Bhojanakutuhala 20: atha viruddhadravyaprakaraṇam
Bhojanakutūhala 20
- Language
- Sanskrit
atha viruddhadravyaprakaraṇam
20.p1
atha savipānnādiparīkṣā
20.p2
odano viṣavānsāndro yāṃtyapiṅgāritāmiva | cireṇa pacyate pakvo bhavetparyuṣitopamaḥ || mayūrakaṇṭhatulyoṣmā mohapraccharddiprasekakṛt | hīyate gandhavarṇādyaiḥ snihyate candrakācitaḥ || vyañjanānyāśu śuṣyanti śyāmakvāthāni tatra ca | hīnātiriktā vikṛtā chāyā dṛśyeta naiva vā || phenordhvarājīsīmantatantubudbudasambhavaḥ | vicchinnavirasā rāgāḥ khāḍavāḥ śākamāmiṣam || nīlā rājī rase tāmrā kṣīre dadhni ca dṛśyate | śyāmā pītā sitā takre ghṛte pānīyasannibhā || mastuni syāt kapotābhā rājī kṛṣṇā tuṣodake | vasāmakṣṇośca tadvacca kapilābhā drarvauṣadhe || kālī madhyāmbhasoḥ śeṃdre harijjaile'ruṇopamā | pākaḥ phalānāmāmānāṃ pakvānāṃ parikoyanam || dravyāṇāmādrrdraśuṣkāṇāṃ syātāṃ mlānivivarṇate | mṛdūnāṃ kaṭhinānāṃ ca bhavet sparśaviparyayaḥ || mālyānāṃ sphuṭitāgratvaṃ mlānirgandhāntarodbhavaḥ | śyāmamaṇḍalato vastre śātanaṃ tantupakṣmaṇām || dhātumauktikakāṣṭhāśmaratnādiṣu malāvrtā | snehasparśaprabhāhāniḥ saprabhatvaṃ ca mṛnmaye
20.p3
viṣadalakṣaṇam
20.p4
viṣadaḥ śyāmaśuṣkāsyo vilakṣo vīkṣate diśaḥ | svedavepathumāṃstrasto bhītaḥ skhalati jṛmbhate
20.p5
prāpyānnaṃ saviṣaṃ tvagniraikāvartaḥ sphuṭatyapi | śikhikaṇṭhābhadhūmārciranārcirvogragandhavān || mriyante makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāmasvaro bhavet | vikośanti ca dṛṣṭvaiva śukadātyūhaśārikāḥ || haṃsaḥ praskhalati glānirjīvañjīvasya jāyate | cakorasyākṣivairāgyaṃ krauñcasya syānmadodayaḥ || kapotaparabhṛddhṛṅgacakravākā jahatyasūn | udvegaṃ yāti mārjāraḥ śakṛnmuñcati vānaraḥ || dṛṣṭenmayūrastadṛṣṭyā mandatejo bhavedviṣam | ityannaṃ viṣavajjñātvā tyajedevaṃ prayatnataḥ || yathā tena viṣeṇedāpi na kṣudrajantavaḥ | spṛṣṭe tu kaṇḍūdāhoṣmajvarārtisphoṭasuptayaḥ || nakharomacyutiḥ śophaḥ sekādyā viṣanāśanāḥ | viruddhamapi cāhāraṃ vidyādvaraviṣopamam || iti saviṣānnādiparīkṣā
20.p6
nūpamāmiṣaṃ māpakṣaudrakṣīranirūḍhakaiḥ | rudhyate saha viṃsarmūlakena guḍena vā || śeṣād payasā matsyā matsyeṣu ca vilīcimaḥ | viruddhamamlaṃ payasā saha sarvaṃ phalaṃ tathā || tadvatkulatthavarakakaṅgubaḍamadhuṣṭhakāḥ | vanakodravaḥ | bhakṣayitvā haritakaṃ mūlakādi payastyajet
20.p7
vārāhaṃ śvāvidhā nādyād dadhnā pṛṣatahūhkuṭau | āmamāṃsāni pittena bhāṣasūphena mūlakam || aviṃ kusumbhaśākena bisaissaha virūḍhakam | māṣasūpaguḍakṣīradadhyājyaiḥ lākucaṃ phalam || phalaṃ kadalyāstatreṇa dadhnā tālaphalena vā | kaṇopaṇābhyāṃ madhunā kākamācī guḍena vā || siddhāṃ vā matsyapacane pacane nāgarasya vā | siddhāmanyatra vā pātre kāṃsye tāmruṣitāṃ niśi || matsyanistalanasnehasādhitāḥ pippalīstyajet | kāṃsye daśāhamuṣitaṃ sarpiruṣṇaṃ tvaruṣkaraiḥ || bhāso virudhyate śūlyaḥ kampillastakrasādhitaḥ | aikadhyaṃ pāyasasurākṛsarāḥ parivarjayet || madhusarpirvasātailapānīyāni dviśastriśaḥ | ekatra vā samāṃśāni virudhyante parasparam || bhinnāṃśe api madhvājye divyavāryyanupānataḥ | madhu puṣkarabījaṃ ca madhumaireyaśārkaram || manthānupānaḥ kṣaireyo hāridraḥ kaṭutailakān
20.p8
upodakātisārāya tilakalkena sādhitā
20.p9
balākā vāruṇīyuktā kulmāṣaiśca virudhyate | bhṛṣṭā varāhavasayā saiva sadyo nihantyasūna || tadvattittiripatrāḍhyagodhālāvakapijṅgalāḥ | airanḍenāgninā siddhāstattailena vimūrcchitāḥ
20.p10
hārītamāṃsaṃ hāridraśūlakaprotapācitam | haridrāvahninā sadyo vyāpādayati jīvitam
20.p11
bhasmapāṃsuparidhvasta tadeva ca samādhikam
20.p12
yat kiñcid doṣamutkleśya na harettatsamāsataḥ | viruddhaṃ śuddhiraneṣṭā śamo vā tadvirodhibhiḥ || vyāyāmasnigdhadīptāgnivayasthabalaśālinām | virodhyapi na pīḍāyai sātmyamalpaṃ ca bhojanam
20.p13
iti viruddhadravyaprakaraṇam
Linked texts (7)
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Kṣemakutūhala — Kṣemaśarman 1549, Sanskrit
- Hṛdayapriyā — Pāñcumnattadu 1790, Sanskrit
- Ārogyacintāmaṇi (Paṇḍit Dāmodara) — Paṇḍit Dāmodara, Sanskrit
- Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra) — Dāmodaramiśra, Sanskrit