Pramāṇa · Search · About · API

Bhojanakutuhala 7

Bhojanakutūhala 7

Language
Sanskrit

7.p1

atha bhakṣyāṇi | tatra — godhūmā dhavalā dhūtāḥ kuṭṭitāśśoṣitāstataḥ | prokṣitā yantraniṣpiṣṭāścālitāssamitārasmṛtāḥ

7.p2

vāriṇā komalāṃ kṛtvā samitāṃ sādhu mardayet | hastalālanayā tasyā loprīmaṃ samyak prasārayet

7.p3

adhomukhaghaṭasyaitāṃ vistṛtāṃ prakṣipedbahiḥ | mṛdunā vahninā sādhyo siddho maṇḍaka ucyate || dugdhena sājyakhaṇḍena maṇḍakaṃ bhakṣayennaraḥ | athavā siddhamāṃsena satakranaṭakena vā

7.p4

maṇḍako bṛṃhaṇo vṛṣyo balyo rucikaro bhṛśam | pāke'pi madhuro grāhī laghurdīpatrayārpahaḥ

7.p5

kuryātsamitayātīva tanvīṃ parpaṭikāṃ tataḥ | svedayettaptake tāṃ tu polikāṃ bhagadurbudhāḥ

7.p6

tāṃ khādellapsikāyuktāṃ tasyā maṇḍakavad guṇāḥ

7.p7

lapsikā ca - samitāṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ śarkarāṃ payasi kṣipet | tasmin ghanīkṛte nyasyelavaṅgamaricādikam || siddhaiṣā lapsikā khyātā guṇānasyā vadāmyaham | lapsikā bṛṃhaṇī vṛṣyā valyā pittānilāpahā || snigdhā śleṣmakarī gurvī rocanī tarpaṇī parā || iti

7.p8

śuṣkagodhūmacūrṇena kiñcitpuṣṭāṃ ca poḷikām | taptake svedayetkṛtvā bhūyo'ṅgāre'pi pācayet || siddhaiṣā roṭikā proktā guṇānasyāḥ pracakṣmahe | roṭikā balakṛdrucyā bṛṃhaṇī dhātuvardhinī || vātaghnī kaphakṛd gurvī dīptāgnīnāṃ praśasyate

7.p9

śuddhagodhūmacūrṇaṃ tu sāmbu gāḍhaṃ vimardayet | vidhāya ghaṭakākāraṃ nirdhūme'gnau śanaiḥ pacet || aṅgārakarkaṭī hyeṣā bṛṃhaṇī śuklā laghuḥ | dīpanī kaphakṛd balyā pīnasaśvāsakāsajit

7.p10

aṅgārapoḷikāśśastāḥ vidhūmāṅgārapācitāḥ | laghvyo balakarā vṛṣyā doṣaghnā vahnidīpanāḥ || tāvadgarjati vargo'tra bhakṣyāṇāṃ ślāghate'pi ca | uṣṇoṣṇasarpiṣā yuktā yāvannāṅgārapolikā

7.p11

yavajā roṭikā rucyā madhurā viśadā laghuḥ | malaśukrānilakarī balyā hanti kaphāmayān || pīnasaśvāsakāsāṃśca medomehagaḷāmayān

7.p12

cūrṇe yacchuṣkamāṣāṇāṃ camasī sābhidhīyate | camasīracitā roṭī kathyate dalabhadrikā || rūkṣoṣṇā vātalā gurvī dīptāgnināṃ prapojitā

7.p13

māṣāṇāṃ dālayastoyasthāpitāstyaktakañcukāḥ | ātape śoṣitā yantrapiṣṭāstā dhūmasīssmṛtāḥ || dhūmasīracitā saiva proktā jharjharikā budhaiḥ | jharjharī kaphapittaghnī kiñcidvātakarī smṛtā

7.p14

cāṇakyā roṭikā rūkṣā śleṣmapittāsraṇudguruḥ | viṣṭambhinī na cakṣuṣyā tadguṇā tilaśaṣkulī

7.p15

dāḷī saṃsthāpitā toye tato'pahṛtakañcukā | śilāyāṃ sādhu sampiṭā piṣṭikā kathitā budhaiḥ || māṣapiṣṭikayā pūrṇagarbho godhūmacūrṇataḥ | racitā roṭikā saiva proktā veḍhaṇikā budhaiḥ || tathā— godhūmacūrṇaghanaveṣṭitamāṣamudgapiṣṭaṃ supakvamiti veḍhaṇikāṃ vadanti | tāṃ bhakṣayedatibalaṃ labhate manuṣyastailena vātha sughṛtena sugandhinā vā || bhavedveḍhaṇikā balyā vṛṣyā rucyānilāpahā | uṣṇā santarpaṇī gurvī bṛṃhaṇī śukralā param || bhinnamūtramalā stanyamedaḥpittakaphapradā | gudakīlārditaśvāsapaktiśūlāni nāśayet

7.p16

ghṛtena talitā saiva baḍorīti prakathyate | baḍorī tadguṇā kiñcillaghvī ca rucikṛtparā

7.p17

dhūmasīracitā hiṅguharidrālavaṇairyutāḥ | jīrakasvarjikābhyāṃ ca vanūkṛtya ca veṣṭitāḥ || parpaṭāste sadaṅgārabhṛṣṭāḥ paraṃmarocakāḥ | dīpanāḥ pācatā rūkṣā guravaḥ kiñcidīritāḥ || maudgāśca bahuṇāḥ proktā viśeṣāllaghubhavaśca te | caṇakasya guṇairyuktāḥ parpaṭāścaṇakodbhavāḥ || snehabhṛṣṭāśca te sarve bhaveyurmadhyamā guṇaiḥ | laghavaḥ parpaṭā rucyāḥ kapha vātaśvāsasambhavāḥ

7.p18

atha vaṭakāḥ | māṣāṇāṃ piṣṭikāṃ yuktā lavaṇārdrakahiṅgubhiḥ | kṛtvā vidadhyādvaṭakāṃstāṃstaile vipacecchanaiḥ || viśuṣkā vaṭakā balyā vṛṃhaṇā vīryyavardhanāḥ | vātāmayaharā rucyā viśeṣādardatāpahāḥ | viṣṭambhabhedinaḥ śleṣmaśāriṇo'lpagnipūjitāḥ

7.p19

saṃcūrṇya nikṣipeccakre bhṛṣṭahiṅgu ca jīrakam | lavaṇaṃ tatra vaṭakān sakalānapi majjayet || cukrarustakravaṭako balakṛdrocako guruḥ | viṣṭambhahṛdvidāhī ca śleṣmalaḥ pavanāpahaḥ || takraṃ pippamarīcahiṅgumilitaṃ kustumbarīsaṃyutaṃ yuktyāvartitamarghalepamapare bhāṇḍe sudhūpāyate | tyaktāstāṃ manoharāṃśca vaṭakān teṣāṃ ruciṃ mārdavaṃ svādutvaṃ ca susaurabhaṃ guṇagaṇaṃ vettīha viśveśvaraḥ

7.p20

kāñjikeṣu vinikṣiptā vaṭakā māṣasambhavāḥ | vātaghnā rocakā hṛdyāḥ kaphapittaprakopannāḥ || kāñjivaṭakāḥ

7.p21

āmlikāṃ svedagritvā tu jalena saha mardayet | gabhīre kṛtasaṃskāre vaṭakān majjayet kṛtī | amlikāvaṭakāsteṣu rucyā vahniprakopanāḥ

7.p22

ciñcātoye vimiśrā guḍasravaṇayutā ghnanti vai pittamete tṛṣṇāmūrcchābhighātajvarajaṭharaharāḥ kṣudrarogāpahārthā | rājīcūrṇena miśrāḥ kaphapavanaharā rocakā dīpanāssyurmendāgnidhvaṃsakādyānilaviṣaśamanā bhuktamannaṃ pacanti || amlikārājīvaṭakāḥ

7.p23

māṣāṇāṃ piṣṭikā hiṅgulavaṇārdrakasaṃyutāḥ | tathā viracitā vastre vaṭikāssādhuśoṣitāḥ || talivāstasrataile vā ghṛte vā supralohitāḥ | vaṭakasya guṇairyuktāṃ jñātavyā rucidā bhṛśam || māṣavaṭī

7.p24

kūṣmāṇḍārdrakamaricairjīrakāsindhūtthamethikāsahitaiḥ | piṣṭairmāṣadalotthairvihitā vaṭakāśca yogibhirbhakṣyāḥ || kūṣmāṇḍakavaṭī jñeyā pūrvoktavaṭikāguṇā | viśeṣātpittaraktaghnī laghvī ca kathitā budhaiḥ

7.p25

nistuṣairmudgamāpaiśca kūṣmāṇḍamajjasaṃyutaiḥ | (1) śuṣkāśca vaṭakāḥ pakvā rucyārocakanāśanāḥ

7.p26

api ca - ārdrakarāmaṭhasaindhavajīrakayuktakamaṭhākṛtikāssatilāḥ | ambujabandhuka raiḥ kaṭhināstilatailabhṛtā rucidā vaṭakāḥ || kohaḷavaḍe | kūṣmāṇḍamajjagamilitaistastvagbījaissajīrakaiḥ paṭubhiḥ | śuṣkāḥ karatalavaṭkāḥ śuddhāṅgārairvipācitā laghavaḥ || ārdrakajīrakarāmaṭhadhanikāḍhyāḥ śleṣmanāśanā rucyāḥ || vīṃ vaḍe | kṛtāśca nimbakusumaiḥ satilaiḥ paṭusaṃyutaiḥ | vaṭakāḥ kaphapittaghnāḥ kṛmivraṇavināśinaḥ || nimbapuṣpavaṭakāḥ | racitāśca vajravalyā tilarāmaṭhalavaṇajīrakairvaṭakāḥ | sṛṣṭapurīṣā rucyā arśoghnā gulmavahnimāndyaharāḥ || kāṇḍavelīvaḍe | evaṃ sūraṇavaṭakān kuryāddvidhāca caṅguṇāṃstadvat | sūraṇavaḍe | pakkāmalakaphalānāṃ piṣṭena bhṛṣṭataṇḍulaissatilaiḥ | cūrṇīkṛtaissalavaṇairasahiṅgubhiścandranimbasadṛśaiḥ || laghavaḥ kṛtāstu vaṭakāḥ pittaṃ harantyapaharanti mehaṃ ca | cakṣuṣyā atirucyā vṛṣyā doṣaprajāṭharāgnikarāḥ || āvaḷavaḍe | kadalīkusumathaudairjīrakaistilamiśritaiḥ | marīcakṣoṭalavaṇairekadhyaṃ vaṭakāḥ kṛtāḥ | tailabhṛṣṭā rucikarāḥ pittalā vātanāśanāḥ || kadalīpuṣpavaṭakāḥ

7.p27

śālipiṣṭadadhikhaṇḍasaṃyutā dabhra eva vaṭakā tathā kṛtā | ghoravātaśamanā rucipradā pittarogamapahanti dāruṇam || dahivaḍe | mudgānāṃ vaṭakāstadvadracitāssādhitāstathā | pathyā rucyāstato laghvyo mudrasūpaguṇā smṛtāḥ || tathā - mudgajātāstu ye kecillaghavo rucikārakāḥ | durjarā laghavo rucyāścaṇakādikṛtā vaṭāḥ || mudgacaṇakādivaṭī | māṣapiṣṭikayā liptaṃ nāgavallīdalaṃ mahat | vattu saṃsvedayedyuktyā sthālyāmāstārakopari || tato niṣkāsya taṃ khaṇḍaṃ tatastailena bharjayet | alīkāmaccha ukto'ya prakāraḥ pākapaṇḍitaiḥ || taṃ vṛntākamariceṇa vāstukenāpi bhakṣayet | alīkamacchāśśuṣkā vā kiṃ vā kathikayā yutāḥ || bṛṃhaṇā rocanā vṛṣyā balyā vātagadāpahāḥ | koṣṭhaśuddhikarā yuktyā kiñcitpittaprakopannāḥ | ārdite sahanustambhe viśeṣeṇa hitāḥ smṛtāḥ || alīkamacchāḥ | kathikā yathāsthālyāṃ ghṛte vā taile vā haridrāhiṅgu bharjayet | avalehanasaṃyuktaṃ takraṃ tatraiva nikṣipet || eṣā siddhāsamaricā kathitā kathikā budhaiḥ | kathikā pācanī rucyā laghvī vahnipradāyinī | kaphānilavibandhaghnī kiñcitpittaprakopinī

7.p28

tathāmarīcaṃ dīpyakaṃ śuṇṭhī cavyaṃ citrakameva ca | pippalī pippalīmūlaṃ dhānyakājājisaindhavam || jaraṇaṃ dāḍimaṃ pathyamāmalaṃ hiṅgugandhakam | etatkalkaṃ samaṃ miśra paktvā takraṃ sapiṇḍakam || vātaśleṣmaharā hṛdyā paramā rucikāriṇī | āmātīsāraśūlaghnī vātagulmanikṛntanī || kāsaśvāsaharā cogrā mandāgnerdīpanī parā | uktā caiva sadā pathyā uttamā kaṭhikā matā || kaḍhī | mudgapiṣṭīviracitān vaṭakāṃstailapācitān | hastena cūrṇayetsamyak tasmiṃścūrṇe vinikṣipet || bhṛṣṭahiṅgvādikaṃ sūkṣmamarīcaṃ jīrakaṃ tathā | nimbūrasaṃ yavānīṃ ca yuktyā sarvaṃ vimiśrayet !!

7.p29

mudgapiṣṭrīṃ pacetsamyak sthālyāmāstārakopari | tasyāstu golakaṃ kuryāt tanmadhye pūraṇaṃ kṣipet || taile tān golakān paktvā kathikāyāṃ nimajjayet | golakāḥ pācakāḥ proktāste srtrārdravaṭakā api || mudgārdrakavaṭā rucyā laghavo balakārakāḥ | dīpanāstarpaṇāḥ pathyāstriṣu doṣeṣu pūjitāḥ || mudgārdravaṭakāḥ | dāḷayaścaṇakānāṃ tu nistuṣā yantrapeṣitāḥ | taccūrṇaṃ besanaṃ proktaṃ pākaśāstraviśāradaiḥ || vaṭikā besanasyāpi kathikāyāṃ nimajjitā | rucyā viṣṭambhajananī balyā puṣṭikarī smṛtā || evamanye'pi ye kecid bhakṣyā besanasambhavāḥ | tadguṇāste'pi boddhavyā yuktyā pākaviśāradaiḥ || cubukavaṭī | samitāṃ mardayedārdrarjalenāpi ca manthayet | tasyāstu vaṭakaṃ kṛtvā pacetsarpiṣi nīrasam || elālavaṅgakarpūramarīcādyairalaṅkṛte | majjayitvā sitāpāke tattaptaṃ ca samuddharet || ayaṃ prakārassaṃsiddho maṇḍa ityabhidhīyate | maṇḍastu bṛṃhaṇo vṛṣyo balyarassumadhuro guruḥ || pittānilaharo rucyo dīptāgnīnāṃ susaṃmitaḥ | samilā śarkarāmarpinirmitā apare'pi ye || prakārā amunā tulyāste'pi caitadguṇā smṛtāḥ || māṭha | apare śaṅkarapālādayaḥ, te ca -

7.p30

maṇḍavatsamitaṃ siddhāṃ kṛtvā kuryācca polikām | śṛṅgāṭākṛtikān kuryāt khaṇḍaśastān paced ghṛte

7.p31

majjayecca sitāpāke tataste tu samuddhṛtāḥ | śaṅkhapālā iti proktāḥ pākaśāstraviśāradaiḥ

7.p32

śaṅkarapāle

7.p33

parpaṭāssājyasamilā nirmitā ghṛtabharjitāḥ | kuṭṭitāthālitāśśuddhaśarkarābhirvimiśritāḥ

7.p34

tasmiṃścūrṇe kṣipedelālavaṅgamaricāni ca | nārikeraṃ sakarpūraṃ cārabījānyanekaśaḥ

7.p35

ghṛtāktasamitā puṣṭā roṭikā racitā tataḥ | tasyāṃ tatpūraṇaṃ nyasya kuryānmudrāṃ dṛḍhāṃ sudhīḥ

7.p36

sarpiṣi pracure tāṃ tu supacennipuṇo janaḥ | prakāraistaiḥ prakāro'yaṃ saṃyāva iti kīrtitaḥ

7.p37

maṇḍakena samo jñeyaḥ saṃyāvo'pi guṇairjanaiḥ

7.p38

ghṛtāḍhyayā samitayā kṛtvā lambapuṭaṃ tataḥ | lavaṅgoṣaṇakarpūrayutayā mitayā yutam

7.p39

pacedājyena siddhaiṣā jñeyā karpūranālikā | royāyasadṛśī caiṣā guṇaiḥ karpūranālikā

7.p40

ghṛtāḍhyasamitāropṭrīmadhye kṣiptvā suśarkarām | lepayecchakaṭainenāṃ mṛdu yuktyā tu veṣṭayet

7.p41

pacedghṛte'tibahule saiṣā syāccharkarodarī | guṇe guṇajñaissā jñeyā yathā karpūranālikā

7.p42

samitāyā ghṛtāḍhyāyā vartīrdīrghāssamācaret | tāstu sannihitā dīrghāḥ pīṭhasyopari dhārayet || velayedvelanenaitā yathaikā parpaṭī bhavet | tatacchurikayā tāṃ tu maṃlanāmeva kartayet || tatastu velayed bhūyaḥ śakaṭena tu lepayet | tatassaṃsṛtya talloptrīṃ vidadhīta pṛthak pṛthak || punastāṃ vellayelloptrīṃ yathā syānmaṇḍalākṛtiḥ | tatastāṃ supacedājye bhaveyuśca puṭāḥ puṭāḥ || sugandhayā śarkarayā taduddhūlanamācaret | siddhaiṣā phenikā nāmnī maṇḍakena samā guṇaiḥ || tataḥ kiñcillaghuriyaṃ viśeṣo'yamudāhṛtaḥ

7.p43

śālicūrṇaṃ ghṛtaṃ toyaṃ miśritaṃ śakaṭaṃ vadet | iti

7.p44

laghurapi rucikartrī phenikātipraśastā jvalati laghujīrṇe chardināśaṃ karoti | vidalayati susagharmaṃ cāmlapittaṃ vidāhaṃ jaṭharabharaṇayogyā godhūmaissamprayuktā

7.p45

gurvyo'tibṛṃhaṇāḥ snigdhāḥ valyāśśukrakarāssmṛtāḥ | strīpu harṣaṃ prayacchanti māṣapiṣṭasamudbhavāḥ

7.p46

samitā vesane jīrahiṅgumārīcayojite | ghṛtākte jalasaṃyukte pīṭhasyopari vellite | ghṛtena cātha tailena bharjitā pūrikā bhavet || pūrikā bṛṃhaṇāḥ snigdhā vṛṣyā pittānilāpahāḥ

7.p47

madhurāstailapākinyo gurvyaḥ śleṣmānilāpahāḥ

7.p48

māṣamudgādicūrṇaiśca śālipiṣṭaiśca sambhṛtāḥ | jalaughopari sampakvāḥ surūpāstyuravantikāḥ

7.p49

vṛṣyā rocanadīpanī balakarā gurvyapyabhiṣyandinī sadyastarpaṇakāriṇī rasavatī śleṣmapravṛddhipradā | ghorānārsahavibandhagulmaśamanī pittāsravicchedinī snehenāpi supūritā ca satataṃ bhakṣyā ca caṇḍārikām̐

7.p50

ghṛtapūraṃ balakaraṃ vṛṣyaṃ madhuraśītalam | hanti vātaṃ raktapittaṃ ślaiṣmalaṃ ca viśeṣataḥ

7.p51

dopakāḥ śleṣmalā valyā guruścyāśca bṛṃhaṇāḥ

7.p52

samitāyā ghṛtāktāyā lodhrīṃ kṛtvārtha vellayet | ājye tāṃ bharjayet siddhā śaṣkulī pheṇikāguṇā

7.p53

kiñca - śaṣkulī madhurā snigdhā rucyā śleṣmavivardhanī | vātaghnī bṛṃhaṇī gurvī vīryeṇoṣṇā vidāhinī

7.p54

atyucchritāstu godhūmagolakāḥ paripācitāḥ | vātaghnā madhurāḥ snigdhā vṛṣyā balavatāṃ hitāḥ

7.p55

rucyā vātaharā balyā māṣāpūpāstu bṛṃhaṇāḥ | śukralavṛddhikarāḥ snigdhāḥ śastā vyāyāmaśālinām

7.p56

sthūlāssuvartulāḥ kubjāssacchidrā snehapācitāḥ | piṣṭāpūpā rucikarā guravaḥ kaphapuṣṭidāḥ

7.p57

godhūmacūrṇaṃ suślakṣṇaṃ kṣīre paktvā ghṛte pacet | eṣa bhakṣyaḥ paraṃ vṛṣyo madhuro bṛṃhaṇo guruḥ

7.p58

mudgānāṃ dhūmarmī samyag gholayennirmalāmbunā | kaṭāhasthaghṛtasyordhvaṃ jharjharaṃ sthāpayettataḥ || dhūmarmī tu dravībhūtāṃ prakṣipejjharjharopari | patanti bindavastasmāt tān supakvān samuddharet | sitāpākena saṃyojya kuryādyuktena modakān || kaphārtihā tridoṣaghnaḥ svāduśīto rucipradaḥ | cakṣuṣyo dāhahṛdbalyastarpaṇo mudgamodakaḥ

7.p59

evaṃ prakārakāḥ kāryā besanenāpi modakāḥ | te valyā laghavaśśītāḥ kiṃcidvātakarāstathā | viṣṭambhino jvaraghnāśca pittaraktakaphāpahāḥ

7.p60

evameva prakāreṇa māpajā api modakāḥ | kiñcitsamaguṇā māpaḥ ratnamodakasaṃjñakāḥ

7.p61

ghṛtāktayā samitayā kṛtvā sūtrāṇi tāni tu | nipuṇo bharjayedājye khaṇḍapākena yojayet | yuktena modakān kuryāt te guṇairmaṇḍakā yathā

7.p62

nūtanaṃ ghaṭamādāya tasyāntaḥ kuśalo janaḥ | prasthārdhaparimāṇena dadhnāmlena pralepayet || dviprasthāṃ samitāṃ tatra dadhyamlaṃ prasthasammitam | ghṛtamardhaśarāvaṃ ca gholayitvā ghaṭe kṣipet || ātape sthāpayettāvadyāvadyāti tadamlatām | tatastu prakṣipetpātre sacchidre bhājane ca tat || paribhrāmya paribhrāmya tatsantapte ghṛte kṣipet | punaḥ punastatpravṛtya vidadhyānmaṇḍalākṛtim || tāṃ supakkāṃ ghṛtānnītvā sitāpāke tanudrave | karpūrādisugandhe ca śrapayitvoddharettataḥ || eṣā kuṇḍalinī nāmnā puṣṭikāntibalapradā | dhātuvṛddhikarī vṛṣyā rucyā cendriyatarpaṇī

7.p63

aiṣaiva golākṛtikā bhaveddadhivaṭītyapi

7.p64

taile vipakvā vaṭakāśca śālijāḥ sudurjjarā rocanabhaṅgagāśca | kaphaprakopaṃ janayanti sadyo viśeṣataḥ kūravaṭāśca jīrṇāḥ

7.p65

etadguṇaiva śāṇḍakī procyate guṇavittamaiḥ

7.p66

kiñcillaghuguṇā āhurvaṭīrmaṇḍasamudbhavāḥ

7.p67

samitāyāmadhaṃmitaṃ ghṛtaṃ kṣiptvātibharjayet | varṇavyatyayatā yāvadavatāryātha śītale || samitāyāstṛtīyāṃśamitāṃ tatra niyojayet | elālavaṅgamaricaṃ yathāyogyaṃ vinikṣipet || laḍḍukāstasya pittaghnā rucyāḥ kāntivivardhanāḥ | samitāmodakā nāma gurjaressuriśeṣitāḥ

7.p68

samitāyāṃ sasitāyāṃ samyak pakvaṃ payoghṛtam | tathā yojyaṃ yathā tatra samyak syāddravakodgamaḥ || bharjayedardhapāke'sya ghṛtaṃ yojyaṃ yathāmati | samyak pāke'tha sampanne śītasthāne nidhāpayet || samabhāgāṃ sitāṃ dadyānmodakāḥ pūrvavadguṇaiḥ | kathyante drāvakā nāma gurjaraiḥ pākakovidaiḥ

7.p69

ghṛtāktāṃ samitāṃ kṛtvā kuryādaṅgārakarkaṭīm | cūrṇayitvātha tāṃ tatra kṣipetsaghṛtaśarkarām || karpūrādyairvāsayitvā kuryāduttamamodakān | saṃsthāpya śītale sthāne bhakṣayenmaṇḍavadguṇān

7.p70

etāṃ evāṅgārakarkaṭīsthāne ghṛtapāke sati daḷīyālāḍḍu iti gurjarā vyavaharanti | atyunnatāśca godhūmagolakāḥ paripācitāḥ | mudgānāṃ vesavāraistu pūrṇā gurutarā matāḥ

7.p71

evameva vijānīyāt tuvarīcaṇakādibhiḥ || tatrāpi— madhuraṃ madhurāmlaṃ ca pittakṛnnātivātalam | kaphaprakopananaṃ vidyāccaṇakapūraṇam || durjaraṃ balakṛdvṛṣyaṃ vahnimāndyakaraṃ guru | rucyaṃ pittapraśamanaṃ vidyānmāṣādi pūraṇam

7.p72

poḷikā pūrṇagarbhā tu gurvī syādguḍadālitā

7.p73

mṛdupākāśca ye bhakṣyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca ye | guravaste tvatikrāntapākāḥ puṣṭivalapradāḥ

7.p74

bhakṣyassudhāparo nāmnā vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ | rocano vṛṃhaṇassvādurvarṇyo dṛṣṭiprasādanaḥ

7.p75

etatprakārastu samitāravakān sarvaravakān vātisūkṣmān saṃgṛhya tatsamaparimāṇāṃ sitāṃ cātighanaṃ ghṛtaṃ ca samamekatra melayitvā sammardyāmalakapramāṇān golakān rajatapātre pṛthaka pṛthak saṃsthāpya, taduparyanyadrājataṃ vidhāya yāvatpidhānatāpaṃ saṃsthāpayet | tatastān golakān vikasitamallīmālyasadṛśān niṣkāsayet | tān sudhāparānvāhuḥ

7.p76

prakṣālya taṇḍulān samyak cūrṇayettānulūkhale | samayā sitayā yojya mardayettadvicakṣaṇaḥ

7.p77

yathā piṇḍībhavet piṣṭaṃ tathā loptrīṃ vidhāya ca | vajeṣu vārdriphanasrya nistuṣeṣu tileṣu vā

7.p78

prasāritāṃ tāṃ sughṛte pācayetsuvicakṣaṇaḥ | bhavanti te hvānarasā rasikānāṃ mudāvahāḥ

7.p79

kuṇḍalyiāssamaguṇāḥ kiñcid gurutarā api | vṛṣyāḥ paraṃ pittaharāstarpaṇā rucikārakāḥ

7.p80

paktvā jale suvimale'pyathavā śarkarāedake | piṣṭikātaṇḍulānā tu gāḍhāṃ loptrīṃ praveṣṭayet

7.p81

ghṛte taile'thavā siddhā ghāriketi matā satām

7.p82

bharjitān taṇḍulānmāpakvidalaissvasamaissaha | piṣṭvā taṇḍulapiṣṭaṃ cāpyapakvaṃ tatra yojayet | kiñcidekīkṛte tasmin jīrakādīn vinikṣipet

7.p83

daṃtā saṃgojya cakrāṇi rajjvākārāṇi nirmamet | rucyāni tāni valyāni tailapakvāni bhakṣayet

7.p84

prakṣālitāddatanaguḍa hyapiṣṭameāpāke nidhāya suguḍamya pacecca yuktvā | tulyasya tasya larunākaralālitasya loptrīṃ suvāṃśupadṛśīṃ viraceddhṛśīśau || pittāpahānātirasān prabadanti tajjñāstāneva kiñcidadhikadravatastvarpālān

7.p85

guḍagodhūmasammiśratailapakvānnabhakṣaṇāt | karoti pittaṃ śleṣmāṇaṃ cakṣurmohananāśanam || gharivaṇḍarikāpūranaṭikāvaṭakādayaḥ | vṛṣyāśca rocanā balyā guravaḥ syuḥ khanotthitam

7.p86

atha māṃsaprakārāḥ

7.p87

pākapātre ghṛtaṃ dadyāt tailaṃ vā taddlābhataḥ | tatra hiṅguharidrā ca bharjayettadanantaram || chāgāderāsthirahitaṃ māṃsaṃ tankhaṇḍakhaṇḍitam | dhautaṃ nirgalitaṃ tasmin ghṛte tadbharjayecchanaiḥ || pākayogyaṃ jalaṃ datvā lavaṇaṃ ca pacettataḥ | siddhe jalena saciṣya besavāraṃ parikṣipet | dravyāṇi besavārasya nāgavallīdalāni ca | taṇḍulāśca lavaṅgāni marīcāni samāsataḥ || anena vidhinā siddhaṃ śuddhamāṃsamiti smṛtam

7.p88

ajājī maricaṃ śuṇṭhī granthidhānyā niśādvayāḥ | pippalī dāḍimaṃ ceti veśavāragaṇo mataḥ || iti

7.p89

sukhinnapiṣṭaṃ piśitaṃ guḍarājyaṃ vyoṣānvitaṃ syādiha veśavāraḥ

7.p90

śuddhamāṃsaṃ paraṃ vṛṣyaṃ balyaṃ rucyaṃ ca bṛṃhaṇam | tridoṣaśamanaṃ śreṣṭhaṃ dīpanaṃ dhātuvardhanam

7.p91

pākapātre ghṛtaṃ dattvā haridrādiṣu bharjayet | chāgādessakalasyāpi khaṇḍānyagnau tu bharjayet || siddhiyogyaṃ jalaṃ dattvā pacenmṛdvataraṃ yathā | rājikādiyute takre māṃsakhaṇḍāni dhārayet

7.p92

takrama māṃsaṃ tu raktaghnaṃ laghu rucyaṃ balapradam | kaphaghnaṃ pittalaṃ kiñcitsarvāhārasya pācanam

7.p93

pākapātre tu vṛhati māṃsakhaṇḍāni nikṣipet | pānīyaṃ pracuraṃ sarpiḥ prabhūtaṃ hiṅgujīrakam || haridrāmārdrakīṃ śuṇṭhīṃ lavaṇaṃ maricāni ca | taṇḍulāṃścāpi godhūmān jambīrāṇāṃ rasañca gṛhṇan || yathā sarvāṇi vastūni supakvāni bhavanti hi | tathā paceta nipuṇo bahumaṇḍasthitiryathā || eṣā harīṣā balakṛdvātapittāpahā guruḥ | śītoṣṇā śukradā snigdhā parā sandhānakāriṇī

7.p94

śuddhamāṃsavidhānena māṃsaṃ samyak prasādhitam | punastadājye sambhṛṣṭaṃ talitaṃ procyate budhaiḥ

7.p95

talitaṃ balamedhāgniśukraujauvṛddhikṛnmatam | tarpaṇaṃ laghu susnigdhaṃ rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ param

7.p96

kālakhaṇḍādimāṃsāni grathitāni śalākayā | ghṛtaṃ salavaṇaṃ dattvā nirdhūme dahane pacet | tattū śūlyamiti proktaṃ pākarmaviśāradaiḥ

7.p97

śūlyaṃ balyaṃ sudhāṃtulyaṃ rucyaṃ vahnikaraṃ laghu | kaphavātaharaṃ pathyaṃ kiñcitpittakaraṃ hi tat

7.p98

śuddhamāṃsaṃ tanukṛtya kartitaṃ sveditaṃ jale | lavaṅgahiṅgulavaṇamarīcārdrakasaṃgu[tam]

7.p99

elājīrakadhānyākanimbūrasamamanvitam | ghṛte sugandhe tad bhṛṣṭaṃ pūraṇaṃ procyate budhaiḥ

7.p100

śṛṅgāṭakaṃ samitayā kṛtaṃ pūraṇapūritam | punastarpiṣi sambhṛṣṭaṃ māṃsaśṛṅgāṭakaṃ vadet

7.p101

māṃsaśṛṅgāṭakaṃ rucyaṃ bṛṃhaṇaṃ balakṛd guru | vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ kaphaghnaṃ vīryavardhanam

7.p102

siddhamāṃsaraso rucyaḥ śramaśvāsakṣayāpahaḥ | prīṇano vātapittaghnaḥ kṣīṇānāmalparetasām

7.p103

vikṣipabhagnasandhānadagdhānāṃ śuddhikāṃkṣiṇām | smṛtaujoṣabaladīnānāṃ jvarakṣīṇakṣatorasām

7.p104

śasyate svarahīnānāṃ dṛṣṭyāyuśśramārthinām || māṃsaram | prakārāḥ kathitāssanti bahavo māṃsasambhavāḥ | granthavistarabhītena mayā nātra pradarśitāḥ || godhūmacaṇapiṣṭābhyāṃ bhāvitābhyāṃ ghṛtādinā | piṇḍitābhyāṃ jalenāpi pāvitābhyāṃ ghṛtādiṣu || kanakābhāssujāyante ta ete kaṭakarṇakāḥ | bṛṃhaṇā mathurassnigdhāstanoṣṇāḥ kaphapittakṛttaḥ

7.p105

taptatailaghṛte pātre golakānnistṛtānū kṣipet | uttānāḥ pākasaṃṃsiddhā mandāmtundārikāḥ smṛtāḥ | etā balyā vidāhinyaḥ śleṣmalāḥ pittalāḥ param

7.p106

candramaṇḍalasaṅkāśā vartulā ājyapāvitāḥ | vātapittaharā hṛdyā vṛṣyā dṛṣṭiprasādanāḥ

7.p107

guḍagodhūmasarpiśśrutailapakvānna bhakṣaṇāt | karoti pittaṃ śleṣmāṇaṃ cakṣurmārutanāśanam || vidāhinastailakṛtā guruvaḥ kaṭupākinaḥ | uṣṇā mārutadṛṣṭaghnāḥ pittāsrakaphadūṣakāḥ

7.p108

prathamaparicchedaḥ | bhakṣyā kṣīrakṛtā balyā vṛṣyā hṛdyāssugandhinaḥ | vidāhinaḥ puṣṭikarā dīpannāḥ pittanāśanāḥ || bṛṃhaṇā vātapittaghnāḥ bhakṣyā valyāśca sāmiṣāḥ | guravaḥ paiṣṭikā bhakṣyā vīryoṣṇāḥ kaphapittalāḥ || kukkūlakarpara bhrāṣṭrakandvaṅgāravipācitān | ekayonīn laghūn vidyādapūpānuttarottaram || bhojaḥ — yathā yathā bhavetpāke saṃsargo'gnestathā tathā | bhakṣyāṇāmekajātīnāṃ lāghavaṃ vaidya ādiśet || parpaṭā laghavo rucyā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ | ṣaṇḍākī vaṭakaṃ dugdhaṃ dopalaṃ glapanaṃ guru

7.p109

kapālāṅgārapakvāstu laghavo vātakopannāḥ | supakvāstanadaścaiva bhūyiṣṭhā laghavo matāḥ

7.p110

svinnabhakṣyāśca ye kecit sūpyagodhūmabhāvitāḥ | bhiṣak teṣāṃ yathādravyamādiśed dravyalāghavam || sūpyamamlamanamlaṃ vā guru vidyādyathottaram

7.p111

modakā gurutarāśca vṛṣyāḥ śleṣmalāściravipākakārakāḥ | mandamāśu janayanti koṣṭhakaṃ māṣagodakavarā balapradāḥ || modakā guravo vṛṣyāḥ śleṣmalāścirapākinaḥ | mandāgniṃ ca prayacchanti godhūmāśśālijāstathā || tathā - śamayati bahupittaṃ śleṣmakopaṃ karoti janayati jaṭharāgniṃ vātarogaṃ nihanti | suratajamatikhedaṃ tatkṣaṇādeva hanyādamṛtaphalamudāraṃ cāru śaṃsanti vaidyāḥ || sājāṃce lāḍū | kṣīre kaṭāhe tāpena ghanībhūte sitāyute | elālavaṅgamaricaṃ yathāyogyaṃ vinikṣipet || piṇḍakāstarpaṇā balyā vṛṣyāssyuḥ pittanāśanāḥ | vātaghnāśca viśeṣeṇa klamaśramanivāraṇāḥ || peḍhe | mudgān dalūn sarpiṣi sādhitān piṇḍīkṛtān mṛdūn | elādiyuktān gharmartuhitān vai piṇḍakān varān || tān mudgadalamityāhuḥ pākaśāstraviśāradāḥ || mugadala | bhṛṣṭaistilairguḍhasādhitāni rucyāni jaintūdyabalāpahāni | haranti vātaṃ tilamodakāni tvagdoṣadṛṣṭyāmayakāraṇāni || tilave

7.p112

subhṛṣṭairnistuṣaiśśuṣkaiḥ kuṭṭitaiḥ-kṛtamodakam | saguḍaṃ pittavātaghnaṃ vīryapuṣṭivivardhanam

7.p113

anyatra — tilairvighaṭṭitaṃ ślakṣṇaṃ guḍapiṇḍamudāhṛtam | hṛdyaṃ mandāgnijananaṃ puṣṭikṛtkaphavardhanam || iti | atha maṇḍādiguṇāḥ | vāgbhaṭaḥ — maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam | yathāpūrvaṃ śirastatra maṇḍo vātānulomanaḥ || tṛdglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācanò dhātusāmyakṛt | srotomārdavakṛtsvedī sandhukṣayati cānalam || kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā | malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī || vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā | vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyinām || maṇḍaḥ odanoparitano rasaḥ | sasikatho rasaḥ peyā vilepī yavāgūḥ | sudhautaḥ prasrutaḥ svinnastyaktoṣmā caudano laghuḥ | yaścāgneyauṣadhakvāthasādhito bhṛṣṭataṇḍulaḥ || viparīto guruścaitha kṣīramāṃsādisādhitaḥ

7.p114

dana iti vacanāt | ghanasikthā vilepī | parisrutastvodano bhaktaḥ | tilataṇḍulastu kṛsara iti | kūm̐śmāṇḍanāṃdaṃ yuktyā nirjalaṃ vidhāya māṣapiṣṭaṃ godhūmapiṣṭaṃ ca samabhāgaṃ dattvā ubhayasamāṃ śarkarāṃ saṃyojya sarvamekatra cūrṇayitvā āmalakarudvadrolakān vidhāya ghṛte pacet | pakvāṃstān madhuni nikṣipet | tāni madhuphalānīti vyāharanti pākajñāḥ

7.p115

iti siddhānnaprakaraṇam

Linked texts (10)