Pramāṇa · Search · About · API

Bhojanakutuhala 23: athāvasaraprāpto rājñāṃ tāmbūlavidhiḥ

Bhojanakutūhala 23

Language
Sanskrit

athāvasaraprāpto rājñāṃ tāmbūlavidhiḥ

23.p1

bhuktvopaviśatastundaṃ śayānasya tu puṣṭatā | āyuścaṅkramamāṇasya mṛtyurdhāvati dhāvataḥ

23.p2

śvāsānaṣṭau samuttānastān dviḥ pārśve tu dakṣiṇe | tatastadviguṇān vāme paścāt svapyādyathāsukham

23.p3

vāmadiśāyāmanalo nābherūrdhve'sti jantūnām | tasmāttu vāmapārśve śayīta bhuktasya pākārtham

23.p4

sadyomāṃsaṃ navaṃ cānnaṃ bālā strī. kṣīrabhojanam | ghṛtamuṣṇodakasnānaṃ sadyaḥ prāṇakarāṇi ṣaṭ

23.p5

pūtimāṃsaṃ striyo vṛddhāḥ bālārkastaruṇaṃ dadhi | prabhāte maithunaṃ nidrā sadyaḥ prāṇaharāṇi ṣaṭ

23.p6

snānaṃ saśarkaraṃ kṣīraṃ bhakṣyamaikṣavasaskṛtam | vātā māṃmultirasāḥ svapno vyavāyānte hitā amī

23.p7

atha mardanapratīkāraḥ'

23.p8

yo leḍhi śayanasamaye madhumiśrabījapūradalacūrṇam | sa krīḍākaravātaprasaranirobhāt sukhaṃ svapiti

23.p9

suṣeṇoktaḥ kathyate'tha bhūpānāṃ bhojane vidhiḥ | yathāsambhamamanyeṣāmapyayaṃ sambhaviṣyati

23.p10

snānaṃ vidhāya vidhivat kṛtadevakāryaḥ santarpitātithijanaḥ sujanaiḥ sukāryaiḥ | āsairnṛpo rahasi bhojanakṛttathā syāt sādhaṃ yathā bhavati bhuktikaro'bhilāpaḥ

23.p11

nityācārapavitranirmalatanudhautaprasannāmbaro hṛdye bhojanaveśmani sthiratare mṛdvāsane saṃviśan | putraissadbhidhibhistataḥ parijanairāptairvṛtaḥ sadgudhaiḥ sadgaṃyaiśca niyogibhiḥ sucaritaistantropayuktairnṛpaḥ

23.p12

ājānu sthāpanīyaṃ kanakaGeneralmatho raupyamagne supātraṃ sphāraṃ tasyopariṣṭāt kanakaviracitāḥ patrikā maṇḍalityaḥ | bhaktaṃ soṣṇaṃ savāṣpaṃ śaśikaradhavalaṃ kundikākudmalābhaṃ madhye sthāpyaṃ sasūpyaṃ surasurabhi ghṛtaṃ dakṣiṇe svarṇapātre

23.p13

mṛṣṭaṃ tailādipakkaṃ bahuvidharacanākalpitaṃ tatprakārairanyaunyaṃ sābhimānaistadapi ca sahitaṃ jāṅgalādrūpamāṃsaiḥ | dadyāt tatraiva pārśve surabhi rucikaraṃ dakṣiṇe vāmabhāge lehyaṃ coṣyaṃ ca peyaṃ bhavati suvihito bhakṣyavargaḥ purastāt

23.p14

sathā ghṛtaṃ ca yūṣyaṃ cāpyekīkuryād yathā pibet | ghṛtena saṃplutaṃ hyannaṃ pācanaṃ sukhakāri ca

23.p15

śrīrāyaṇo niśi nimiḥ punarastakāle maddhyandine ca dhiyaṇaścarakaḥ prabhāte | bhuktiṃ jagāda nṛpatermama caiṣa sargastasyāḥ sa eva samayaḥ kṣudhito yadaiva

23.p16

yaḥ kṣudhālaulyabhāvena kuryādākaṇṭhabhojanam | suptavyālāniva vyādhīn so'narthāya prabodhayet

23.p17

yaḥ kākavad divākāmaḥ sa naktaṃ bhoktumarhati | saṃ bhoktā vāsare yaḥ syāt rātraurevāthakoravat || devārthāṃ bhojanaṃ nidrāṃ prakāśe na prakalpayet | nāndhakāre na sandhyāyāṃ nāvināne niketane

23.p18

śukte svāpe malotsarge yatsambādhāsamākulaḥ | niḥśaṅkatvātvayāt tasya ke ke na syurmahāmayāḥ

23.p19

vivarṇāṃsvabhāvikkinnavigandhavirama sthitam | atijīrṇamasātmyaṃ ca nādyādannaṃ na cāvilam

23.p20

kāmakopātapāyāsayānavāhanavahnayaḥ | sadyobhuktavatā sevyā na jātu hitamicchatā

23.p21

hitaṃ parimitaṃ pakkaṃ netranāsārasāpriyam

23.p22

parīkṣitaṃ ca bhuñjīta na drutaṃ na vilambitam

23.p23

atyaśanaṃ cāpyaśanaṃ hyanaśanamahitāśanaṃ ca santyājyam | kuryādyathoktamaśanaṃ rakṣañjīvitapeśalaṃ kramaśaḥ

23.p24

ādau svādu snigdhaṃ tanmadhye lavaṇamamlamupayojyam | rūkṣaṃ dravyaṃ paścānna ca bhuktvā bhakṣayet kiñcit

23.p25

mandastīkṣṇo viṣamaḥ samaśca vahniñcaturvidhaḥ puṃsām | laghumande gurutīkṣṇe snigdhaṃ viṣame samaṃ same ca syāt

23.p26

ṣvāhlaḥ svarānvikurute'tra pikātmajaśca babhrurdiśakhaṇḍitanayaśca bhavetpradṛṣṭaḥ | krauñcaḥ prama his ti viroti ca tāmracūḍaḥ chardiṃ śukaḥ pratanute nihṛte kapiśca

23.p27

virajyete cakorasya locane viṣadarśanāt | gatau skhalati haṃsaśca līyante'tra na makṣikāḥ || yathā lavaṇasamparkāt sadyaḥ spandati pāvakaḥ | viṣadūṣyānnasamparkāt tathā vasumatī padā || iti | punaruṣṇīkṛtaṃ sarvaṃ sarvaṃ dhānyaṃ virūḍhakam | daśarātroṣitaṃ nādyāt kāṃsye'nna nihitaṃ ghṛtam || dadhitakrābhyāṃ kadala kṣīraṃ lavaṇena śaṣkulī kalimā | guḍapippalimadhumaricaiḥ sārthaṃ sevyā na kācamācī ca || bhuñjīta māṣayūpaṃ mūlakasahitaṃ na jātu hitakāmaḥ | dadhnā paryuṣitaṃ nādyāt viśuṣkaṃ payasā na ca | keśakīṭakasaṃsṛṣṭaṃ punarārdraṃ ca varjayet || bhojanādau sadā vāyuḥ prakupyatyanilo mahān | ghṛtaplutena cānnena tasmāttaṃttarpayed ghṛtam || ghṛtādipakkaṃ madhuraṃ ca sarvaṃ dravapradhānaṃ prathamaṃ vidadhyāt | tataḥ paraṃ bhojanamaॉmananti kaṭvamlayuktaṃ madhuraṃ ca pathyam || tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭuka tathānte bhuñjīta sarvaṃ subahu dravaṃ ca | eva hi kurvan nṛpatiḥ sadaiva dīrghāyurārogyatanuśca bhūyāt

23.p28

kaścidvāyuṃ śamayati rasaḥ ko'pi pittaṃ karoti kaścicchleṣmaṃ (?) śamayatitarāṃ kopi pittaprakopī | kaścitpittapracayaśamanaḥ kopi tatkopakārī nityaṃ tasmātsakalarasabhug bhūpatiḥ syāccirāyuḥ || yasminnṛtau ye ca rasā baliṣṭhāḥ sevyāstu te tatra viśeṣato'pi | annaṃ viśeṣānna ca sarvadaiva bhojyaṃ nṛpeṇaikarasaṃ budhena || pibejjalaṃ śītataraṃ hi hṛdyaṃ hṛtkaṇṭhaśuddhirbhavati svarāṇām | ekaṃ vyañjanamāsādya tataḥ prakṣālayed bhṛśam | karaṃ ca punaranyacca bhuñjīta nṛpatiḥ sukham || evamannaṃ hi bhuñjānaḥ svādutvaṃ janayed bhṛśam | puṣṭiṃ ca mahatīṃ kuryād vicitravidhinā kṛtam || pānīyapātrāṇi suśītalāni suvarṇarūpyādivinirmitāni | sudhṛtavastrairapi veṣṭitāni vāme nidheyānyapi dakṣiṇe ca || etad gṛhadvayaṃ kāryaṃ vāmadakṣiṇapārśvayoḥ | cakoraśikhihaṃsādīn pakṣiṇo viniveśayet || śṛṅgāravīrasambaddhāḥ śṛṇuyād yaḥ kathāḥ śubhāḥ | tena harṣo bhavettasya bhuñjānasya mahīpateḥ || bhuñjāno na bahu brūyādetannānyacca kiñcana | jugupsitāṃ kathāṃ caiva na brūyācchṛṇuyācca tām || lehyabhakṣyādikaṃ sarvaṃ bhuktvā'nnaṃ tu yathāsukham | śeṣaṃ māṃsarasaṃ pītvā kṣīraṃ vā takrameva vā || tato rukṣakavoṣṇena jalena kṣālanaṃ tathā | gaṇḍūṣān śītalān kuryāccandanāgarukalpitān || gaṇḍūṣairbahubhiḥ suśobhitamukhaṃ śrīcandanenonmitairdhūpenātha sugandhinā ca vadanaṃ ghrāṇaṃ karau dhūpayet | mṛdnīyāttadanu prasannasurabhiḥ śrīcandanenaiva tau pāṇī vaktramapi prasannavilasatkarpūragarbhaṃ mudā || tataḥ prasannendriyacittavṛttirutkrāmayitvā ca śataṃ padāni | sukomale kalpitacārutalpe sukhaṃ viśed vāmakaṭirnareṃdraḥ || vidagdhābhissaha strībhistiṣṭhed goṣṭhīḥ samācaran | nidrāsātmyo'thavā nidrāṃ nṛpaḥ kuryādyathāvidhi || amlena kecidvihitā manuṣyā mādhuryayogena bhavanti cānye | tathāmlayoge madhureṇa tṛptāsteṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam || śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayorasānām | yasyānupānaṃ vihitaṃ bhavedyattasmai pradeyaṃ saha mātrayā tat || vyādhiṃ ca kālaṃ ca vibhāvya vaidyairdeyāni bhojyāni ca tāni tāni | sarvānupānyānurasaṃ vadanti medhyaṃ yadambhaḥ śucibhājanastham || lokasya janmaprabhṛti prasātmyaṃ ye yānti tānsarvarasāṃśca sṛṣṭān | saṃkṣepa eṣo vihito'nupānepyanyaiśca saṃvistaritaṃ samastam || iti | viṣṇupurāṇe - bhuñjīta hyavasārāṇi na kadācinnareśvaraḥ | iti

23.p29

karpūrakaṅkolalavaṅgapūgajātīphalairnāgarakhaṇḍaparṇaiḥ | sudhāśmacūrṇaṃ khadirasya sāraṃ kastūrikācandanacūrṇamiśram || tāmbūlametat pravadanti rājñaḥ | saubhāgyadaṃ kāntisukhapradaṃ ca | tāmbūlapatrāṇi haranti vātaṃ pūgīphalaṃ hanti kaphaṃ suvṛddham || cūrṇaṃ nihanyāt kaphavātamuccairhanyācca pittaṃ khadirasya sāraḥ | itthaṃ hi tāmbūlamudāharanti doṣatrayasyāpi nivāraṇāya || bhuktvā'nnaṃ salilaṃ pītvā gṛhītvā bahu bheṣajam | pratīkṣya ghaṭikāmekāṃ tāmbūlaṃ bhakṣayennaraḥ || vātaśleṣmapraśamanaṃ hṛdyaṃ vahneḥ pradīpanam | mukhavairasyaharaṇaṃ kaṅkolaṃ bhuktapācanam || rase kaṭu śreṣṭha majīrṇanāśanaṃ nihanti śukraṃ kurute ca pittam | kaṅkolajātīphalavallivastraṃ viśeṣataśchardiharaṃ viṣaghnam || svarakṣaye cāpi mukhasya pāke'pyajīrṇabādhāsu ca pathyametat | elādvayaṃ chardiṣu mūtrakṛcchre mande'nale pathyamarocake ca

23.p30

svāduḥ suśīto madhuraśca pāke'pyarocakaṃ hanti ca jātikoṣaḥ | tāmbūlayogyaṃ kramukaṃ ca tajjñāḥ māsatrayādūrdhvamudāharanti || māse vyatīte tu bhavanti cūrṇānyatīva hṛdyāni manoharāṇi | tīkṣṇoṣṇaḥ pariṇāmaśītalataraḥ kaṇṭhapramehāpaho nānāsthānajalādhikakrimiharastṛddahapākaṃ jayet | śleṣmaghnaśca galagrahāpaharaṇaḥ saṃsuptajihvāgrajit karpūraḥ khalu divyasaurabhaguṇaḥ pītāśrayaḥ sphāṭikaḥ || galagrahe suptajihve lālāsrāve jalādhike | śleṣmamehakṛmīn hanti karpūraścāyuṣaḥ paraḥ || karpūraḥ kaphasambhedī tīkṣṇoṣṇaḥ śitalaḥ paraḥ | pramehahṛdvidāhaghno lakṣmīsaubhāgyavardhanaḥ

23.p31

iti suṣeṇoktatāmbūlavidhi

Linked texts (10)