Bhojanakutuhala 19: atha jalaprakaraṇam
Bhojanakutūhala 19
- Language
- Sanskrit
atha jalaprakaraṇam
19.p1
tatra jalasāmānyaguṇāḥ -
19.p2
pānīyaṃ madhuraṃ sitaṃ rucikaraṃ tṛṣṇāviśoṣāpahaṃ mohabhrāntinivāraṇaṃ ca kurute bhuktānnapaktiṃ sadā | nidrālasyanivāraṇaṃ viṣaharaṃ srotassumantarpaṇaṃ pītaṃ dhībalavīryapuṣṭijananaṃ cāṣṭāṅgapuṣṭipradam
19.p3
api ca - pānīyaṃ śraśanāśanaṃ klamaharaṃ mūrcchāpipāsāpahaṃ tandrācchardivināśanaṃ balakaraṃ nidrāharaṃ tarpaṇam | hṛdyaṃ guptarasaṃ hyajīrṇaśamakaṃ nityaṃ hitaṃ śītala̍ ladhvacchaṃ rasakāraṇaṃ nigaditaṃ pīyūṣavajjīvanam || atha pānīyabhedāḥ - pānīyaṃ munibhiḥ proktaṃ divyaṃ bhaumamiti dvidhā | tatra -divyaṃ caturvidhaṃ proktaṃ dhārārja karakābhavam | tauṣāraṃ ca tathā haimaṃ neṣu dhāraṃ guṇādhikam || bhaumamambho nigaditaṃ prathamaṃ trividhaṃ budhaiḥ | jāṅgalaṃ paramāṇūpaṃ tataḥ sādhāraṇaṃ kramāt || tadapi nādeyādibhedena bahuvidhaṃ vakṣyate | dhārārja yathā - dhārābhiḥ patitaṃ toyaṃ gṛhītaṃ sphītavāsasā | śilāyāṃ vā sudhāyāṃ vā dhautāyāṃ patitaṃ ca yat || sauvarṇe rājate tāmre sphāṭike kācanirmite | bhājane mṛṇmaye vāpi sthāpitaṃ dhāramucyate || dhāraṃ nīraṃ tridoṣaśamanirdivyaparamaṃ laghu | saumyaṃ rasāyanaṃ balyaṃ tarpaṇaṃ hṛādi jīvanam || pācanaṃ matiklanmūrcchātandrādāhaśamaklamān | tṛṣṇāṃ harati tatpathyaṃ viśeṣāt prāṭaṣi smṛtam || dhārarājamapi dvividham | gāhraṃ sāmudraṃ ca | tatra gāṅgaṃ yathā - ākāśagaṅgāsambandhi jalamādāya diggajāḥ | meghairantaritā vṛṣṭiṃ kurvantīti vacaḥ satām || gāṅgamamāśvayuje māsi prāyo varṣati vāridaḥ
19.p4
tatparīkṣā ca - sthāpitaṃ hemane pātre rājate mṛṇmaye'pi vā | śālyannaṃ yena saṃsiktaṃ bhavedakledavarṇavat || tadgāṅgaṃ sarvadoṣaghnaṃ jñeyaṃ sāmudramanyathā | tantu sakṣāralavaṇaṃ śukladṛṣṭivalāpaham || visraṃ ca doṣalaṃ tīkṣṇaṃ sarvakarmasu garhitam | sāmudraṃ tvāśvine māsi guṇairgāṅgavadādiśet || yato'gastyasya divyarṣerūdyātsakalaṃ jalam | nirmalaṃ nirviṣaṃ svādu śuklaṃ syādadoṣalam || uktaṃ ca - phūtkāraviṣavātena nāgānāṃ vyomacāriṇām | varṣāsu saviṣaṃ toyaṃ divyamapyāśvinaṃ vinā || iti
19.p5
athānārtavasya guṇāḥ - anārtavaṃ pramuñcanti vāri vāridharāstu yat | tat tridoṣāya sarveṣāṃ dehināṃ parikīrtitam || anyatra tu - śaratapayodanirmuktaṃ mahāvaiḍūryasannibham | sarvadoṣaharaṃ svādu divyamityucyate jalam || prāvṛṅjaladanirmuktamavyaktasvādulakṣaṇam | vāri sphāṭikasaṅkāśamāntarikṣamiti smṛtam || ityuktam | karakābhavaṃ yathā - divyaṃ vāryagnisaṃyogāt saṃhatāḥ khātpatanti yāḥ | pāṣāṇakhaṇḍavacāpaḥ tāḥ karakyo'mṛtopamāḥ
19.p6
karakājaṃ jalaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ guru ca sthiram | dāruṇaṃ śītalaṃ sāndraṃ pittahṛt kaphavātakṛt
19.p7
āpi nadyaḥ samudrāntarvahnirāpadya tadgavāḥ | dhūmāvayavanirmuktāstuṣārākhyāstu tāḥ smṛtāḥ || apathyāḥ prāṇināṃ prāyo bhūruhāṇāṃ tu tā hitāḥ | tuṣārāmbu himaṃ rūkṣaṃ syādvātaḷamapicchalam || kaphorustambhakaṇṭhāgnimedrogaṇḍādiroganut
19.p8
himavacchikharādibhyo dravībhūyābhivarṣati | yaccadeva himaṃ haimaṃ jalamāhurmanīṣiṇaḥ || himānbu śīrta picchilaṃ guru vātavivardhanam
19.p9
aurvānaladhūmeritamambu samudrasya yad ghanībhūtam | pavanānītamudīcyāṃ taddhimamiti kathyate munibhiḥ || iti | himaṃ tu śītalaṃ rūkṣaṃ dāruṇaṃ sūkṣmamityapi | na tat dūpayate vātaṃ na ca pittaṃ na vā kapham || iti divyam
19.p10
atha bhaumam | tatra jāṅgalaṃ yathā— alpodako'lpavṛkṣaśca pittaraktāmayānvitaḥ | jñātavyo jāṅgalo deśastatratyaṃ jāṅgalaṃ jalam || jāṅgalaṃ salilaṃ rūkṣaṃ lavaṇaṃ laghu tattanu | vahnikṛtkaphahṛtpathyaṃ vikārāna kurute bahūn
19.p11
bahvamburbahuvṛkṣaśca vātaśleṣmāmayānvitaḥ | deśo'nūpa iti khyāta bhānūpaṃ tadbhavaṃ jalam || ānūpaṃ vāryabhiṣyandi svādu snigdhaṃ ghanaṃ guru | bahirdṛṣṭakaphakṛminvai vikārān kurute bahūn || sādhāraṇaṃ yathā - miśracihnastu yo deśaḥ sa hi sādhāraṇaḥ smṛtaḥ | tasmin deśe yadudakaṃ tattu sādhāraṇaṃ smṛtam || sādhāraṇaṃ tu madhuraṃ dīpanaṃ śītalaṃ laghu | tarpaṇaṃ rocanaṃ tṛṣṇādāhadopatrayapraṇut || anyatra tu-jāṅgalaṃ salilaṃ svādu tridoṣaghnaṃ rucipradam | pathyaṃ cāyurvalaṃ vīryapuṣṭidaṃ kāntikṛtparam || ānūpaṃ salilaṃ svādu snigdhaṃ pittaharaṃ guru | tanoti pāmākaṇḍūtikaphavātajvarāmayān || sādhāraṇajalaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu | bhramatṛṣṇāpahaṃ vātakaphamehamapuṣṭidam iti | tathā - jātaṃ tāmramṛdantarataiva salilaṃ vātādidoṣapradaṃ deśājjāṭharacakaraṃ ca durjarataraṃ doṣāpahaṃ dhūbharān | vātaghnaṃ tu śilāśirotgamamalaṃ pathyaṃ laghu svādu ca śreṣṭhaṃ syādamṛtaṃ tridoṣaśamanaṃ sevyaṃ sadā tatpayaḥ || atha nādeyam - nadyā nadasya vā nīraṃ nādeyamiti kīrtitam | tatra bhāgīrathyā yathā - śītaṃ svādu svacchamatyantarucyaṃ pathyaṃ pākyaṃ pācanaṃ pāpahāri | tṛṣṇāmohadhvaṃsanaṃ dīpanaṃ ca prajñāṃ dhatte vāri bhāgīrathīyaṃm || tayo — svādu pākarasaṃ śītaṃ tridoṣaśamanaṃ laghu | pavitramatipathyaṃ ca gāṅgaṃ vāri manoharam
19.p12
yamunāyā yathā — pittadāhaśamanaṃ bhramāpahaṃ svādu vātajananaṃ ca pāvanam | vahnidīpanakaraṃ ca rocanaṃ yāmunaṃ jalamidaṃ balapradam
19.p13
narmadāyā yathā — salilaṃ laghu śītalaṃ supathyaṃ kurute pittakaphaprakopanaṃ ca | sakalāmayamardanaṃ ca rucyaṃ madhuraṃ mekaḷakanyakāsamuttham
19.p14
sarasvatyā yathā — sarasvatījalaṃ svādu pūtaṃ sarvarujāpaham | rucyaṃ dīpanahṛtpathyaṃ dehakāntikaraṃ laghu
19.p15
candrabhāgāmadhumatyoryathā — cāndrabhāgasalilaṃ suśītalaṃ dāhapittaśamanaṃ ca vātadam | cāndrabhāgaguṇasāmyadaṃ jalaṃ yacca mādhumatamagnidīpanam
19.p16
candrabhāgā madhumatī ca kāśmīre prasiddhe
19.p17
śatadruvipāśāsindhūnāṃ yathā — śatadrurvipāśā ca sindhustrayāṇāṃ suśītaṃ laghu svādu sarvāmayaghnam | jalaṃ nirmalaṃ dīpanaṃ pācanaṃ ca pradatte balaṃ buddhimedhāyuṣīṃ ca
19.p18
śoṇabhadrasya yathā - śoṇasyāpi jalaṃ paraṃ rucikaraṃ santāpadyopāpahaṃ pathyaṃ vahnikaraṃ tathā ca baladaṃ kṣīṇāṅgapuṣṭipradam | tāpīvetravatyoryathā - tāpīvetravatījalaṃ sumadhuraṃ kāntipradaṃ puṣṭidaṃ vṛṣyaṃ dīpanapācanaṃ balakaraṃ pāne praśastaṃ nṛṇām || payoṣṇyā yathā - payoṣṇīsalilaṃ rucyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam | sarvāmayaharaṃ saukhyabalakāntipradaṃ laghu || vitastāyāḥ - vitastāsalilaṃ svādu tridoṣaśamanaṃ laghu | prajñāpuṣṭipradaṃ pathyaṃ tāpajāḍyaharaṃ param || vitastā kāśmīre || sarayvā yathā - sarayūsalilaṃ svādu balapuṣṭipradāyakam | gomatyā yathā - gomatīsalilaṃ svādu vṛṣyaṃ pittakaraṃ guru | gomatī paścime prasiddhā | godāvaryā yathā - pittātiraktātisamīrahāri pathyaṃ paraṃ dīpanapāpahāri | kuṣṭhādinānāmayadoṣahāri godāvarīvāri tṛṣāpahāri || tathā - kaṇḍūkuṣṭhapraśamanaṃ vahnisandīpanaṃ param | pācanaṃ vātapittaghnaṃ vāri godāvarībhavam
19.p19
kṛṣṇāyā yathākārṣṇyaṃ jāḍyakaraṃ svādu pūtaṃ pittāsrakopanam | kṛṣṇaveṇyā yathākṛṣṇaveṇyā jalaṃ svacchaṃ rucyaṃ dīpanapācanam | malaprahārābhīmarathīghaṭaprahārāṇāṃ - malāpahā bhīmarathī ca ghaṭpragā kārṣṇyena sāmānyaguṇāḥ pradiṣṭāḥ | malāpahāghaṭṭagayostathāpi pathyaṃ laghu svādu sukāntidāyi || tuṅgabhadrāyā yathā - tuṅgabhadrājalaṃ snigdhaṃ nirmalaṃ svādudaṃ guru | kaṇḍūpittāsradaṃ prāyaḥ sātmye śaityakaraṃ param || kāveryā yathā - kāverīsalilaṃ svādu śramaghnaṃ laghu dīpanam | dadrukuṣṭhādidoṣaghnaṃ medhābuddhirucipradam || iti nadīviśeṣaguṇāḥ | nadīnāmalakṣmandhāsāṃ deśadoṣādibhedataḥ | tattadguṇānvitaṃ vāri jñātavyaṃ kṛtabuddhibhiḥ || yathā - pūrvadeśodbhavā nadyaḥ sarvā vātakaphapradāḥ | paścimāḥ picchalāḥ sarvāḥ kaphavātavināśanāḥ || iti saṃkṣepataḥ proktā nadyaḥ kṣudrāstu samprati | vāgbhaṭaḥ -paścimodadhigāḥ śīghravahā yāścāmalodakāḥ | pathyāstamastāstā nadyo viparītāstato'nyathā || upalāsphālanākṣepavicchedaiḥ kheditodakāḥ | himavanmalayodbhūtāḥ pathyāstā eva ca sthirāḥ
19.p20
krimīślīpadahṛtkaṇṭhaśirorogān prakurvate | prācyāvantyuparāstasthā durnāmāni mahendrajāḥ || udara ślīpādātaṅkān sahyavindhyodbhavāḥ punaḥ | kuṣṭhapāṇḍuśirorogān doṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ || balapauruṣakāriṇyaḥ sāgarāmbhastridoṣakṛt || tathā— nadyaḥ prāvṛṣijāstu pīnasakaphaśvāsātiṃ kāsapradāḥ pathyā vātakaphāpahāḥ śaradijā hemantajā buddhidāḥ | santāpaṃ śamayanti śaṃ vidadhate śaiśiyyevāsantajāstṛṣṇādāhavamibhramāttiṃśamanā grīṣme yathāsvaṃ guṇāḥ || athaudbhidaṃ — vidārya bhūmiṃ nimnāṃ yanmahatyā dhārayā stravet | tat tu bhaumaudbhidaṃ nāma vadantīha maharṣayaḥ || audbhidaṃ vāri pittaghnamavidāhyatiśītalam | prīṇanaṃ madhuraṃ balyamīṣadvātakaraṃ laghu || atha nairjharam -śailasānussravadvāripravāho nirjharo jharaḥ | sa tu prasravaṇaścāpi tatsatyaṃ nairjharaṃ jalam || nairjharaṃ rucikṛcchrīraṃ kaphaghnaṃ dīpanaṃ laghu | madhuraṃ kaṭupākaṃ ca vātalaṃ svādupittalam || atha sārasam -nadyāśśailavarādyāmbho yatra saṃsṛtya tiṣṭhati | yatsrarojadalacchannaṃ tadambhassārasaṃ smṛtam
19.p21
sārasaṃ salilaṃ balyaṃ tṛṣṇāghnaṃ madhuraṃ laghu | rocanaṃ tuvaraṃ rūkṣaṃ baddhamūtramalaṃ sitam
19.p22
praśastabhūmibhāgastho bahusaṃvatsaroṣitaḥ | jalāśayastaṭākaḥ syāt tāṭākaṃ tajjalaṃ smṛtam || tāṭākasamudakaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca | vātalaṃ baddhaviṇmūtramasṛkpittakaphāpaham
19.p23
pāṣāṇairiṣṭakābhirvā baddhā kūpād bṛhattarā | sasopānā bhaved vāpī tajjalaṃ vāpyamucyate || vāpyaṃ vāri yadi kṣāraṃ pittakṛt kaphavātahṛt || tadeva miṣṭaṃ kaphadaṃ vātapittaharaṃ bhavet
19.p24
bhūmau khāto'lpavistāro gambhīro maṇḍalākṛtiḥ | baddho'baddhaḥ sa kūpaḥ syāt tadambhaḥ kaupamucyate || kaupaṃ payo yadi svādu tridoṣaghnaṃ hitaṃ laghu | tat kṣāraṃ kaphavātaghnaṃ dīpanaṃ kaphakṛtparam
19.p25
śilākīrṇaṃ svayaṃ śvabhraṃ nīlāñjanasamodakam | latāvitānasañchannaṃ cauḍyamityabhidhīyate || tatratyamudakaṃ cauḍyaṃ munibhissamudāhṛtam | cauḍyaṃ vahnikaraṃ nīraṃ rūkṣaṃ kaphakaraṃ laghu || madhuraṃ pittanud rucyaṃ pācanaṃ viśadaṃ smṛtam
19.p26
pālvalaṃ vāryabhiṣyandi guru svādu tridoṣakṛt
19.p27
atha vikiram - nadyādinikaṭe bhūmiryā bhavedvālukāmayī | udvāṣyate tato yattu tajjalaṃ vikiraṃ viduḥ || vikiraṃ śītalaṃ svacchaṃ nirdoṣaṃ laghu ca smṛtam | tuvaraṃ svādu pittaghnaṃ kṣāraṃ tat pittalaṃ manāk || atha kaidāram - kedāraṃ kṣetramuddiṣṭaṃ kaidāraṃ tajjalaṃ smṛtam | kaidāraṃ vāryabhiṣyandi madhuraṃ guru doṣakṛt || atha hādam -hrādaṃ tu vahnijananaṃ madhuraṃ kaphavātahāri pathyaṃ ca | nādeyaṃ navamṛṇmayeṣu nihitaṃ santaptamarkāṃśubhiryāminyāṃ ca niviṣṭamindukiraṇairmandānilāndolitam | elādyaiḥ parivāsitaṃ śramaharaṃ pittoṣṇadāhe viṣe mūrcchāraktamadātyayeṣu ca hitaṃ śaṃsanti haṃsodakam || iti haṃsodakam || kaupaṃ prasravaṇaṃ vasantasamaye grīṣme tu cauḍyaṃ bhavet kāle prāvṛṣi nābhasaṃ ca saguṇaṃ syādaudbhidaṃ vā payaḥ | nīhāre sarasītaṭāgaviṣayaṃ sarvaṃ śaratsaṅgame sevyaṃ sūryasitāṃśuśmipavanavyādhūtadoṣaṃ payaḥ || vṛddhasuśrutaḥ - pauṣe vāri sarojātaṃ māghe tattu taṭākajam | phālgune kūpasambhūtaṃ caitre cauḍyaṃ hitaṃ matam || vaiśākhe nairjharaṃ nīraṃ jyeṣṭhe śastaṃ tathaudbhidam | āṣāḍhe śasyate kaupaṃ śrāvaṇe divyameva ca || bhādre ca kūpasambhūtamāśvine cauḍyameva ca | kārtike mārgaśīrṣe ca jalamātraṃ praśasyate
19.p28
bhaumānāmbhasāṃ prāyo grahaṇaṃ prātariṣyate | śītatvaṃ nirmalatvaṃ ca yatasteṣāṃ mahān guṇaḥ
19.p29
atha nārikelāedakaguṇāḥ
19.p30
nārikerodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu | tṛṣṇāpittānilaharaṃ dīpanaṃ vastiśodhanam || śramaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ balyaṃ sūtikānāṃ hitaṃ param
19.p31
atha purāṇasyanārikerasya yattoyaṃ purāṇaṃ pittavardhanam
19.p32
tasyaiva tarūṇaṃ toyaṃ pittaghnaṃ krimināśanam
19.p33
bālasya nārikerasya kaṭu pāke himaṃ jalam | īṣatkaṣāyamadhuraṃ pakvasyoṣṇaṃ saraṃ guru || snigdhādayo guṇāstvanye samāḥ syurbālapakvayoḥ
19.p34
nārikerasalilaṃ laghu bālye śītalaṃ ca madhuraṃ darapāke | pittapīnasatuṣāstravidāhabhrāntiśoṣaśamanaṃ sukhadāyi || pakvametadapi kiñcidihoktaṃ pittakāri rucidaṃ madhuraṃ ca | dīpanaṃ balakaraṃ guru vṛṣyaṃ vīryavardhanamidaṃ tu vadanti
19.p35
athāsya sevanakālaḥ | nālikerāmbu bhukteḥ prāg gulmāgnisadanādihṛt | ataḥ paraṃ na peyaṃ syāt sendu tacchītalaṃ hitam
19.p36
kṣudhopavāsādhvagamātibhāṣyavyavāyavātātapapīḍitānām | vyāyāmināṃ vātakaphottaroṇāṃ yannālikerādudakaṃ praśastam || sendu sakarpūram
19.p37
iti nālikerodakam
19.p38
śvetapatrāmbu sahasā raktapittagrahāpaham | mūrcchāvitrāsaśamanaṃ dāhatṛṣṇānivāraṇam || gulābodakam
19.p39
tatkaraṇaṃ cakuḍavaṃ śataparṇānāṃ vivṛtaṃ tatra nikṣipet | jalaṃ saptapalaṃ pātre raupye ghane sughaṭṭiteḥ
19.p40
tāmraje vāpi tasyordhve dolāyantraṃ niveśayet | raupyapātraṃ tadūrdhve tu paścādraupyaśarāvayoḥ
19.p41
ācchādya tanmukhaṃ dṛḍhdhvā samantāt pācayecchanaiḥ | mṛdvagninā muhūrtaṃ tu paścāduddhṛtya tajjalam
19.p42
raupyapātrasthitaṃ vidvānneya puṣparaso varaḥ | suśītalassugandhaśca grīṣme varṣātyaye tathā
19.p43
sadā dāhapraśānyarthaṃ siñcedambho bhiṣagvaraḥ | raṅganāhadṛgantyarthe gulābaparamābhidhaḥ (?) || atha varjyajalāni — agrāhyamudakaṃ sarvamebhirdoṣaissamanvitam | gohastyaśvādi viṇmūtraśavamūṣakadūṣitam || kīṭasaṃbhīḍasaṃsṛṣṭaṃ naṣṭaṃ ca kṣudrajantubhiḥ | viṣavṛkṣajaṭāśliṣṭaṃ ciraṃkālavyavasthitam || āstīrṇaṃ jīrṇaparṇāyaistṛṇakāṣṭhaiśca vāhitam | tailābhaṃ phenilaṃ snigdhaṃ purāṇodakamiśritam || sūryendupavanādṛṣṭamabhivṛṣṭaṃ ghanaṃ guru | tat kuryāt snānapānābhyāṃ tṛṣṇādhmānodarajvarān || arśobhagandaragranthiśophapāṇḍuhalīmakān | kīsāmisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇhādikān gadān || jaṭāmūlāni | iti barjyajalāni
19.p44
atha pratiprasavaḥ | yadduṣṭasalile'bhāve vāpyaṃ yat syāt suyuktitaḥ | agnau pratāpanaṃ yadvā sūryaraśmipratāpanam || praśasyate'titaptāyaḥpiṇḍanirvāpaṇaṃ tathā | kṣudrajantvabhiduṣṭasya ghanavastreṇa śodhanam || puṣpairaniṣṭagandhasya pāṭalādyaiśca vāsanam | lavaṅgośīrakarpūrakoṣṭakastūricandanaiḥ || cūrṇitairvāsitaṃ vāri sugandhaṃ sarvadoṣajit | atha candrakāntavāri -candrakāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ laghu | athoṣaḥpānaguṇāḥ -kāsaśvāsātisārajvaraviṭapakaṭīkuṣṭhakoṣṭhapramehāḥ mūtrāghātodarārśaḥśvayathugalaśiraḥkarṇaśaṅkhākṣirogāḥ | ye cānye vātapittaśramajakaphabhavā vyāpayaḥ santi kecit tāṃstānabhyāsayogādapaharati payaḥ pītamante niśāyāḥ || yathā-ambhasaḥ prasṛtānyaṣṭau ravāvanudite pibet | vātapittakaphāñjitvā jīvedvarṣaśataṃ dṛḍhaḥ || api ca-vigataghananiśānte prātarutthāya nityaṃ pibati khalu naro yo ghrāṇarandhreṇa vāri | sa bhavati matipūrṇaścakṣuṣā tārkṣyatulyo valipalitavihīnaḥ sarvarogairvimuktaḥ
19.p45
vyaṅgabalīpalitaghnaṃ pīnasavaisvaryahāri timiraghnam | rajanīkṣaye'mbu pītaṃ rasāyanaṃ dṛṣṭijananaṃ caṃ || pibedghaṭasahasrāṇi yāvannāstamito raviḥ | astaṃ gate dināthe vindureko ghaṭāyate || ajīrṇe cauṣadhaṃ vāri jīrṇe vāri balapradam | bhojane cāmṛtaṃ vāri rātrau vāri viṣopamam || viṇmūtrāruṇanīlikādipahṛtaṃ taptaṃ ghanaṃ phenilaṃ dantagrāhyamanuttamaṃ salavaṇaiḥ śaivālakaiḥ saṃvṛtam | jantuvrātavimiśritaṃ gurutaraṃ parṇorupaṅkāvilaṃ candrārkāṃśutirohitaṃ ca na pivennīraṃ jaḍaṃ doṣalam || pārśvaśūle pratiśyāye vātadoṣe navajvare | hikkādhmānādidoṣeṣu śītāmbu parivarjayet || dhātukṣaye raktavikāradoṣe vāntyāṃ pramehe viṣaviṅgraheṣu | jīrṇajvare śaithilasannipāte jalaṃ praśastaṃ śṛtaśītalaṃ tat
19.p46
taptaṃ pāthaḥ pādabhāgena hīnaṃ pathyaṃ proktaṃ vātajātāmayaghnam | ardhāṃśonaṃ nāśayedvātapittaṃ pādaprāyaṃ tatta doṣatrayaghnam
19.p47
tathā - hemante pādahīnaṃ ca pādārdhonaṃ ca śārade | prāvṛḍvasantaśiśiragrīṣmeṣvardhāvaśeṣitam
19.p48
taptaṃ divā jāḍyamupaiti naktaṃ naktaṃ ca taptaṃ yadi vāpi vāri | divā ca naktaṃ ca nṛbhistadātvaṃ yuktaṃ jalaṃ taptamato grahītum
19.p49
apanayati pavanadoṣaṃ daḷayati kaphamāśu nāśayatyarucim | pācayati cānnamanalaṃ puṣṇāti niśīthapītamuṣṇāmbhaḥ
19.p50
pānīya̍ na tu pānīyaṃ pānīye'nyapradeśaje
19.p51
tathā - atyambupānānna vipacyate'nnamanambupānācca sa eva doṣaḥ | tasmānnaro vahnivivardhanāya punaḥ punarvāri pibedabhūri
19.p52
śītāmbupūritamukhaṃ prativāsaraṃ yaḥ kālatraye'pi nayanadvitayaṃ jalena | āsiñcati dhruvamasau na kadācidakṣirogavyathāvidhuratāṃ bhajate manuṣyaḥ
19.p53
taptāyaḥpiṇḍasaṃyuktaṃ loṣṭanirvāpitaṃ jalam | sarvadoṣaharaṃ pathyaṃ sadā nairogyakārakam
19.p54
pānīya̍ prāṇināṃ prāṇā viśvametaddhi tanmayam | ato'tyantaniṣedhe'pi na kvacid vāri vāryate
19.p55
tṛṣito mohamāyāti mohātprāṇān vimuñcati | tasmāt svalpaṃ ca dātavyaṃ na kvacidvāri vāryate
19.p56
kṣudhā saṃśuṣkahatkaṇṭhaḥ prathamaṃ kavalān bahūn | yo bhuṅkte prapibedambu śītalaṃ mātrayā yutam
19.p57
tena hṛtkaṇṭhaśuddhiḥ syāt sukhenārsaṃ patatyadhaḥ | snehayuktaṃ ca yad bhuktaṃ tataḥ santarpaṇaṃ bhavet || ādau dravaṃ samaśnīyāt tatrāmbu na pibedvahu | madhye tu kaṭhinaṃ bhuktaṃ yatheṣṭaṃ dṛśyate jalam || prāgdravaṃ puruṣo'śnīyāt madhye tu kaṭhināśanaṃ | ante punardravāśī ca balārogye na muñcati || tathaiva bhojanasyānte pītamambu balapradam | drava prayāti bhuktānte kintu tanmātrayā pibet || samasthūlakṛśā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ | kaciduṣṇaṃ kacicchītaṃ kacit kvathi-cchītalam || kvacijjñepajasaṃyuktaṃ na kaścid vāri vāryate | pūrayed bhāgayugalaṃ kukṣeraṇnena susthitaḥ || jalenaike caturtha ca vāyusañcaraṇāya cai | vāsitaṃ nūtanaiḥ puṣpaiḥ pāṭalīcampakādibhiḥ || pathyaṃ sugandhi hṛdyaṃ ca śītalāmbu sadā pibet | grīṣme śaradi pātavyaṃ svecchayā salilaṃ naraḥ || anyadā kalpamevaitad vātaśleṣmabhayāt pibet | kebhyaṃ svalpam | annenāpi vinā jantuḥ prāṇān sandhārayecciram | toyābhāve dipāsārttaḥ sadyaḥ prāṇairviyujyate || atha kāṣṭhaviśeṣeṇa tāpitavāriguṇāḥ | gandharvahastakāṣṭhaistu taptaṃ vāri pradīpanam | alakṣmī raktapittādidoṣāṇāṃ ca prasādhanam || gandharvahastaḥ eraṇḍaḥ | mallātakasya kāṣṭhaistu taptaṃ yattu śubhodakam | vātaśleṣmaharaṃ pathyaṃ vīryatejovivardhanam
19.p58
pailāśodumbarodbhūtakāṣṭhaistaptaṃ ca vāri yat | vraṇakaṇḍūharaṃ cāsṛgbalavīryavivardhanam || jambūvaṭāmrajaiḥ kāṣṭhaistaptaṃ vāri taṭāgajam | medhābalapradaṃ vīryakāri doṣāvināśanam|| badarīsambhavaiḥ kāṣṭhaistaptaṃ vāpīsamudbhavam | kaphahṛcca nirdiṣṭaṃ doṣāṇāṃ ca vināśanam || kāṣṭhaiḥ khadirajaistaptaṃ raktapittavināśanam | āpyāyanakaraṃ grīṣme śreṣṭhametatparaṃ jalam || kadambanimbajaistaptaṃ kāṣṭhairvāri saridbhavam | pathyaṃ doṣaharaṃ kaṇḍūraktapittavināśanam || dhātrīdārusamudbhūtakāṣṭhaistaptaṃ ca yajjalam | vātapittaharaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanakaraṃ param || puṣkarasya ca kāṣṭhena taptaṃ kūpodbhavaṃ jalam | vātapittaharaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanakaraṃ param || - karkandhudārusambhūtakāṣṭhaistaptaṃ ca yajjalam | jaṭharāgneḥ pradanaṃ suśrutena prabhāṣitam || sallakīśākaniryāsakāṣṭhaiścāpi pṛthak pṛthak | taptaṃ nirjharajaṃ vāri tad rogān janayedbahūn
19.p59
vaṭaiścārjunakāṣṭhaiśca satataṃ tāpitaṃ jalam | balamedhāprajananaṃ maitreyeṇa pramāpitam
19.p60
atha pātraviśeṣasthitajalaguṇāḥ | hemapātre, ca susvādu vipāke śītalaṃ laghu,| tridoṣaśamanaṃ vīryyabalamedhākaraṃ śubham || trapupātrodakaṃ yacca picchalaṃ madhuraṃ rase | vīrye kaphakaraṃ cāgniśakṛnmārutavardhanam
19.p61
ghoṣapātre yadatyuṣṇaṃ vipāke kaṭukaṃ guru | pittaśleṣmapradaṃ dṛṣṭe yathākālānurūpi ca
19.p62
tāmrapātrasthitaṃ vāri goṣṇaṃ svādu sakṛtkaḍhu | pittānalapradaṃ dṛṣṭe sakṛnmārutanāśanam
19.p63
rītipātrasthitaṃ toyaṃ kaṭu śleṣmavināśanam | pittalaṃ sakṛduṣṇaṃ ca mehayoganibardhanam
19.p64
lohapātrasthitaṃ vāri pānamatyantarūpitam | raktapittaharaṃ kaṇḍūtridoṣaśamanaṃ param || bhājane mṛnmaye taptaṃ malānāṃ kṣālane hitam | dhātusāmyakaraṃ vīryyavalaujaḥparivardhanam
19.p65
iti pātraviśeṣeṇa toyaguṇāḥ | iti jalaprakaraṇam
Linked texts (4)
- Bhāvaprakāśanighaṇṭu — Bhāvamiśra 1550, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit