Pramāṇa · Search · About · API

Ekaksharakanda (Ekākṣarakāṇḍa)

एकाक्षरकाण्ड

First chapter of Irugappa Daṇḍanātha's Nānārtharatnamālā

Language
Sanskrit
Author
Irugappa Daṇḍanātha
Extent
78 passages, 863 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Ekakshara Nama Kosh Sangrah Series No. 64 Rajasthan Puratan Granthmala; ed. Muni Ramaṇīkavijaya; Rajasthan… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1

rūpabhedāt sāhacaryāt kaṇṭhoktyā vā vibhāvayet
liṅgānyathaiādi tvantaṃ vā padaṃ pūrveṇa nānvayi

2

triṣviti triṣu liṅgeṣu jñeyaṃ dvandve dvayoriti
liṅgāntaraniṣedho'tra śeṣaliṅgavidhāyakaḥ

3

akāro brahma-viṣṇvīśa-kamaṭheṣvaṅgaṇe raṇe
gaurave'ntaḥpure hetau bhūṣaṇe'ṅgāvamejyayoḥ

4

ākārastu ghaṭe bhāve paritāpe pitāmahe
ikāraḥ phaṇaratnārciṣyagrato'rtha-guhārthayoḥ

5

hāre kareṇukukṣyante niśākarakare smare
īkāro'bjadale lakṣmyāṃ vāṇyāṃ kamalakesare

6

racanāyāṃ śakracāpe bāṇe phaṇini kandare
ukāraḥ kṣatriye netre haramaulau hare harau

7

ūkāraḥ puruṣe candre rājaputre gale sure
prāṅgaṇopamayoḥ pūrṇakumbhe vaṇiji rakṣake

8

ṛkāraḥ kuñjare śaile dhībhede devamātari
bhāve deve ripau nadyāṃ surāyāṃ vivare divi

9

ṝkāraścikure sarpadṛṣṭyāṃ vigatasampadi
hima-padma-diti-svarga-dhana-bhūṣā-bhujā-'mbuṣu

10

ḷkāro dantināṃ dante kulīra-kapidantayoḥ
svargā-'dityorliptagātre gatanaptari rakṣasi

11

ḹkāraḥ kṛkalāse'drāvaṅge'kṣiṇa makare sure
līlāgatau locanāsthi nāgamātari mātari

12

ekārastejasi jale rātrau harmyodare harau
vyomnyekādaśasaṅkhyāyāṃ dinādau maṇikuṭṭime

13

aikāro digmukhe haste hare'driśikhare tvaci
okāraḥ padma-kulyā-'mbu-śrīda-meghendu-yoniṣu

14

śakre jave virañcau syādaukārastvambikāsute
viśuddhāṅgendukalayoranante siddhapuṣpake

15

aṃśabdaścakravāke'tidīrghe'ñjali-niyogayoḥ
saptasvarāntamāne ca parajyotiṣi ca smṛtaḥ

16

aḥ śikhāyāṃ siddhamantre pragrahe'rkarathārvaṇi
vaktre kurkuṭamūrdhnīndubimbe brahmeśa-viṣṇuṣu

17

ko brahmā anilā-'rkā-'gni-citta-dhī-yama-kekiṣu
viṣṇā ( ṣṇvā ) vāhanaśabde'bdhau sitavarṇe vasau dyutau

18

kaṃ śiro-'mbu-sukhe klībe tatraiva ca kamavyayam
kiṃ praśnā-''kṣepa-kutsāsu vitarke ca triliṅgakaḥ

19

kimavyayaṃ ca kutsāyāṃ vikalpa-kutsayorapi
kuḥ strī bhuvi ku pāpe'lpe kutsāyāṃ vāraṇe'vyayam

20

khaḥ pumān garuḍe khaḍge svarge śāntarase kuṇau
khamindriya-sukha-vyoma-nakṣatra-kṣetra-paṭṭaṇe

21

kṛpā-phalakayoḥ śūnyabindau saṃveśa-randhrayoḥ
gaṃ gīte gā ca gāthāyāṃ go gandharva-gaṇeśayoḥ

22

gaurnāke vṛṣabhe candre vāg-bhū-dig-dhenuṣu striyām
dvayostu raśmi-dṛg-bāṇa-svarga-vajrā-'mbu-lomasu

23

meghe nidāghe kiṅkiṇyāṃ ghaṇṭāyāṃ ghaṭṭane ca ghaḥ
ghaṃ vādyā-'mṛtayorghā bhūrvārtāyāṃ gho tu ghasriṣu

24

ṅaṃ klībamañjane nā tu bhairave viṣaye jane
casturuṣke khare caure cakore candramasyapi

25

cā strī śobhā śoṇite tu caṃ klībe vimale triṣu
cho bhāntvācchādanā-'bjeṣu chaṃ klībe saṃvṛtau pumān

26

triṣvayaṃ nirmale nitye maline bhedake'pi ca
jo jave viṣaye merau śabde jetari matsare

27

jā striyāṃ devavāhinyāṃ yoni-sāgaravelayoḥ
jaṃ kaṭībhūṣaṇe pahvāṃ tejasyambuni janmani

28

jīḥ kīrtyāṃ saṃvare jūrnā jave vyoma-piśācayoḥ
jaḥ strī vāṇyāṃ jhaśabdastu pumān dhātari haṃsake

29

pratāpe amare naṣṭe caure jhañjhānile mede
ño vyūhe viṣaye garve lepe mūrdhni kharadhvanau

30

triṣūttāne mūḍharūpe klībe tu bhaya-padmayoḥ
jñaḥ prājñe triṣu nā candrasūnauvātmani vedhasi

31

ṭaḥ pumān karaṭe dhūme tāpe'rkavivare dhvanau
kavāṭā-''varttayoḥ sūnau bhū-vyāvṛttyostu ṭā striyām

32

ṭhaḥ śaṅkare bahudhvāne ṭhaṃ klībe candramaṇḍale
stambhane sāhase cātha triṣu śūnye śaṭhe dṛḍhe

33

ḍaḥ pumān viṣaye śambhau hāse trāse kṣaye dhvanau
śaṅkhadhvanau raudrarase vrīḍā-vācostu naiḥ (ḍaḥ) striyām

34

ḍaṃ klībe ḍāmare durgapathe ḍaimaruke'pi ca
andolane ca triṣu tu ḍaśabdo gāyane jaḍe

35

ḍhaḥ piśāce bhaye kāle rāge pānthe dhvanau ca nā
ḍhakkāyāṃ tu striyāṃ klībe jñāne tūryamukhe'pi ḍham

36

triṣvayaṃ nirguṇe gūḍhe saumye savyā-'pasavyayoḥ
ṇaśabdastu pumān jāre bhairave kaṅkaṭe dhvanau

37

ṇā striyāṃ rajanī-śayyā-dhenu-nāsā-kṛpāsu ca
ṇaṃ sarojadale jñāne triṣu nistuṣavastuni

38

taśabdaḥ puṃsi sambhoge niścaye kopa-pucchayoḥ
dhātuvādavidhau caure karuṇāyāṃ tu tā striyām

39

tataśabdaḥ prakṛtārthoktau triṣu hetau tadavyayam
teśabdaḥ krīḍane strī syāt krīḍake tvabhidheyavat

40

tṛd pipāsehayoḥ strī syāt thaḥ puṃsyūrmi-girīnduṣu
strīliṅgo'yaṃ taraṅgiṇyāṃ klībe bhayanivāraṇe

41

vācyaliṅgastu dhavale śyāmale pṛthule'pi ca
daḥ puṃsi dātari cchede dā striyāṃ kṣānti-dānayoḥ

42

daṃ klībe dāna-vairāgya-kalatreṣvavalokane
bhedyaliṅgastvayaṃ mūke gṛhīte drāvake śucau

43

darśana-jñāna-netreṣu dṛk strī draṣṭari tu triṣu
dhaḥ puṃsīndre dhvanau dhyāne śrīde dhanvantare ghane

44

dhaṃ veśmani dhane dhyāne buddhau strī dhā ca dhiśca dhīḥ
dhūrnā dhūpe strī tu kampe vitte bhāre yugā'grayoḥ

45

herambe naḥ pumān nā strī nāmau naṃ jñāna-saṃjñayoḥ
varmma-sūkṣmā-'parikliṣṭa-śūnyā-'bhinneṣu natriṣu

46

nuśabdastu stutau strī syāt nauḥ strī taraṇi-kālayoḥ
paḥ pumān pavane śaile prakāśe kaustubhe kṣaṇe

47

śubhalagne'pyayaṃ klībe hemni pā yātṛ-pānayoḥ
strīliṅge tvambudhārāyāṃ sudhāyāṃ sammatau ca pāḥ

48

pastriṣvāttau prapanne ca pūḥ strī pura-śarīrayoḥ
pūraṇe cātha puṃśabdaḥ puruṣe paramātmani

49

pho jhañjhānile āsvāde phūtkāre vāraṇe raṇe
phā striyāṃ niṣṭhuroktau ca kalā-kekā-kuṭīṣu ca

50

atha sphāre parokṣe ca phaśabdo vācyaliṅgakaḥ
baḥ kumbhe varuṇe bindau vikalpe khe gurau made

51

vibhūtikāre kalahe pakṣigarbhe ca parvaṇi
bā striyāṃ kāhalī-vallī-śṛṅkhalāsvamale triṣu

52

bhaḥ śambhau bhramare bhāve śukre'śau jalade pumān
bhā tu vyalaṅkṛtau dīptau striyāṃ bhāḥ kiraṇe dyutau

53

klībe tu gagane rāśau tārāyāṃ puṇḍra-vaktrayoḥ
bhīḥ strī bhītyāṃ khage puṃsi sthāna-bhūmyostu bhūḥ striyām

54

maḥ śambhau dhātarīndau nā candre māse ca māḥ pumān
mā strī māne mṛtau velā-medhā-śrī-madya-mātṛṣu

55

mā'vyayaṃ pratiṣedhe ca jane tu syānnapuṃsakam
muḥ puṃsi bandhane piṅga-piṅgalābhidhavarṇayoḥ

56

yastyāge nilaye vāyau yame dātari pātari
yā striyāṃ yāna-mañjaryoḥ śobhā-lakṣmyośca nirmitau

57

yatśabdaḥ sarvanāmākhye triṣu hetau yadavyayam
khyā strī khyātau prakathane jyā maurvī-mātṛ-bhūmiṣu

58

rdhunī divyahni vahnau ca svaryornodyau-divau striyām
raḥ pumān pāvake kāme kṣaye vajre śabe'pyṛtau

59

rā striyāṃ hemni śālāyāṃ nā śaṃsāyāṃ gatāvapi
raṃ klībe rudhire mūrdhni dhyāna-vyomā-'ṇḍa-kukṣiṣu

60

cakre bhaye ca triṣu tu virase styāna-tīkṣṇayoḥ
rāstu dvayordhane svarṇe rīśabdastu srave kṣaye

61

strī rugū jvālecchayoḥ kāntau rūrnā yuddhe save dhvanau
strī kāminī-vabhri(rmi)kayoḥ rū svarṇe kāmarūpiṇi

62

śrīrveṣa-racanā-śobhā-sampat-sarala-śākhiṣu
vāṇī-lakṣmī-lavaṅgeṣu viṣe bilve'pyatha triṣu

63

jaṭāyāṃ prāptaraṇe strī mrug dyomārge gatau striyām
laḥ khaṇḍale triṣvādāne strī nendre lavaṇe tu lam

64

vaḥ pumān sāntvane vaiau saṃyame varuṇe smare
viśvakṣuṣi vyomni vāte paramātmani pakṣiṇi

65

vaiśyajane purīṣe viṭ kramāt puṃsi dvayoḥ striyām
svo'strī dhane pumān jñātau triṣvātmīye svamātmani

66

svaravyayaṃ ca tridive tviṭ kānti-jvālayoḥ striyām
valke lavaṅgavalke tvag dvārdvāropāyayoḥ striyām

67

śo valmīke śive kūrmeṃ bhūpe śiṣye tanūkṛtau
śā striyāṃ devapūjāyāṃ śaktau śobhā-vareṇyayoḥ

68

ramāyāṃ vā'tha śaṃ klībe śāstre śreyasi maṅgale
kīrttau śaktyāyudhe svarge śaḥ parokṣe triliṅgakaḥ

69

śamavyayaṃ ca saukhyārthe śiḥ śambhau vivaśā-'ntayoḥ
śīrbāṇa-hiṃsā-svāpeṣu ṣaḥ svarge viṣaye ca nā

70

ṣā strī rmāyāṃ ṣaṃ klībe garbhamokṣā-'vaptānayoḥ
marṣaṇe ca triliṅgastu parokṣa-śreṣṭhayorayam

71

saḥ puṃsyumāsute vāyau dehakāntau tu sā striyām
saṃ klībe syandanapathe jñāne dhyāne nivāraṇe

72

san satye viduṣi śreṣṭhe sādhau bhavati ca triṣu
sūṃ klībamṛkṣe sūśabdaḥ preraṇe garbhamocane

73

seśabdaḥ sevane strī syāt sevake tvabhidheyavat
haḥ śaṅkare harau haṃse raṇa-romāñca-vājiṣu

74

garve pracetasi strī tu hā tyāge gati-vīṇayoḥ
haṃ klībamastra-mukhayoḥ kvaṇite maṇirociṣi

75

parabrahma-''santraṇayostriṣu tūnmatta-hāsayoḥ
kṣaḥ saṃrodhe viśeṣe ca kṣema-duḥkhaprayośca nā

76

kṣā strī kṣamāyāṃ nidrāyāṃ kṣaṃ klībe kṣetra-rakṣasoḥ
aprācuryāt prayogasya liṅgaṃ kvacidupekṣitam
ekākṣareṣu śabdeṣu tadūhyaṃ lakṣyavedibhiḥ

77

ṣaṭpadī
iti jagadupakāriṇyāmirugapadaṇḍādhinātharacitāyām
ekākṣarakāṇḍo'yaṃ pūrṇo nānārtharatnamālāyām

77.p1

iti irugapadaṇḍādhinātharacitāyāṃ nānārtharatnamālāyām ekākṣarakāṇḍo'yaṃ sampūrṇaḥ [6]