu tṛpyadam

18.p47

citalaprabhavaṃ māṃsaṃ laghu hṛdyaṃ balapradam || varāhamāṃsaṃ guru vātahāri vṛṣyaṃ balasvedakaraṃ vanottham | tasmād guru grāmyavarāhamāṃsaṃ tanoti medobalavīryavṛddhim || chāgamāṃsaṃ guru snigdhaṃ nātiśītaṃ rucipradam | nirdoṣaṃ vātapittaghnaṃ madhuraṃ balapuṣṭidam || chāgapalotbhavaṃ māṃsaṃ laghu śītaṃ pramehajit | īṣallaghu balaṃ datte tadeva tṛṇacāriṇaḥ || bhāraṅgasyāpi māṃsaṃ tu guru snigdhaṃ kaphapradam | balyaṃ vṛṣyakaraṃ puṣṭipradaṃ vātakaraṃ param

18.p48

āvikaṃ madhuraṃ māṃsaṃ kiñcidguru balapradam | bṛṃhaṇaṃ kaphakṛd vṛṣyaṃ paraṃ viṣṭambhi śītalam || godhāmāṃsaṃ tu vātaghnaṃ śvāsakāsaharaṃ ca tat

18.p49

śaśamāṃsaṃ tridoṣaghnaṃ dīpanaṃ śvāsakāsanut | picchalaṃ nākulaṃ māṃsaṃ vātakṛcchleṣmapittakṛt

18.p50

āraṇyakukkuṭakravyaṃ dṛṣṭyaṃ śleṣmaharaṃ laghu | grāmyastu śleṣmalo guruḥ | hārītaṃ palalaṃ svādu kaphapittāsradoṣajit | vardhanaṃ vīryabalayostadvadeva kapotajam

18.p51

pārāvatapalaṃ snigdhamadhuraṃ guru śītalam | pipāsādāhanud valyaṃ vīryavṛddhikaraṃ param

18.p52

rucyaṃ tittirijaṃ māṃsaṃ laghu vīryabalapradam | kapāyamadhuraṃ śītaṃ tridoṣaśamanaṃ param

18.p53

tadvacca lāvaka māṃsaṃ pathyaṃ grāhi balapradam | caṭakasyāgrijillītaṃ laghu vṛṣyaṃ balapradam

18.p54

tadvadāraṇyacaṭakakravyaṃ laghu ca pathyakam | rucya kāpiñjala kravyaṃ śītalaṃ bṛṃhaṇaṃ guru || cārūpastvakalopā ca jñeyā varṇo-vaśādayaḥ | tatra | kṛṣṇaḥ śalkī śvetakukṣristu matsyo yaḥ śreṣṭho'sau rohito vṛttavaktraḥ | koṣṇaṃ balyaṃ rohitasyāpi māṃsaṃ vātaṃ hanti snigdhamṛdhnāti vīryam | rohitamatsya | yaḥ pītavarṇo'pi ca picchilāṅgaḥ pṛṣṭhe ca rekhābahulaḥ sa śalkaḥ | sa gargaro gargaranādavaśyo jaḍaśca śītaḥ kaphavātadāyī || gāgaru | pṛṣṭhe pakṣau dvau gale pucchake cet sarpābhaḥ syāt puṣkaro vṛttatuṇḍaḥ | jñeyaḥ śalkī matsyako bhīruruktaḥ snigdho vṛṣyo durjaro vātakārī || ahīra | nātisthūlo vṛttavaktro'pi cāsye dhatte dantān śmaśrulo dīrghakāyaḥ | triḥsandhyāyāṃ rātribrandśeṣe trivarṇaḥ prokto vālaḥ pathyabalyaḥ suvṛṣyaḥ || vālāṃbu | pṛṣṭhe kukṣau kaṇṭakī dīrghatuṇḍaḥ sarpābho yaḥ so'pyayaṃ varbarākhyaḥ | vātāṭopaṃ so'pi datte'ntrajāḍyaṃ snigdho balyo durjaro vīryakārī | bābīra | śvetaṃ sukāyaṃ samadīrghavṛttaṃ niścaśkalkaṃ chāgalakaṃ vadanti | dvikaṇṭako'sau khalu pṛṣṭhavaṃśe kaṇṭhyastupathyo rucidaśca vailyaḥ || sagalu

18.p55

yo raktāṅgo nātidīrgho na cālpo nātisthūlo raktamatsyaḥ sa uktaḥ | śīto rucyaḥ puṣṭikṛd dīpano'sau nāśaṃ datte kiñca doṣatrayasya

18.p56

yaḥ kṛṣṇo dīrghakāyaḥ syāt sthūlaśalkī ca sannitaḥ | matsyo māhiṣanāmāsau dīpano balavīryadaḥ

18.p57

śuklāṅkastāmrapakṣo yaḥ svalpāṅgaśca trilāhvayaḥ | sa rucyo madhuro balyo guṇāḍhyo vīryapuṣṭidaḥ

18.p58

yaḥ sthūlāṅgo māhiṣākārako yastālusthāne kṣīrajābhāṃ dadhāti | śalkaṃ sthūlaṃ dhatte cārurūpo'sau datte vīryaṃ dīpano vṛṣyadāyī

18.p59

nissnehamānaḥ śvetāṅgaḥ sūkṣmaśalkaḥ sa dīpanaḥ | alamosāhvayo matsyo balavīryāṅgapuṣṭidaḥ

18.p60

vidyutāṅgo'lpakṛṣṇāṅgaḥ śalkī varṇavaśābhidhaḥ | dīpanaḥ pācanaḥ pathyo vṛṣyo'sau balapuṣṭidaḥ

18.p61

iti dvādaśabhedānāṃ guṇā rūpaṃ ca varṇitam | tathā— niśśalkā ninditā matsyāḥ sarve śalkayutā hitāḥ

18.p62

balapuṣṭikarā vīryavapuḥsthairyavivardhanāḥ || atha sthānaviśeṣeṇa guṇāḥ | kṣārāṃbumatsyā guravo vidāhino viṣṭambhadāste lavaṇārṇavādijāḥ | hradakulyājalanirjharataḍāgavāpījaleṣu ye matsyāḥ | te'tijaḍā nādeyā yathottaraṃ laghutarāstu nādeyāḥ || suṣeṇaḥ - jaḍāstaṭākasambhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ smṛtāḥ || kaupā vṛṣyāḥ śleṣmalāḥ saṃpradiṣṭāḥ gulmāṣṭhīlānāhakuṣṭhapradāḥ syuḥ | taḍāgavanirjharajāśca medhyāścakṣussthirāyuṣyabalapradāśca | mahāhradeṣu balinaḥ svālpāmbhasyabalā matāḥ | sāmudro guruṣṇarūkṣamadhuraḥ syācchleṣmalo vātahā syātsnehābhivivardhano naravaraṣvādhmānaviṣṭambhakṛt | pittodrekakaphātyayeṣu vihito matsyo'nindyassadā viṣṭambhaṃ janayecca śītapavanaṃ vyāpādayetparvataiḥ || tathā - ṛtuprabhau nirjhareṣu prajātā matsyā hitā grīṣmakāle tu cauṇḍyāḥ | taḍāgajāḥ prāvṛṣi sarva eva te hi baliṣṭhāśca sṛjanti doṣān || śaradṛtau nirjharajāśca kūpajātā himatau śiśire ca śastāḥ || rasaraktādidhātūnāṃ guru syāduttarottaram | maidūṃ kaṭiyakṛnmāṃsaṃ vārṣaṇaṃ cātimātrataḥ

18.p63

pakvaṃ māṃsaṃ hitaṃ sarvaṃ balavīryavivardhanam | bhṛṣṭamāṃsaṃ vidāhi syādasravātādidoṣakṛt

18.p64

pūrvārdhaṃ puruṣasya ced gurutaraṃ paścārdhabhāgaḥ striyāḥ strī gurvī kila garviṇī yadi tathā yoṣit ca tulyā laghuḥ | pakṣī cet puruṣo laghuḥ sphikśiraḥskandhāṃsapṛṣṭhe kramānmāṃsaṃ yacca kaṭisthitaṃ tadakhilaṃ gurveva sarvātmanām

18.p65

iti māṃsaprakaraṇam

Linked texts (12)