Bhojanakutuhala 4
Bhojanakutūhala 4
- Language
- Sanskrit
4.p1
[atha dhānyasāmānyaguṇaprakaraṇam |]
4.p2
vāgbhaṭaḥ - māṣo'tra sarveṣvavaro yavakaśśūkajeṣu ca | atra śimbīdhānye | suṣeṇaḥ - dhānyaṃ vāpiptamuttama tadakhilaṃ chinnodbhavaṃ madhyamaṃ jñeyaṃ yadyadavāpitaṃ tadadhamaṃ nissāradoṣapradam | dagdhāyāṃ bhuvi coṣyate'pi vipine ye vāpitāḥ śālayo ye ca chinnabhavā bhavanti khalu te viṇmūtrabandhapradāḥ || kṣārodakasamutpannaṃ dhānyaṃ sarvarujāvaham | svādu śubhrodake jātaṃ dhānyaṃ sarvarujāpaham || susnigdhamṛttikodbhūtaṃ dhānyamojobalapradam | balapuṣṭiprabhāvaghnaṃ vālukāmṛttikodbhavam || navaṃ dhānyamabhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam | mandoṣitaṃ laghutaraṃ trivarṣamacalaṃ bhavet || caṇakā yavagodhūmāstilā māṣā yavā hitāḥ
4.p3
purāṇā virasā rūkṣā ahitā durjarā balāḥ
4.p4
vāgbhaṭaḥ— navaṃ dhānyamabhiṣyandi saikyaṃ kedārajaṃ ca yat
4.p5
laghu varṣoṣitaṃ dagdhabhūmijaṃ sthalasambhavam | śīghrajanma tathā sūṣyaṃ nistuṣaṃ yuktibharjitam || iti || atha bhṛṣṭadhānyaguṇāḥ | ye kecid vrīhayo bhṛṣṭāste lājā iti saṃjñitāḥ
4.p6
lājāḥ syuśchardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ | kāsapittopaśamanā dīpanga laghavo hitāḥ || tathā— lājāssyurmadhurāśśītā laghavo dīpanātha te | svalpamūtrā alpavarcaskā balyāḥ pittakaphacchidaḥ || chardyatīsāradāhāstramehamedastṛṣāpahāḥ || nighaṇṭau— lājāśca pavanānādya tarpaṇāḥ pittanāśanāḥ | godhūmayāvanālotthāḥ kiñciduṣṇāśca dīpangaḥ || nighaṇḍauyavāstu nistuṣā bhṛṣṭāḥ smṛtā dhānā iti striyām | dhānāstu durjarā rūkṣāstṛdgadā guravaśca tāḥ || tathā medaḥkaphacchardināśanyaissampakīrtitāḥ || iti dhānā'
4.p7
atha saktavaḥ
4.p8
dhānyāni bhrāṣṭrabhṛṣṭāni yantrapiṣṭāni saktavaḥ | tatrayavajāssaktavaśśītā dīpannā laghavaratparāḥ | kaphapittaharā rūkṣā lekhanātha prakīrtitāḥ || te pītā baladā vṛṣyā bṛṃhaṇā bhedanāstathā | tarpaṇā madhurā rucyāḥ 'pariṇāme balāvahāḥ || ' kaphapittaśramakṣuttṛṭtraṇanetrāmayāpahāḥ | praśastā gharmadāhādhvanyāyāmārtaśarīriṇām | yavasaktu | nistuṣaiścaṇakairbhṛṣṭaisturyāṃśaiśca yavaiḥ kṛtāḥ | saktavaśśarkarāsarpiryuktāḥ grīṣme'tipūjitāḥ || caṇakayavasaktu ! saktavaśśālisambhūtā vahnidā laghavo himāḥ | madhurā grāhiṇo rucyāḥ pathyāśca balaśukradāḥ || śālisaktu | anyāṃstattaddravyaguṇān laghūn kiñcidviśeṣataḥ | yāvanāḷādisambhūtān vijānīyādvicakṣaṇaḥ
4.p9
saktavo laghavaḥ kṣuttṛṭśramanetrāmayavraṇān | ghnanti santarpaṇāḥ pānāt sadya eva balapradāḥ || nodakāntaritānna dvirna niśāyāṃ na kevalān | na bhuktvā na dvirjacchinnān saktūnadyānna vā bahūn
4.p10
iti saktuprakaraṇam
Linked texts (2)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit