Bhojanakutuhala 23: athāvasaraprāpto rājñāṃ tāmbūlavidhiḥ
Bhojanakutūhala 23
- Language
- Sanskrit
athāvasaraprāpto rājñāṃ tāmbūlavidhiḥ
23.p1
bhuktvopaviśatastundaṃ śayānasya tu puṣṭatā | āyuścaṅkramamāṇasya mṛtyurdhāvati dhāvataḥ
23.p2
śvāsānaṣṭau samuttānastān dviḥ pārśve tu dakṣiṇe | tatastadviguṇān vāme paścāt svapyādyathāsukham
23.p3
vāmadiśāyāmanalo nābherūrdhve'sti jantūnām | tasmāttu vāmapārśve śayīta bhuktasya pākārtham
23.p4
sadyomāṃsaṃ navaṃ cānnaṃ bālā strī. kṣīrabhojanam | ghṛtamuṣṇodakasnānaṃ sadyaḥ prāṇakarāṇi ṣaṭ
23.p5
pūtimāṃsaṃ striyo vṛddhāḥ bālārkastaruṇaṃ dadhi | prabhāte maithunaṃ nidrā sadyaḥ prāṇaharāṇi ṣaṭ
23.p6
snānaṃ saśarkaraṃ kṣīraṃ bhakṣyamaikṣavasaskṛtam | vātā māṃmultirasāḥ svapno vyavāyānte hitā amī
23.p7
atha mardanapratīkāraḥ'
23.p8
yo leḍhi śayanasamaye madhumiśrabījapūradalacūrṇam | sa krīḍākaravātaprasaranirobhāt sukhaṃ svapiti
23.p9
suṣeṇoktaḥ kathyate'tha bhūpānāṃ bhojane vidhiḥ | yathāsambhamamanyeṣāmapyayaṃ sambhaviṣyati
23.p10
snānaṃ vidhāya vidhivat kṛtadevakāryaḥ santarpitātithijanaḥ sujanaiḥ sukāryaiḥ | āsairnṛpo rahasi bhojanakṛttathā syāt sādhaṃ yathā bhavati bhuktikaro'bhilāpaḥ
23.p11
nityācārapavitranirmalatanudhautaprasannāmbaro hṛdye bhojanaveśmani sthiratare mṛdvāsane saṃviśan | putraissadbhidhibhistataḥ parijanairāptairvṛtaḥ sadgudhaiḥ sadgaṃyaiśca niyogibhiḥ sucaritaistantropayuktairnṛpaḥ
23.p12
ājānu sthāpanīyaṃ kanakaGeneralmatho raupyamagne supātraṃ sphāraṃ tasyopariṣṭāt kanakaviracitāḥ patrikā maṇḍalityaḥ | bhaktaṃ soṣṇaṃ savāṣpaṃ śaśikaradhavalaṃ kundikākudmalābhaṃ madhye sthāpyaṃ sasūpyaṃ surasurabhi ghṛtaṃ dakṣiṇe svarṇapātre
23.p13
mṛṣṭaṃ tailādipakkaṃ bahuvidharacanākalpitaṃ tatprakārairanyaunyaṃ sābhimānaistadapi ca sahitaṃ jāṅgalādrūpamāṃsaiḥ | dadyāt tatraiva pārśve surabhi rucikaraṃ dakṣiṇe vāmabhāge lehyaṃ coṣyaṃ ca peyaṃ bhavati suvihito bhakṣyavargaḥ purastāt
23.p14
sathā ghṛtaṃ ca yūṣyaṃ cāpyekīkuryād yathā pibet | ghṛtena saṃplutaṃ hyannaṃ pācanaṃ sukhakāri ca
23.p15
śrīrāyaṇo niśi nimiḥ punarastakāle maddhyandine ca dhiyaṇaścarakaḥ prabhāte | bhuktiṃ jagāda nṛpatermama caiṣa sargastasyāḥ sa eva samayaḥ kṣudhito yadaiva
23.p16
yaḥ kṣudhālaulyabhāvena kuryādākaṇṭhabhojanam | suptavyālāniva vyādhīn so'narthāya prabodhayet
23.p17
yaḥ kākavad divākāmaḥ sa naktaṃ bhoktumarhati | saṃ bhoktā vāsare yaḥ syāt rātraurevāthakoravat || devārthāṃ bhojanaṃ nidrāṃ prakāśe na prakalpayet | nāndhakāre na sandhyāyāṃ nāvināne niketane
23.p18
śukte svāpe malotsarge yatsambādhāsamākulaḥ | niḥśaṅkatvātvayāt tasya ke ke na syurmahāmayāḥ
23.p19
vivarṇāṃsvabhāvikkinnavigandhavirama sthitam | atijīrṇamasātmyaṃ ca nādyādannaṃ na cāvilam
23.p20
kāmakopātapāyāsayānavāhanavahnayaḥ | sadyobhuktavatā sevyā na jātu hitamicchatā
23.p21
hitaṃ parimitaṃ pakkaṃ netranāsārasāpriyam
23.p22
parīkṣitaṃ ca bhuñjīta na drutaṃ na vilambitam
23.p23
atyaśanaṃ cāpyaśanaṃ hyanaśanamahitāśanaṃ ca santyājyam | kuryādyathoktamaśanaṃ rakṣañjīvitapeśalaṃ kramaśaḥ
23.p24
ādau svādu snigdhaṃ tanmadhye lavaṇamamlamupayojyam | rūkṣaṃ dravyaṃ paścānna ca bhuktvā bhakṣayet kiñcit
23.p25
mandastīkṣṇo viṣamaḥ samaśca vahniñcaturvidhaḥ puṃsām | laghumande gurutīkṣṇe snigdhaṃ viṣame samaṃ same ca syāt
23.p26
ṣvāhlaḥ svarānvikurute'tra pikātmajaśca babhrurdiśakhaṇḍitanayaśca bhavetpradṛṣṭaḥ | krauñcaḥ prama his ti viroti ca tāmracūḍaḥ chardiṃ śukaḥ pratanute nihṛte kapiśca
23.p27
virajyete cakorasya locane viṣadarśanāt | gatau skhalati haṃsaśca līyante'tra na makṣikāḥ || yathā lavaṇasamparkāt sadyaḥ spandati pāvakaḥ | viṣadūṣyānnasamparkāt tathā vasumatī padā || iti | punaruṣṇīkṛtaṃ sarvaṃ sarvaṃ dhānyaṃ virūḍhakam | daśarātroṣitaṃ nādyāt kāṃsye'nna nihitaṃ ghṛtam || dadhitakrābhyāṃ kadala kṣīraṃ lavaṇena śaṣkulī kalimā | guḍapippalimadhumaricaiḥ sārthaṃ sevyā na kācamācī ca || bhuñjīta māṣayūpaṃ mūlakasahitaṃ na jātu hitakāmaḥ | dadhnā paryuṣitaṃ nādyāt viśuṣkaṃ payasā na ca | keśakīṭakasaṃsṛṣṭaṃ punarārdraṃ ca varjayet || bhojanādau sadā vāyuḥ prakupyatyanilo mahān | ghṛtaplutena cānnena tasmāttaṃttarpayed ghṛtam || ghṛtādipakkaṃ madhuraṃ ca sarvaṃ dravapradhānaṃ prathamaṃ vidadhyāt | tataḥ paraṃ bhojanamaॉmananti kaṭvamlayuktaṃ madhuraṃ ca pathyam || tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭuka tathānte bhuñjīta sarvaṃ subahu dravaṃ ca | eva hi kurvan nṛpatiḥ sadaiva dīrghāyurārogyatanuśca bhūyāt
23.p28
kaścidvāyuṃ śamayati rasaḥ ko'pi pittaṃ karoti kaścicchleṣmaṃ (?) śamayatitarāṃ kopi pittaprakopī | kaścitpittapracayaśamanaḥ kopi tatkopakārī nityaṃ tasmātsakalarasabhug bhūpatiḥ syāccirāyuḥ || yasminnṛtau ye ca rasā baliṣṭhāḥ sevyāstu te tatra viśeṣato'pi | annaṃ viśeṣānna ca sarvadaiva bhojyaṃ nṛpeṇaikarasaṃ budhena || pibejjalaṃ śītataraṃ hi hṛdyaṃ hṛtkaṇṭhaśuddhirbhavati svarāṇām | ekaṃ vyañjanamāsādya tataḥ prakṣālayed bhṛśam | karaṃ ca punaranyacca bhuñjīta nṛpatiḥ sukham || evamannaṃ hi bhuñjānaḥ svādutvaṃ janayed bhṛśam | puṣṭiṃ ca mahatīṃ kuryād vicitravidhinā kṛtam || pānīyapātrāṇi suśītalāni suvarṇarūpyādivinirmitāni | sudhṛtavastrairapi veṣṭitāni vāme nidheyānyapi dakṣiṇe ca || etad gṛhadvayaṃ kāryaṃ vāmadakṣiṇapārśvayoḥ | cakoraśikhihaṃsādīn pakṣiṇo viniveśayet || śṛṅgāravīrasambaddhāḥ śṛṇuyād yaḥ kathāḥ śubhāḥ | tena harṣo bhavettasya bhuñjānasya mahīpateḥ || bhuñjāno na bahu brūyādetannānyacca kiñcana | jugupsitāṃ kathāṃ caiva na brūyācchṛṇuyācca tām || lehyabhakṣyādikaṃ sarvaṃ bhuktvā'nnaṃ tu yathāsukham | śeṣaṃ māṃsarasaṃ pītvā kṣīraṃ vā takrameva vā || tato rukṣakavoṣṇena jalena kṣālanaṃ tathā | gaṇḍūṣān śītalān kuryāccandanāgarukalpitān || gaṇḍūṣairbahubhiḥ suśobhitamukhaṃ śrīcandanenonmitairdhūpenātha sugandhinā ca vadanaṃ ghrāṇaṃ karau dhūpayet | mṛdnīyāttadanu prasannasurabhiḥ śrīcandanenaiva tau pāṇī vaktramapi prasannavilasatkarpūragarbhaṃ mudā || tataḥ prasannendriyacittavṛttirutkrāmayitvā ca śataṃ padāni | sukomale kalpitacārutalpe sukhaṃ viśed vāmakaṭirnareṃdraḥ || vidagdhābhissaha strībhistiṣṭhed goṣṭhīḥ samācaran | nidrāsātmyo'thavā nidrāṃ nṛpaḥ kuryādyathāvidhi || amlena kecidvihitā manuṣyā mādhuryayogena bhavanti cānye | tathāmlayoge madhureṇa tṛptāsteṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam || śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayorasānām | yasyānupānaṃ vihitaṃ bhavedyattasmai pradeyaṃ saha mātrayā tat || vyādhiṃ ca kālaṃ ca vibhāvya vaidyairdeyāni bhojyāni ca tāni tāni | sarvānupānyānurasaṃ vadanti medhyaṃ yadambhaḥ śucibhājanastham || lokasya janmaprabhṛti prasātmyaṃ ye yānti tānsarvarasāṃśca sṛṣṭān | saṃkṣepa eṣo vihito'nupānepyanyaiśca saṃvistaritaṃ samastam || iti | viṣṇupurāṇe - bhuñjīta hyavasārāṇi na kadācinnareśvaraḥ | iti
23.p29
karpūrakaṅkolalavaṅgapūgajātīphalairnāgarakhaṇḍaparṇaiḥ | sudhāśmacūrṇaṃ khadirasya sāraṃ kastūrikācandanacūrṇamiśram || tāmbūlametat pravadanti rājñaḥ | saubhāgyadaṃ kāntisukhapradaṃ ca | tāmbūlapatrāṇi haranti vātaṃ pūgīphalaṃ hanti kaphaṃ suvṛddham || cūrṇaṃ nihanyāt kaphavātamuccairhanyācca pittaṃ khadirasya sāraḥ | itthaṃ hi tāmbūlamudāharanti doṣatrayasyāpi nivāraṇāya || bhuktvā'nnaṃ salilaṃ pītvā gṛhītvā bahu bheṣajam | pratīkṣya ghaṭikāmekāṃ tāmbūlaṃ bhakṣayennaraḥ || vātaśleṣmapraśamanaṃ hṛdyaṃ vahneḥ pradīpanam | mukhavairasyaharaṇaṃ kaṅkolaṃ bhuktapācanam || rase kaṭu śreṣṭha majīrṇanāśanaṃ nihanti śukraṃ kurute ca pittam | kaṅkolajātīphalavallivastraṃ viśeṣataśchardiharaṃ viṣaghnam || svarakṣaye cāpi mukhasya pāke'pyajīrṇabādhāsu ca pathyametat | elādvayaṃ chardiṣu mūtrakṛcchre mande'nale pathyamarocake ca
23.p30
svāduḥ suśīto madhuraśca pāke'pyarocakaṃ hanti ca jātikoṣaḥ | tāmbūlayogyaṃ kramukaṃ ca tajjñāḥ māsatrayādūrdhvamudāharanti || māse vyatīte tu bhavanti cūrṇānyatīva hṛdyāni manoharāṇi | tīkṣṇoṣṇaḥ pariṇāmaśītalataraḥ kaṇṭhapramehāpaho nānāsthānajalādhikakrimiharastṛddahapākaṃ jayet | śleṣmaghnaśca galagrahāpaharaṇaḥ saṃsuptajihvāgrajit karpūraḥ khalu divyasaurabhaguṇaḥ pītāśrayaḥ sphāṭikaḥ || galagrahe suptajihve lālāsrāve jalādhike | śleṣmamehakṛmīn hanti karpūraścāyuṣaḥ paraḥ || karpūraḥ kaphasambhedī tīkṣṇoṣṇaḥ śitalaḥ paraḥ | pramehahṛdvidāhaghno lakṣmīsaubhāgyavardhanaḥ
23.p31
iti suṣeṇoktatāmbūlavidhi
Linked texts (10)
- Āyurvedamahodadhi (Annapānavidhi section) — Suṣeṇa 1622, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit
- Annapānavidhi — Suṣeṇa, Sanskrit
- Caryācandrodaya — Dattarāma, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla 1575, Sanskrit
- Bhāvasvabhāva — Mādhavadeva 1688, Sanskrit
- Dravyaguṇasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- TĀMBŪLAMAÑJARĪ — Sanskrit