Ekaksharakanda (Ekākṣarakāṇḍa)
एकाक्षरकाण्ड
First chapter of Irugappa Daṇḍanātha's Nānārtharatnamālā
- Language
- Sanskrit
- Author
- Irugappa Daṇḍanātha
- Extent
- 78 passages, 863 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Ekakshara Nama Kosh Sangrah Series No. 64 Rajasthan Puratan Granthmala; ed. Muni Ramaṇīkavijaya; Rajasthan… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77 — 1 part
Text
1
rūpabhedāt sāhacaryāt kaṇṭhoktyā vā vibhāvayet
liṅgānyathaiādi tvantaṃ vā padaṃ pūrveṇa nānvayi
2
triṣviti triṣu liṅgeṣu jñeyaṃ dvandve dvayoriti
liṅgāntaraniṣedho'tra śeṣaliṅgavidhāyakaḥ
3
akāro brahma-viṣṇvīśa-kamaṭheṣvaṅgaṇe raṇe
gaurave'ntaḥpure hetau bhūṣaṇe'ṅgāvamejyayoḥ
4
ākārastu ghaṭe bhāve paritāpe pitāmahe
ikāraḥ phaṇaratnārciṣyagrato'rtha-guhārthayoḥ
5
hāre kareṇukukṣyante niśākarakare smare
īkāro'bjadale lakṣmyāṃ vāṇyāṃ kamalakesare
6
racanāyāṃ śakracāpe bāṇe phaṇini kandare
ukāraḥ kṣatriye netre haramaulau hare harau
7
ūkāraḥ puruṣe candre rājaputre gale sure
prāṅgaṇopamayoḥ pūrṇakumbhe vaṇiji rakṣake
8
ṛkāraḥ kuñjare śaile dhībhede devamātari
bhāve deve ripau nadyāṃ surāyāṃ vivare divi
9
ṝkāraścikure sarpadṛṣṭyāṃ vigatasampadi
hima-padma-diti-svarga-dhana-bhūṣā-bhujā-'mbuṣu
10
ḷkāro dantināṃ dante kulīra-kapidantayoḥ
svargā-'dityorliptagātre gatanaptari rakṣasi
11
ḹkāraḥ kṛkalāse'drāvaṅge'kṣiṇa makare sure
līlāgatau locanāsthi nāgamātari mātari
12
ekārastejasi jale rātrau harmyodare harau
vyomnyekādaśasaṅkhyāyāṃ dinādau maṇikuṭṭime
13
aikāro digmukhe haste hare'driśikhare tvaci
okāraḥ padma-kulyā-'mbu-śrīda-meghendu-yoniṣu
14
śakre jave virañcau syādaukārastvambikāsute
viśuddhāṅgendukalayoranante siddhapuṣpake
15
aṃśabdaścakravāke'tidīrghe'ñjali-niyogayoḥ
saptasvarāntamāne ca parajyotiṣi ca smṛtaḥ
16
aḥ śikhāyāṃ siddhamantre pragrahe'rkarathārvaṇi
vaktre kurkuṭamūrdhnīndubimbe brahmeśa-viṣṇuṣu
17
ko brahmā anilā-'rkā-'gni-citta-dhī-yama-kekiṣu
viṣṇā ( ṣṇvā ) vāhanaśabde'bdhau sitavarṇe vasau dyutau
18
kaṃ śiro-'mbu-sukhe klībe tatraiva ca kamavyayam
kiṃ praśnā-''kṣepa-kutsāsu vitarke ca triliṅgakaḥ
19
kimavyayaṃ ca kutsāyāṃ vikalpa-kutsayorapi
kuḥ strī bhuvi ku pāpe'lpe kutsāyāṃ vāraṇe'vyayam
20
khaḥ pumān garuḍe khaḍge svarge śāntarase kuṇau
khamindriya-sukha-vyoma-nakṣatra-kṣetra-paṭṭaṇe
21
kṛpā-phalakayoḥ śūnyabindau saṃveśa-randhrayoḥ
gaṃ gīte gā ca gāthāyāṃ go gandharva-gaṇeśayoḥ
22
gaurnāke vṛṣabhe candre vāg-bhū-dig-dhenuṣu striyām
dvayostu raśmi-dṛg-bāṇa-svarga-vajrā-'mbu-lomasu
23
meghe nidāghe kiṅkiṇyāṃ ghaṇṭāyāṃ ghaṭṭane ca ghaḥ
ghaṃ vādyā-'mṛtayorghā bhūrvārtāyāṃ gho tu ghasriṣu
24
ṅaṃ klībamañjane nā tu bhairave viṣaye jane
casturuṣke khare caure cakore candramasyapi
25
cā strī śobhā śoṇite tu caṃ klībe vimale triṣu
cho bhāntvācchādanā-'bjeṣu chaṃ klībe saṃvṛtau pumān
26
triṣvayaṃ nirmale nitye maline bhedake'pi ca
jo jave viṣaye merau śabde jetari matsare
27
jā striyāṃ devavāhinyāṃ yoni-sāgaravelayoḥ
jaṃ kaṭībhūṣaṇe pahvāṃ tejasyambuni janmani
28
jīḥ kīrtyāṃ saṃvare jūrnā jave vyoma-piśācayoḥ
jaḥ strī vāṇyāṃ jhaśabdastu pumān dhātari haṃsake
29
pratāpe amare naṣṭe caure jhañjhānile mede
ño vyūhe viṣaye garve lepe mūrdhni kharadhvanau
30
triṣūttāne mūḍharūpe klībe tu bhaya-padmayoḥ
jñaḥ prājñe triṣu nā candrasūnauvātmani vedhasi
31
ṭaḥ pumān karaṭe dhūme tāpe'rkavivare dhvanau
kavāṭā-''varttayoḥ sūnau bhū-vyāvṛttyostu ṭā striyām
32
ṭhaḥ śaṅkare bahudhvāne ṭhaṃ klībe candramaṇḍale
stambhane sāhase cātha triṣu śūnye śaṭhe dṛḍhe
33
ḍaḥ pumān viṣaye śambhau hāse trāse kṣaye dhvanau
śaṅkhadhvanau raudrarase vrīḍā-vācostu naiḥ (ḍaḥ) striyām
34
ḍaṃ klībe ḍāmare durgapathe ḍaimaruke'pi ca
andolane ca triṣu tu ḍaśabdo gāyane jaḍe
35
ḍhaḥ piśāce bhaye kāle rāge pānthe dhvanau ca nā
ḍhakkāyāṃ tu striyāṃ klībe jñāne tūryamukhe'pi ḍham
36
triṣvayaṃ nirguṇe gūḍhe saumye savyā-'pasavyayoḥ
ṇaśabdastu pumān jāre bhairave kaṅkaṭe dhvanau
37
ṇā striyāṃ rajanī-śayyā-dhenu-nāsā-kṛpāsu ca
ṇaṃ sarojadale jñāne triṣu nistuṣavastuni
38
taśabdaḥ puṃsi sambhoge niścaye kopa-pucchayoḥ
dhātuvādavidhau caure karuṇāyāṃ tu tā striyām
39
tataśabdaḥ prakṛtārthoktau triṣu hetau tadavyayam
teśabdaḥ krīḍane strī syāt krīḍake tvabhidheyavat
40
tṛd pipāsehayoḥ strī syāt thaḥ puṃsyūrmi-girīnduṣu
strīliṅgo'yaṃ taraṅgiṇyāṃ klībe bhayanivāraṇe
41
vācyaliṅgastu dhavale śyāmale pṛthule'pi ca
daḥ puṃsi dātari cchede dā striyāṃ kṣānti-dānayoḥ
42
daṃ klībe dāna-vairāgya-kalatreṣvavalokane
bhedyaliṅgastvayaṃ mūke gṛhīte drāvake śucau
43
darśana-jñāna-netreṣu dṛk strī draṣṭari tu triṣu
dhaḥ puṃsīndre dhvanau dhyāne śrīde dhanvantare ghane
44
dhaṃ veśmani dhane dhyāne buddhau strī dhā ca dhiśca dhīḥ
dhūrnā dhūpe strī tu kampe vitte bhāre yugā'grayoḥ
45
herambe naḥ pumān nā strī nāmau naṃ jñāna-saṃjñayoḥ
varmma-sūkṣmā-'parikliṣṭa-śūnyā-'bhinneṣu natriṣu
46
nuśabdastu stutau strī syāt nauḥ strī taraṇi-kālayoḥ
paḥ pumān pavane śaile prakāśe kaustubhe kṣaṇe
47
śubhalagne'pyayaṃ klībe hemni pā yātṛ-pānayoḥ
strīliṅge tvambudhārāyāṃ sudhāyāṃ sammatau ca pāḥ
48
pastriṣvāttau prapanne ca pūḥ strī pura-śarīrayoḥ
pūraṇe cātha puṃśabdaḥ puruṣe paramātmani
49
pho jhañjhānile āsvāde phūtkāre vāraṇe raṇe
phā striyāṃ niṣṭhuroktau ca kalā-kekā-kuṭīṣu ca
50
atha sphāre parokṣe ca phaśabdo vācyaliṅgakaḥ
baḥ kumbhe varuṇe bindau vikalpe khe gurau made
51
vibhūtikāre kalahe pakṣigarbhe ca parvaṇi
bā striyāṃ kāhalī-vallī-śṛṅkhalāsvamale triṣu
52
bhaḥ śambhau bhramare bhāve śukre'śau jalade pumān
bhā tu vyalaṅkṛtau dīptau striyāṃ bhāḥ kiraṇe dyutau
53
klībe tu gagane rāśau tārāyāṃ puṇḍra-vaktrayoḥ
bhīḥ strī bhītyāṃ khage puṃsi sthāna-bhūmyostu bhūḥ striyām
54
maḥ śambhau dhātarīndau nā candre māse ca māḥ pumān
mā strī māne mṛtau velā-medhā-śrī-madya-mātṛṣu
55
mā'vyayaṃ pratiṣedhe ca jane tu syānnapuṃsakam
muḥ puṃsi bandhane piṅga-piṅgalābhidhavarṇayoḥ
56
yastyāge nilaye vāyau yame dātari pātari
yā striyāṃ yāna-mañjaryoḥ śobhā-lakṣmyośca nirmitau
57
yatśabdaḥ sarvanāmākhye triṣu hetau yadavyayam
khyā strī khyātau prakathane jyā maurvī-mātṛ-bhūmiṣu
58
rdhunī divyahni vahnau ca svaryornodyau-divau striyām
raḥ pumān pāvake kāme kṣaye vajre śabe'pyṛtau
59
rā striyāṃ hemni śālāyāṃ nā śaṃsāyāṃ gatāvapi
raṃ klībe rudhire mūrdhni dhyāna-vyomā-'ṇḍa-kukṣiṣu
60
cakre bhaye ca triṣu tu virase styāna-tīkṣṇayoḥ
rāstu dvayordhane svarṇe rīśabdastu srave kṣaye
61
strī rugū jvālecchayoḥ kāntau rūrnā yuddhe save dhvanau
strī kāminī-vabhri(rmi)kayoḥ rū svarṇe kāmarūpiṇi
62
śrīrveṣa-racanā-śobhā-sampat-sarala-śākhiṣu
vāṇī-lakṣmī-lavaṅgeṣu viṣe bilve'pyatha triṣu
63
jaṭāyāṃ prāptaraṇe strī mrug dyomārge gatau striyām
laḥ khaṇḍale triṣvādāne strī nendre lavaṇe tu lam
64
vaḥ pumān sāntvane vaiau saṃyame varuṇe smare
viśvakṣuṣi vyomni vāte paramātmani pakṣiṇi
65
vaiśyajane purīṣe viṭ kramāt puṃsi dvayoḥ striyām
svo'strī dhane pumān jñātau triṣvātmīye svamātmani
66
svaravyayaṃ ca tridive tviṭ kānti-jvālayoḥ striyām
valke lavaṅgavalke tvag dvārdvāropāyayoḥ striyām
67
śo valmīke śive kūrmeṃ bhūpe śiṣye tanūkṛtau
śā striyāṃ devapūjāyāṃ śaktau śobhā-vareṇyayoḥ
68
ramāyāṃ vā'tha śaṃ klībe śāstre śreyasi maṅgale
kīrttau śaktyāyudhe svarge śaḥ parokṣe triliṅgakaḥ
69
śamavyayaṃ ca saukhyārthe śiḥ śambhau vivaśā-'ntayoḥ
śīrbāṇa-hiṃsā-svāpeṣu ṣaḥ svarge viṣaye ca nā
70
ṣā strī rmāyāṃ ṣaṃ klībe garbhamokṣā-'vaptānayoḥ
marṣaṇe ca triliṅgastu parokṣa-śreṣṭhayorayam
71
saḥ puṃsyumāsute vāyau dehakāntau tu sā striyām
saṃ klībe syandanapathe jñāne dhyāne nivāraṇe
72
san satye viduṣi śreṣṭhe sādhau bhavati ca triṣu
sūṃ klībamṛkṣe sūśabdaḥ preraṇe garbhamocane
73
seśabdaḥ sevane strī syāt sevake tvabhidheyavat
haḥ śaṅkare harau haṃse raṇa-romāñca-vājiṣu
74
garve pracetasi strī tu hā tyāge gati-vīṇayoḥ
haṃ klībamastra-mukhayoḥ kvaṇite maṇirociṣi
75
parabrahma-''santraṇayostriṣu tūnmatta-hāsayoḥ
kṣaḥ saṃrodhe viśeṣe ca kṣema-duḥkhaprayośca nā
76
kṣā strī kṣamāyāṃ nidrāyāṃ kṣaṃ klībe kṣetra-rakṣasoḥ
aprācuryāt prayogasya liṅgaṃ kvacidupekṣitam
ekākṣareṣu śabdeṣu tadūhyaṃ lakṣyavedibhiḥ
77
ṣaṭpadī
iti jagadupakāriṇyāmirugapadaṇḍādhinātharacitāyām
ekākṣarakāṇḍo'yaṃ pūrṇo nānārtharatnamālāyām
77.p1
iti irugapadaṇḍādhinātharacitāyāṃ nānārtharatnamālāyām ekākṣarakāṇḍo'yaṃ sampūrṇaḥ [6]