Pramāṇa · Search · About · API

Bhojanakutuhala 2

Bhojanakutūhala 2

Language
Sanskrit

2.p1

atha śimbīdhānyam

2.p2

vāgbhaṭaḥ - mudgāḍhakīmasrūrādi śimbīdhānyaṃ vibandhakṛt | kaṣāyaṃ svādu saṅgrāhi kaṭupākaṃ himaṃ laghu || medaśleṣmāsrapitteṣu hitaṃ lepopasekayoḥ | nighaṇṭau - dhānyānāṃ kañcuka śimbī bījaguptiśca sā bhavet | tadguptāni tu dhānyāni śimbīdhānyāni cakṣate || mudgāstatra varāssvādukaṣāyāḥ kaṭupākinaḥ | grāhiṇo'lpacalā rūkṣā rocanā lavavo himāḥ || mehāssrapittaśleṣmaghnā valyā dṛṣṭiprasādhanāḥ | tatra nighaṇṭau - kṛṣṇamudgastridoṣaghno madhuro vātanāśanaḥ || laghuśca dīpanaḥ pathyo valavīryyadṛḍhapuṣṭidaḥ | harinmudgaḥ kaṣāyaśca madhuraḥ kaphapittanuta

2.p3

raktamūtrāmayaghnaśca śītalo laghudīpanaḥ| tadvacca dhūsaro mudro rasavīryādiṣu smṛtaḥ|| kaṣāyamadhuro rucyaḥ pittavātavibandhakṛt| iti mudgaguṇāḥ

2.p4

atha māṣaguṇāḥ

2.p5

śveto raktastathā kṛṣṇastrividhassamprakīrtitaḥ | yo mahāṃsteṣu bhavati sa aivokto guṇādhikaḥ

2.p6

iti rājamāṣaguṇāḥ

2.p7

atha caṇakāḥ

2.p8

caṇako madhuro rūkṣo mehajidvātapittakṛt | dīptivarṇakaro rucyo valyaścādhmānakārakaḥ

2.p9

caṇakaśśītalo rūkṣaḥ pittaraktakaphāpahaḥ | laghuḥ kapāyo viṣṭambhī vātalo jvaranāśanaḥ

2.p10

āmaścaṇaḥ śītalarucyakārī santarpaṇo dāhatṛpāpahārī | sthaulyāśmarīdoṣavināśakārī kapāya īpatkaphavīryakārī

2.p11

ārdracaṇakaguṇāḥ

2.p12

sa cāṅgāreṇa sambhṛṣṭastailabhṛṣṭastu tadguṇaḥ | ārdrabhṛṣṭo valakaro rocanaśca prakīrtitaḥ

2.p13

śuṣkabhṛṣṭo'tirūkaḥ syād vātakuṣṭhaprakopanaḥ | svinnaḥ pittakaphau hanyāt sūpaḥ kṣobhakaro mataḥ || ārdro'tikomalo rucyaḥ pittaraktaharo himaḥ

2.p14

kṛṣṇastu caṇakaḥ śīto madhuraḥ kāsapittajit | pittātīsāraśamano balyaścaiva rasāyanaḥ

2.p15

caṇo gaurastu madhuro balakṛdrocanaḥ paraḥ

2.p16

śveto vātakaro rucyaḥ pittannaśśiśiro guruḥ

2.p17

atha kalāyaḥ

2.p18

kalāyaḥ kurute vātaṃ pittadāhakaphāpahaḥ | rucipuṣṭipradaśśītaḥ kaṣāyaśvāmadoṣakṛt

2.p19

atha laṅgāguṇāḥ | nighaṇṭau - laṅkā rucyā himā gaulyā picchilātakṛd guruḥ | tathā - tripuṭo madhurastiktastuvaro rūkṣaṇo bhṛśam | kaphapittaharo rucyo grāhakaścāśītalastathā || kīlasañcalapaṅgutvakārī vātātikopanaḥ || lāka | iti laṅgāguṇāḥ

2.p20

atha tuvarīguṇāḥ | nighaṇṭau - āḍhakī tu kaṣāyā syānmadhurā kaphapittajit | īṣadvātakarā rucyā vidulā guru grāhilā || iti | pārijāte - āḍhakī kaphapittaghnī grāhiṇī raktaśītalā | kaṣāyamadhurā gurvī jvarātīsāranāśinī || pramehaghnī ghṛte siddhā tridoṣaśamanī laghuḥ | sā ca śvetā doṣalā lohitā śreṣṭhyā balyā pittatāpopahantrī | sā śyāmā ceddīpanī pittadāhahṛnmā varaṃ cāḍhakīpadmamuktam || iti tuvarīguṇā

2.p21

atha kulitthāḥ

2.p22

kaṣāyāsvādurūkṣoṣṇāḥ kulitthā raktapittalāḥ | grāhiṇo laghavastīkṣṇā vipāke'mlā vidāhinaḥ || pīnasaśvāsakāsārśohidhmānāhakaphānilān | ghnanti śukrāśmarīṃ śukraṃ dṛṣṭiṃ śophaṃ tathodaram || hulabele | ete śuklāśca kṛṣṇāśca lohitāścitrarūpiṇaḥ | ete samaguṇāssarve veditā guṇavedibhiḥ || ānāhamedo gudakīlāhikkāśvāsāpahaśśoṇitapittakṛcca | kaphasya hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulittha uktaḥ || raujakulatthī

2.p23

iti kulitthaguṇāḥ

2.p24

atha niṣpāvāḥ

2.p25

niṣpāvo vātapittāsṛkstanyamūtrakaro guruḥ | saro vidāhā dṛkśukrakaphaśophaviṣāpahaḥ || belaḥ

2.p26

madhuśarkarā surucyā (ca) madhurānyarūpāyakā | śiśirā vātalā valyā cā'ṣmānagurupuṣṭidā

2.p27

śvetanela

2.p28

so'nyaśca kaṭuniṣpāvaḥ parpūraśca nadībhavaḥ | nadīniṣpāvakastiktaḥ kaṭuruṣṇo'sramado guru || vātala kaphado rūkṣaḥ kaṣāyo tridoṣanut

2.p29

nedīja

2.p30

iti valyaguṇā. | atha makuṣṭhāḥ

2.p31

pārijāte - makuṣṭhakaḥ kaṣāyassyānmadhuro raktapittajit || jvaradāhakaraḥ pathyo rucikṛtsarvadoṣanut | 'makuṣṭhāḥ kṛmiśāriṇaḥ' iti vāgbhaṭaḥ

2.p32

maṭhā | atha tilāḥ

2.p33

uṣṇastvailyo himasparśa keśyo valyastilo guruḥ | alpamūtra kaṭuḥ pāke medhāgnikaphapittakṛt || svāduḥ kaṣāyatiktaśca hṛdyastvo kaphavātahaiḥ | śukastiraḥ śleṣmapittaraktavarṇakaro guruḥ | kṛṣṇastila pramehārtaśnopamo dantadāḍharyakṛt

2.p34

nighaṇṭau — snigdho varṇabalāgnivṛddhijananaḥ stanyo'nilaghno guruḥ soṣṇaḥ pittakaro'lpamūtrakaraṇaḥ keśyo'tipathyo vraṇe| grāhī syānmadhuraḥ kaṣāyasahitastikto vipāke kaṭuḥ kṛṣṇaḥ pathyatamaḥ sito'lpaguṇadaḥ kṣīṇāstato'nye tilāḥ|| iti| anye jartilādyāḥ| 'jartilastu vanodbhavaḥ|' palalaṃ madhuraṃ rucyaṃ pittāsrabalapuṣṭidam

2.p35

piṇyākaḥ kaṭuko gaulpaḥ kaphavātaprakopakṛt

2.p36

iti tilāḥ| athātasī| nighaṇṭau — atasī madagandhā syāt madhurā balakārikā| kaphavātakarī vaipāttikṣahatpṛṣṭhaśūlanut

2.p37

tathā - snigdhomā svādutiktoṣṇā kaphapittakarī guruḥ | dṛkśukrahṛtkaṭuḥ pāke tadvadbījaṃ kusumbhajam || kusuṃbhe | ityatasīkusumbhaguṇāḥ | atha sarṣapāḥ | nighaṇṭau - āsurī kaṭutiktoṣṇā vātaplīhārtiśūlanut | dāhapittapradā hanti kaphapittakṛmivraṇān || moherī rājasarṣapakastiktaḥ kaṭūṣṇo vātaśūlanut | pittadāhamado gulmakaṇḍūkuṣṭhavraṇāpahaḥ || kṛṣṇaśirasa | nighaṇṭau - siddhārthaḥ kaṭutiktoṣṇo vātaraktagraṃhāpahaḥ | tvagdoṣaśamano rucyo viṣabhūtagrahāpahaḥ || śvetasarṣapa | iti sarṣapāḥ

2.p38

atha masūrāḥ | nighaṇṭau — masūro madhuraḥśītaḥ saṅgrāhī kaphapittajit | vātāmayakaraścaiva mūtrakṛcchraharo laghuḥ || iti masūrāḥ

2.p39

iti śimbīdhānyaṃprakaraṇam

Linked texts (10)