Pramāṇa · Search · About · API

Lingadisangraha / Trikanda 4

Liṅgādisaṅgraha / Trikaṇḍa 4

Language
Sanskrit

Contents

4.2.1

1 aṭavyaraṇyaṃ vipinaṃ gahanaṃ kānanaṃ vanam
mahāraṇyamaraṇyānī, gṛhārāmās tu niṣkuṭāḥ
2 ārāmaḥ syādupavanaṃ kṛtrimaṃ vanameva yat
amātya-gaṇikā-gehopavane vṛkṣavāṭikā
3 pumānākrīḍa udyānaṃ rājñaḥ sādhāraṇaṃ vanam
syādetadeva pramadavanamantaḥpurocitam
4 vīthyālirāvaliḥ paṅktiḥśreṇī, lekhāstu rājayaḥ
vanyā vanasamūhe syādaṅkuro 'bhinavodbhidi
5 vṛkṣo mahīruhaḥ śākhī viṭapī pādapas taruḥ
anokahaḥ kuṭaḥ śālaḥ palāśò dru-drumā''gamāḥ
6 vānaspatyaḥ phalaiḥ puṣāt, taira-puṣpād vanaspatiḥ
oṣadhyaḥ phala-pākā'ntāḥ syura-vandhyaḥ phalegrahiḥ
7 vandhyo'phalo'vakeśī ca, phalavān phalinaḥ phalī
praphullotphulla-saṃphulla-vyākośa-vikaca-sphuṭāḥ
8 phullaś caite vikasite, syuravandhyā''dayas triṣu
sthāṇur vā nā dhruvaḥ śaṅkur, hrasva-śākhā-śiphaḥ kṣupaḥ
9 aprakāṇḍe stamba-gulmau, vallī tu vratatir latā
latā pratāninī vīrud gulminyulapa ityapi
10 nagā''grā''roha ucchrāya utsedhaś cocchrayaś ca saḥ
a-strī prakāṇḍaḥ skandhaḥ syān mūlācchākhā'vadhis taroḥ
11 same śākhā-late, skandhaśākhā-śāle, śiphā-jaṭe
śākhā-śiphā 'varohaḥ syān, mūlāc cā'graṃ gatā latā
12 śirograṃ śikharaṃ vā nā, mūlaṃ budhno 'ṅghri-nāmakaḥ
sāro majjā nari, tvak strī valkaṃ valkalama-striyām
13 kāṣṭhaṃ dārvindhanaṃ tvedha idhmamedhaḥ samit striyām
niṣkuhaḥ koṭaraṃ vā nā, vallarir mañjariḥ striyau
14 patraṃ palāśaṃ chadanaṃ dalaṃ parṇaṃ chadaḥ pumān
pallavo 'strī kisalayaṃ, vistāro viṭapo 'striyām
15 vṛkṣā''dīnāṃ phalaṃ sasyaṃ, vṛntaṃ prasavabandhanam
āme phale śalāṭuḥ syāc, chuṣke vānamubhe triṣu

4.2.2

16 kṣārako jālakaṃ klīve, kalikaḥ korakaḥ pumān
syād gucchakas tu stabakaḥ, kudmalo mukulo'striyām
17 striyaḥ sumanasaḥ puṣpaṃ prasūnaṃ kusumaṃ sumam
makarandaḥ puṣparasaḥ, parāgaḥ sumanorajaḥ
18 dvi-hīnaṃ prasave sarvaṃ, harītakyā''dayaḥ striyām,
āśvattha-vaiṇava-prākṣa-naiyagrodhaiṅgudaṃ phale
19 vārhtaṃ ca, phale jambvā jambūḥ strī jambu jāmbavam,
puṣpe jātī-prabhṛtayaḥ sva-liṅgā, vrīhayaḥ phale,
20 vidāryā''dyās tu mūle 'pi, puṣpe klīve 'pi pāṭalā,
bodhidrume'ś caladalaḥ pippalaḥ kuñjarāśanaḥ
21 aśvatthe, 'tha kapitthe syur dadhittha-grāhi-manmathāḥ
tasmin dadhiphalaḥ puṣpaphala-dantaśaṭhāvapi
22 udumbaro jantuphalo yajñāṅgo hemadugdhakaḥ
kovidvāre camarikaḥ kuddālo yugapatrakaḥ
23 saptaparṇo viśālatvak śārado viṣamacchadaḥ
āragvadhe rājavṛkṣa-śamyāka-caturaṅgulāḥ
24 ārevata-vyādhighāta-kṛtamāla-suvarṇakāḥ
syur jambīre dantaśaṭha-jambha-jambhīra-jambhalāḥ
25 varuṇo varaṇaḥ setus tiktaśākaḥ kumārakaḥ
punnāge puruṣas tuṅgaḥ kesaro devavallabhaḥ
26 pāribhadre nimbatarur mandāraḥ pārijātakaḥ
tiniśe syandano nemī rathadruratimuktakaḥ
27 vañjulaś citrakṛc cā'tha dvau pītanaka-pītanau
āmnātake, madhūke tu guḍapuṣpa-madhudrumau
28 vānaprastha madhuprīlau, jalaje'tra madhūlakaḥ
pīlau guḍaphalaḥ sraṃsī, tasmiṃstu giri-saṃbhave
29 akṣoṭa-kandarālau dvā, vaṅkoṭe tu nikocakaḥ
palāśe kiṃśukaḥ parṇī vātapotho, 'tha vetase
30 rathā'bhrapuṣpa-vidura-śīta-vānīra-vañjulāḥ
dvau parivyādha-vidulau nādeyī cā'mbuvetase
31 saubhāñjane śigru tīkṣṇagandha-kākṣīva-mocakāḥ
rakto'sau madhuśigruḥ syā,

4.2.3

dariṣṭaḥ phenilaḥ samau
32 vilve śāṇḍilyaśailūpau mālūra-śrīphalāvapi
plakṣo jaṭī pārkaṭī syān, nyagrodho bahupād vaṭaḥ
33 gālavaḥ śāvaro lodhras tirīṭas tilva-mārjanī
āmraś cūto rasālo, 'sau sahakāro 'ti-saurabhaḥ
34 kāmāṅgo madhudūtaśca mākaṃdaḥ pikavallabhaḥ
kumbhoḍūkhalakaṃ klīve kauśiko gugguluḥ puraḥ
35 śeluḥ śleṣmātakaḥ śīta uddālo bahuvārakaḥ
rājādanaṃ priyālaḥ syāt sannakadrur dhanuḥpaṭaḥ
36 gambhārī sarvatobhadrā kāśmarī madhuparṇikā
śrīparṇī bhadraparṇī ca kāśmaryaś cā, pyatha dvayoḥ
37 karkandhūr badarī koliḥ, kolaṃ kuvala-phenile
sauvīraṃ badaraṃ ghoṇṭā'pyatha syāt svādukaṇṭakaḥ
38 vikaṅkataḥ sruvāvṛkṣo granthilo vyāghrapādapi
airāvato nāgaraṅgo nādeyī bhūmijambukā
39 tindukaḥ sphūrjakaḥ kālaskandhaś ca śitisārake
kākenduḥ kulakaḥ kākatindukaḥ kākapīluke
40 golīḍho jhāṭalo ghaṇṭāpāṭalir mokṣa-muṣkakau
tilakaḥ kṣurakaḥ śrīmān, samau piccula-jhāvukau
41 śrīparṇikā kumudikā kumbhī kaiṭarya-kaṭphalau
kramukaḥ paṭṭikākhyaḥ syāt paṭṭī lākṣāprasādanaḥ
42 tūdas tu yūpaḥ kramuko brahmaṇyo brahmadāru ca
tūlaṃ ca, nīpa-priyaka-kadambās tu haripriyaḥ
43 vīravṛkṣo'ruṣkaro'gnimukhī bhallātakī triṣu
gardabhāṇḍe kandārala kapītana supārśvakāḥ
44 plakṣaś ca, tintiḍī ciñcā'mlikā, 'tho pītasārake
sarjakā'sana-bandhūkapuṣpa-priyaka-jīvakāḥ
45 sāle tu sarja-kāryā'śvakarṇakāḥ sasyasamvaraḥ
nadīsarjo vīratarurindradruḥ kakubho'rjunaḥ
46 rājādanaḥ phalādhyakṣaḥ kṣīrikāyāmatha dvayoḥ
iṅgudī tāpasatarūr, bhūrje carmi-mṛdutvacau
47 picchilā pūraṇī mocā sthirāyuḥ śālmalir dvayoḥ

4.2.4

picchā tu śālmalīveṣṭe, rocanaḥ kūṭaśālmaliḥ
48 cirabilvo naktamālaḥ karajaś ca karañjake
prakīryaḥ pūtikarajaḥ pūtikaḥ kalimārakaḥ
49 karañja-bhedāḥ ṣaḍgrantho markaṭyaṅgāravallarī
rohī rohitakaḥ plīhaśatrur dāḍimapuṣpakaḥ
50 gāyatrī bālatanayaḥ khadiro dantadhāvanaḥ
arimedo viṭkhadire, kadaraḥ khadire site
51 somavalko'pya, tha vyāghrapucchra gandharvahastakau
eraṇḍa uruvūkaś ca rucakaś citrakaś ca saḥ
52 cañcuḥ pañcāṅgulo maṇḍa-vardhanamāna-ṇḍamvakāḥ
alpā śamī śamīraḥ syācchamī saktuphalā śivā
53 piṇḍītako maruvakaḥ śvasanaḥ karahāṭakaḥ
śalyaś ca madane, śakrapādapaḥ pāribhadrakaḥ
54 bhadradāru drukilimaṃ pītadāru ca dāru ca
pūtikāṣṭhaṃ ca sapta syur devadāruṇyatha dvayoḥ
55 pāṭaliḥ pāṭalā'moghā kācasthālī phaleruhā
kṛṣṇavṛntā kuverākṣī, śyāmā tu mahilā''hvayā
56 latā govindanī gundrā priyaṅguḥ phalinī phalī
viṣvaksenā gandhaphalī kārambhā priyakaś ca sā
57 maṇḍūkaparṇa-patrorṇa-naṭa-kaṭvaṅga-tuṇḍukāḥ
syonāka-śukanāsa-rkṣa-dīrghavṛnta-kuṭannaṭāḥ
58 śoṇakaś cā 'ralau, tiṣyaphalā tvā ''malakī triṣu
amṛtā ca vayaḥsthā ca, tri-liṅgas tu vibhītakaḥ
59 nākṣas tuṣaḥ karṣaphalo bhūtāvāsaḥ kalidrumaḥ
abhayā tvavyathā pathyā kāyasthā pūtanā'mṛtā
60 harītakī haimavatī cetakī śreyasī śivā
pītadruḥ saralaḥ pūtikāṣṭhaṃ cātha drumotpalaḥ
61 karṇikāraḥ parivyādho, lakuco likuco ḍahuḥ
panasaḥ kaṇṭakiphalo, niculò hijjalo 'mbujaḥ
62 kākodumbarikā phalgur-malayūr jaghanephalā
ariṣṭaḥ sarvatobhadra-hiṅguniryāṃsa-mālakāḥ
63 picumandaś ca nimbe, 'tha picchilā 'guru-śiṃśapā

4.2.5

kapilā bhasmagarbhā sā, śirīṣas tu kapītanaḥ
64 bhaṇḍilo 'pyatha cāmpeyaś campako hemapuṣpakaḥ
etasya kalikā gandhaphalī syādatha kesare
65 vakulo, vañjulo 'śoke, samau karaka-dāḍimau
cāmpeyaḥ kesaro nāgakesaraḥ kāñcanā ''hvayaḥ
66 jayā jayantī tarkārī nādeyī vaijayantikā
śrīparṇamagnimanthaḥ syāt kaṇikā gaṇikārikā
67 jayo, 'tha kuṭajaḥ śakro vatsako girimallikā
etasyaiva kaliṅgendrayavabhadrayavaṃ phale
68 kṛṣṇapākaphalā''vigna-suṣeṇāḥ karamardake
kālaskandhas tamālaḥsyāt tāpiccho'pyatha sinduke
69 sinduvārendrasurasau nirguṇḍīndrāṇiketyapi
veṇī garā garī devatāro jīmūta ityapi
70 śrīhastinī tu bhūruṇḍī, tṛṇaśūnyaṃ tu mallikā
bhūpadī śītabhīruś ca, saivā''sphoṭā vanodbhavā
71 śephālikā tu suvahā nirguṇḍī nīlikā ca sā
sitā'sau śvetasurasā bhūtaveśyatha māgadhī
72 gaṇikā yūthikā'mbaṣṭhā, sā pītā hemapuṣpikā
atimuktaḥ puṇḍrakaḥ syād vāsantī mādhavī latā
73 sumanā mālatī jātiḥ, saptalā navamālikā
mādhyaṃ kundaṃ, raktakas tu bandhūko bandhujīvakaḥ
74 sahā kumārī taraṇira-mlānastu mahāsahā
tatra śoṇe kuravakas, tatra pīte kuraṇṭakaḥ
75 nīlī jhiṇṭī dvayor bāṇā dāsī cā'rtagalaś ca sā
saireyakas tu jhiṇṭī syāt, tasmin kuravako'ruṇe
76 pītā kuraṇṭako jhiṇṭī tasmin sahacarī dvayoḥ
oṇḍrapuṣpaṃ japā, puṣpaṃ vajrapuṣpaṃ tilasya yat
77 pratihāsa-śataprāsa-caṇḍātta-hayamārakāḥ
karavīre, karīre tu krakara-granthilāvubhau
78 unmattaḥ kitavo dhūrto dhattūraḥ kanakā''hvayaḥ
mātulo madanaś cā'sya phale mātulaputrakaḥ
79 phalapūro bījapūro rucako mātuluṅgake

4.2.6

samīraṇo maruvakaḥ prasthapuṣpaḥ phaṇijjakaḥ
80 jambīro, 'pyatha parṇāse kaṭhiñjara-kuṭherakau
site 'rjako 'tra, pāṭhī tu citrako vahni-saṃjñakaḥ
81 arkā''hva-vasukā''sphoṭa-gaṇarūpa-vikīraṇāḥ
mandāraś cā'rkaparṇo, 'tra śukla 'larka-pratāpasau
82 śivamallī pāśupata ekāṣṭhīlo buko vasuḥ
vandā vṛkṣādanī vṛkṣāruhā jīvantiketyapi
83 vatsādnī chinnaruhā guḍūcī tantrikā 'mṛtā
jīvantikā somavallī viśalyā madhuparṇyapi
84 mūrvā devī madhurasā moraṭā tejanī sravā
madhūlikā madhuśreṇī gokarṇī pīluparṇyapi
85 pāṭhā 'mbaṣṭhā viddhakarṇī sthāpanī śreyasī rasā
ekāṣṭhīlā pāpacelī prācīnā vanatiktikā
86 kaṭuḥ kaṭambharā 'śokarohiṇī kaṭurohiṇī
matsyapittā kṛṣṇabhedī cakrāṅgī śakulādanī
87 ātmaguptā 'jahā 'vyaṇḍā kaṇḍūrā prāvṛṣāyaṇī
ṛṣyaproktā śūkaśimbiḥ kapikacchūś ca markaṭī
88 citropacitrā nyagrodhī dravantī śambarī vṛṣā
pratyakśreṇī sutaśreṇī raṇḍā mūṣikaparṇyapi
89 apāmārgaḥ śaikhariko dhāmārgava-mayūrakau
pratyakparṇī keśaparṇī kiṇihī kharamañjarī
90 hañjikā brāhmaṇī padmā bhārgī brāhmaṇayaṣṭikā
aṅgāravallī vāleyaśāka-barbara-vardhakāḥ
91 mañjiṣṭhā vikasā jiṅgī samaṅgā kālameṣikā
maṇḍūkaparṇī maṇḍīrī bhaṇḍī yojanavallyapi
92 yāso yavāso duḥsparśo dhanvayāsaḥ kunāśakaḥ
rodanī kacchurā 'nantā samudrāntā durālabhā
93 pṛśniparṇī pṛthakparṇī citraparṇyaṅghrivallikā
kroṣṭuvinnā siṃhapucchī kalaśī dhāvanī guhā
94 digdigdhikā spṛśī vyāghrī bṛhatī kaṇṭakārikā
pracodanī kulī kṣudrā duḥsparśā rāṣṭriketyapi
95 nīlī kālā klītaktikā grāmīṇā madhuparṇikā
rañjanī śrīphalī tutthā droṇī dolā ca nīlinī

4.2.7

96 avalgujaḥ somarājī suvalliḥ somavallikā
kālameṣī kṛṣṇaphalī vākucī pūtiphalyapi
97 kṛṣṇopakulyā vaidehī māgadhī capalā kaṇā
uṣaṇā pippalī śauṇḍī kolā, 'tha karipippalī
98 kapivallī kolavallī śreyasī vaśiraḥ pumān
cavyaṃ tu cavikā, kākaciñcī-guñje tu kṛṣṇalā
99 palaṅkaṣā tvikṣugandhā śvadaṃṣṭrā svādukaṇṭakaḥ
gokaṇṭako gokṣurako vanaśṛṅgāṭa ityapi
100 viśvā viṣā prativiṣā 'tiviṣopaviṣā'ruṇā
śṛṅgī mahauṣadhaṃ, cātha kṣīrāvī dugdhikā same
101 śatamūlī bahusutā 'bhīrurindīvarī varī
ṛṣyaproktā-'bhīrupatrī-nārāyaṇyaḥ śatāvarī
102 aheruratha pītadru-kālīyaka-haridravaḥ
dārvā pacampacā dāruharidrā parjanītyapi
103 vacogragandhā ṣaḍgranthā golomī śataparvikā
śuklā haimavatī, vaidyamātṛ-siṃhyo tu vāśikā
104 vṛṣo 'ṭarūpaḥ siṃhāsyo vāsako vājidantakaḥ
āsphoṭā girikarṇī syād viṣṇukāntā'parājitā
105 ikṣugandhā tu kāṇḍekṣu-kokilākṣeṣura-kṣurāḥ
śāleyaḥ syācchītaśivaś chatrā madhurikā misiḥ
106 miśreyā, 'pyatha sīhuṇḍo vajraḥsnuk strī snuhī guḍā
samantadugdhā, 'tho vellamoghā citrataṇḍulā
107 taṇḍulaś ca kṛmighnaś ca viḍaṅgaṃ pun-napuṃsakam
balā vāṭyālakā, ghaṇṭāravā tu śaṇapuṣpikā
108 mṛdvīkā gostanī drākṣā svādvī madhuraseti ca
sarvānubhūtiḥ saralā tripuṭā trivṛtā trivṛt
tribhaṇḍī rocanī, śyāmā-pālindī tu suṣeṇikā
kālā masūravidalā 'rdhacandrā kālameṣikā
madhukaṃ klītakaṃ yaṣṭimadhukaṃ madhuyaṣṭikā
vidārī kṣīraśuklekṣugandhā, kroṣṭrī tu yā 'sitā
anyā kṣīravidārī syān mahāśvetarkṣagandhikā
lāṅgalī śāradī toyapippalī śakulādanī
kharāśvā kāravī dīptyo mayūro locamastakaḥ

4.2.8

gopī śyāmā śārivā syādanantotpalaśārivā
yogyamṛddhiḥ siddhilakṣmyau, vṛddherapyāhvayā ime
kadalī vāraṇabusā rambhā mocāṃ'śumatphalā
kāṣṭhīlā, mudgaparṇī tu kākamudgā sahetyapi
vārtākī hiṅgulī siṃhī bhaṇṭākī duṣpradharṣiṇī
nākulī surasā rāsnā sugandhā gandhanākulī
nakuleṣṭā bhujaṅgākṣī chatrākī suvahā ca sā
vidārigandhā'ṃśumatī sālaparṇī sthirā dhruvā
tuṇḍikerī samudrāntā kārpāsī badareti ca
bhāradvājī tu sā vanyā, śṛṅgī tu ṛṣabho vṛṣaḥ
gāṅgerukī nāgabalā jhaṣā hrasvagavedhukā
dhāmārgavo ghoṣakaḥ syān, mahājālī sa pītakaḥ
jyotsnī paṭolikā jālī, nādeyī bhūmijambukā
syāl-lāṅgalikyagniśikhā, kākāṅgī kākanāsikā
godhāpadī tu suvahā, musalī tālamūlikā
ajaśṛṅgī viṣāṇī syād, gojihvā-dārtike same
tāmbūlavallī tāmbūlī nāgavallyapyatha dvijā
121 hareṇū reṇukā kauntī kapilā bhasmagandhinī
elāvāśukamaileyaṃ sugandhi harivrālukam
122 vālukaṃ, cātha pālaṭkyāṃ mukundaḥ kunda-kunduru
vālaṃ hīvera-barhiṣṭhodīcyaṃ keśā'mbu nāma ca
123 kālānusārya-vṛddhā'śmapuṣpa-śītaśivāni tu
śaileyaṃ, tālaparṇī tu daityā gandhakuṭī murā
124 gandhinī, gajabhakṣyā tu suvahā surabhī rasā
maheruṇā kundurukī sallakī hlādinī'ti ca
125 agrijvālā-subhikṣe tu dhātakī dhātupuṣpikā
pṛthvīkā candravālailā niṣkuṭir bahulā, 'tha sā
126 sūkṣmaupakuñcikā tutthā koraṅgī tripuṭā truṭiḥ
vyādhiḥ kuṣṭhaṃ pāribhāvyaṃ vāpyaṃ pākalamutpalam
127 śaṅkhinī corapuṣpī syāt kośinyatha vitunnakaḥ
jhaṭāmalā 'ñjhaṭā tālī śivā tāmalakī'ti ca
128 prapauṇḍarīkaṃ pauṇḍaryamatha tunnaḥ kuberakaḥ
tuṇiḥ kacchaḥ kāntalako nandivṛkṣo, 'tha rākṣasī

4.2.9

129 caṇḍā dhanaharī kṣema-duṣpatra-gaṇahāsakāḥ
vyāḍāyudhaṃ vyāghranakhaṃ karajaṃ cakrakārakam
130 suṣirā vidrumalatā kapotā'ṅghri naṭī nalī
dhamanyañjanakeśī ca, hanur haṭṭavilāsinī
131 śuktiḥ śaṅkhaḥ khuraḥ koladalaṃ nakhamathā''ḍhakī
kākṣī mṛtsnā tuvarikā mṛttālaka surāṣṭraje
132 kuṭannaṭaṃ dāśapuraṃ vāneyaṃ paripelavam
plava-gopura-gomarda-kaivartīmustakāni ca
133 granthiparṇaṃ śukaṃ barhapuṣpaṃ sthauṇeya-kukkure
marunmālā tu piśunā spṛkkā devī latā laghuḥ
134 samudrāntā vadhūḥ koṭivarṣā laṅkoṣiketyapi
tapasvinī jaṭāmāṃsī jaṭilā lomaśāmiṣī
135 tvakpatramutkaṭaṃ bhṛṅgaṃ tvacaṃ cocaṃ varāṅgakam
karcūrako drāviḍakaḥ kālpakro vedhamukhyakaḥ,
136 oṣadhyo jāti-mātre syura-jātau sarvamauṣadham,
śākā''khyaṃ patra-puṣpā ''di, taṇḍulīyo 'lpamāriṣaḥ
137 viśalyā'gniśikhā'nantā phalinī śakrapuṣpikā
syādṛkṣagandhā chagalāttrayāvegī vṛddhadārakaḥ
138 juṅgo, brāhmī tu matsyākṣī vayaḥsthā somavallarī
paṭṭaparṇī haimavatī svarṇakṣīrī himāvatī
139 hayapucchī tu kāmbojñī māṣaparṇī mahāsahā
tuṇḍikerī raktaphalā bimbikā pīluparṇyapi
140 barbarā kavarī tuṅgī kharapuṣpā 'jagandhikā
elāparṇī tu suvahā rāsnā yuktarasā ca sā
141 cāṅgerī cukrikā dantaśaṭhā'mbāṣṭhā'mlaloṇikā
sahasravedhī cukro 'mlavetasaḥ śatavedhyapi
142 namaskārī gaṇḍakārī samaṅgā khadiretyapi
jīvantī jīvanī jīvā jīvanīyā madhusravā
143 kūrcaśīrṣo madhurakaḥ śṛṅga-hrasvāṅga-jīvakāḥ
kirātatikto bhūnimbo 'nāryatikto, 'tha saptalā
144 vimalā śātalā bhūriphenā carmakaṣetyapi
vāyasolī svādurasā vayaḥsthā, 'tha makūlakaḥ

4.2.10

145 nikumbho dantikā pratyakśreṇyudumbaraparṇyapi
ajamodā tūgragandhā brahmadarbhā yavānikā
146 mūle puṣkara-kāśmīra-padmapatrāṇi pauṣkare
athayathā'ticarā padmā cāraṭī padmacāriṇī
147 kāmpilyaḥ karkaśaśca candro raktāṅgo rocanī'tyapi
prapunnāḍas tveḍagajo dadrughnaś cakramardakaḥ
148 padbhāṭa uraṇākhyaś ca, palāṇḍus tu sukandakaḥ
latārka-dudrumau tatra harite, 'tha mahauṣadham
149 laśunaṃ gṛñjanā'riṣṭa-mahākanda-rasonakāḥ
punarnavā tu śothaghnī, vitunnaṃ suniṣaṇṇakam
150 syād vātakaḥ śītalo 'parājitā śaṇaparṇyapi
pārāvatāṅghriḥ kaṭabhī paṇyā jyotiṣmatī latā
151 vārṣikaṃ trāyamāṇā syāt trāyantī balabhadrikā
viśvaksenapriyā-gṛṣṭir vārāhī vadaretyapi
152 mārkavo bhṛṅgarājaḥ syāt, kākamācī tu vāyasī
śatapuṣpā sitacchatrā'ticchatrā madhurā misiḥ
153 avākpuṣpī kāravī ca, saraṇā tu prasāriṇī
tasyāṃ kaṭambharā rājabalā bhadravaletyapi
154 janī jatūkā rajanī jatukṛc cakravartinī
saṃsparśā,'tha śaṭī gandhamūlī ṣaḍgranthiketyapi
155 karpūro'pi palāśo, 'tha kāravellaḥ kaṭhillakaḥ
suṣavī cā,'tha kulakaṃ paṭolas tiktakaḥ paṭuḥ
156 kūṣmāṇḍakas tu karkārururvāruḥ karkaṭī striyau
ikṣvākuḥ kaṭutumbī syāt, tumvyalāvūrubhe same
157 citrā gavākṣī goḍumbā, viśālā tvindravāruṇī
arśoghnaḥ sūraṇaḥ kando, gaṇḍīras tu samaṣṭhilā
158 kalambyupodikā strī tu mūlakaṃ hilamocikā
vāstukaṃ śāka-bhedāḥ syur, dūrvā tu śataparvikā
159 sahasravīryā-bhārgavyau ruhā'nantā'tha sā sitā
golomī śatavīryā ca gaṇḍālī śakulākṣakā
160 kuruvindo megha-nāmā mustā mustakam-striyām

4.2.11

syād bhadramustako gundrā, cūḍālā śakralocaṭā
161 vaṃśe tvaksāra-karmāra-tvacisāra-tṛṇadhvajāḥ
śataparvā yavaphalo veṇu-maskara-tejanāḥ
162 veṇavaḥ kīcakās te syur ye svanantyaniloddhatāḥ
granthir nā parva-paruṣī, gundras tejanakaḥ śaraḥ
163 naḍas tu dhamanaḥ poṭagalo, 'tho kāśam-striyām
ikṣugandhā poṭagalaḥ, puṃsi bhūmni tu balvajāḥ
164 rasāla ikṣus, tad-bhedāḥ puṇḍra-kāntārakā''dayaḥ
syād vīraṇaṃ vīrataraṃ, mūle 'syośīram-striyām
165 abhayaṃ naladaṃ sevyamamṛṇālaṃ jalāśayam
lāmajjakaṃ laghulayamavadāheṣṭakāpathe
166 nalā''dayas tṛṇaṃ garmucchyāmāka-pramukhā api
a-strī kuśaṃ kutho darbhaḥ pavitramatha kattṛṇam
167 paura-saugandhika-dhyāma-devajagdhaka-rauhiṣam
chatrā 'ticchatra-pālaghnau mālātṛṇaka-bhūstṛṇe
168 śaṣpaṃ bālatṛṇaṃ, ghāso yavasaṃ, tṛṇamarjunam
tṛṇānāṃ saṃhatis tṛṇyā, naḍyā tu naḍasaṃhatiḥ
169 tṛṇarājādvayam tālo, nālikeram tu lāṅgalī
ghoṇṭā tu pūgaḥ kramuko guvākaḥ khapuro, 'sya tu
170 phalamudvegamete ca hintāla-sahitās trayaḥ
kharjūraḥ, kesarī, tālī, kharjūrī, ca tṛṇadrumāḥ
atha siṃhādi-vargaḥ 5
1 siṃho mṛgendraḥ pañcāsyo haryakṣaḥ kesarī hariḥ
‘kaṇṭhīravo mṛgaripur mṛgadṛṣṭar mṛgāśanaḥ
puṇḍarīkaḥ pañcanakha-citrakāya-mṛgadviṣaḥ ||1||’
śārdūla-dvīpinau vyāghre, tarakṣus tu mṛgādanaḥ
2 varāhaḥ sūkaro ghṛṣṭiḥ kolaḥ potrī kiriḥ kiṭiḥ
daṃṣṭrī ghoṇī stabdharomā kroḍo bhūdāra ityapi
3 kapi-plavaṅga-plavaga-śākhāmṛga-valīmukhāḥ
markaṭo vānaraḥ kīśo vanaukā, atha bhalluke
4 ṛkṣa'cchabhalla-bhallūkā, gaṇḍake khaṅga-khaṅgirnau
lulāyo mahiṣo vāhadvipat-kāsara-sairabhāḥ

4.2.12

5 striyāṃ śivā bhūrimāya-gomāyu-mṛgadhūrtakāḥ
śṛgāla-vañcuka-kroṣṭu-pheru-pherava-jambukāḥ
6 otur biḍālo mārjāro vṛṣadaṃśaka ākhubhuk
trayo gaudhera-gaudhāra-gaudheyā godhikā''tmaje
7 śvāvit tu śalyam, tal-lomni śalalī śalalaṃ śalam
vātapramīr vātamṛgaḥ, kokas tvīhāmṛgo vṛkaḥ
8 mṛge kuraṅga-vātāyu-hariṇā'jinayonayaḥ
aiṇeyameṇyāś carmā''dyameṇasyaiṇamubhe triṣu
9 kadalī kandalī cīnaś camūru-priyakāvapi
samūruś ceti hariṇā amī ajinayonayaḥ
10 kṛṣṇasāra-ruru-nyaṅku-raṅku-śambara-rauhiṣāḥ
gokarṇa-pṛṣataiṇa-rśya-rohitāś camaro mṛgāḥ
11 gandharvaḥ śarabho rāmaḥ sṛmaro gavayaḥ śaśaḥ
ityā''dayo mṛgendrā''dyā gavāṃ''dyāḥ paśujātayaḥ
‘adhogantā tu khanako vṛkaḥ pucchaja unduraḥ ||’
12 undurur mūṣako'pyākhur, girikā bālamūpikā
chucchundarī gandhamukhī dīrghatuṇḍī divāndhrikā
13 saraṭaḥ kṛkalāsaḥ syān, musalī gṛhagodhikā
lūtā strī tantuvāyornābha-markaṭakāḥ samāḥ
14 nīlaṅgus tu kṛmiḥ, karṇajalaukāḥ śatapadyubhe
vṛścikaḥ śukakīṭaḥ syādali-dṛṇau tu vṛścike
15 pārāvataḥ kalaravaḥ kapoto, 'tha śaśādanaḥ
patrī śyena, ulūkas tu vāyasārāti-pecakau
‘divāndhaḥ kauśiko ghūko divābhīto niśāṭanaḥ || 2||’
16 vyāghrāṭaḥ syād bharadvājaḥ, khañjarīṭas tu khañjanaḥ
lohapṛṣṭhas tu kaṅkaḥ syāda,tha cāṣaḥ kikīdiviḥ
17 kaliṅga-bhṛṅga-dhūmyāṭā, atha syācchatapatrakaḥ
dārvāghāṭo, 'tha sāraṅgaḥ stokakaś cātakaḥ samāḥ
18 kṛkavākus tāmracūḍaḥ kukkuṭaś caraṇāyudhaḥ
19 caṭakaḥ kalaviṅkaḥ syāt, tasya strī caṭakā, tayoḥ
pumapatye cāṭakairaḥ, stryapatye caṭakaiva sā
20 karkaśeṭuḥ karedruḥ syāt, krukaṇa-krakarau samau

4.1.1

Cáér.
vanapriyaḥ parabhṛtaḥ kokilaḥ pika ityapi
21 kāke tu karaṭā'riṣṭa-valipuṣṭa-sakṛtprajāḥ
dhvāṅkṣā''tmaghoṣa-parabhṛd-balibhug-vāyasā api
‘sa eva ca cirañjīvī caikadṛṣṭiśca maukuliḥ ||’
22 droṇakākastu kākolo, dātyūhaḥ kālakaṇṭhakaḥ
ātāpi- cillau, dākṣāyya-gṛdhrau, kīra-śukau samau
23 kruṅkauñcau, 'tha vakaḥkahnaḥ, puṣkarā'' hvas tu sārasaḥ
kokaś cakraś cakravāko rathāṅgā''hvaya-nāmakaḥ
24 kādambaḥ kalahaṃsaḥ syādādutkrośa-kurarau samau
haṃsās tu śvetagarutaś cakrāṅgā mānamaukasaḥ
25 rājahaṃsās tu te cañcu-caraṇair lohitaiḥ sitāḥ
malinair mallikākṣās te, dhārtarāṣṭrāḥ sitetaraiḥ
26 śarārirāṭirāḍiś ca, valākā bisakaṇṭhakā
haṃsasya yoṣid varaṭā, sārasasya tu lakṣmaṇā
27 jatukā 'jinapatrā syāt, paroṣṇī tailapāyikā
vardhaṇā makṣikā nīlā, saraghā madhumakṣikā
28 pataṅgikā puttikā syād, daṃśas tu vanamakṣikā
daṃśī taj-jātiralpā syād, gandholī varaṭā dvayoḥ
29 bhṛṅgārī jhīrukā cīrī jhillikā ca samā imāḥ
samau pataṅgaśalabhau, khadyoto jyotiriṅgaṇaḥ
30 madhuvrato madhukaro madhuliṇ-madhupā'linaḥ
dvirepha-puṣpaliṅ-bhṛṅga-ṣaṭpada-bhramarā'layaḥ
31 mayūro barhiṇo barhī nīlakaṇṭho bhujaṅgabhuk
śikhāvalaḥ śikhī kekī meghanādānulāsyapi
32 kekā vāṇī mayūrasya, samau candraka-mecakau
śikhā cūḍā, śikhaṇḍas tu piccha-barhe na-puṃsake
33 khage vihaṅga-vihaga-vihaṅgama-vihāyasaḥ
śakunti-pakṣi-śakuni-śakunta-śakuna-dvijāḥ
34 patatri-patri-pataga-patat-pattrarathā'ṇḍajāḥ
nagauko-vāji-vikira-vi-viṣkira-patattrayaḥ
35 nīḍodbhavā garutmantaḥ piksanto nabhasaṃgamāḥ

4.1.2

teṣāṃ viśeṣā-hārīto madguḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ
36 tittiriḥ kukkubho lāvo jīvañjīvaka ca korakaḥ
koyaṣṭikaṣ ṭiṭṭibhako vartako vartikā''dayaḥ
37 garut-pakṣacchadāḥ pattraṃ patattraṃ ca tanūruham
strī pakṣatiḥ pakṣamūlaṃ, cañcus troṭirubhe striyau
38 praḍīnoḍḍīna-saṃḍīnānyetāḥ khaga--gati-kriyāḥ
peśī kośo dvi-hīne'ṇḍaṃ, kulāyo nīḍama-striyām
39 potaḥpāko'rbhako ḍimbhaḥ pṛthukaḥ śāvakaḥ śiśuḥ
strīpuṃsau mithunaṃ dvandvaṃ, yugmaṃ tu yugulaṃ yugama
40 samūhe nivah-vyūha-saṃdoha-visara-vrajāḥ
stomaugha-nikara-vrāta-vāra-saṃghāta-saṃcayāḥ
41 samudāyaḥ samudayaḥ samavāyaś cayo gaṇaḥ
striyāṃ tu saṃhatir vṛndaṃ nikurambaṃ kadambakam
42 vṛnda-bhedāḥ-samair vargaḥ, saṃgha-sārthau tu jantubhiḥ
sajātīyaiḥkulaṃ, yūthaṃ tiraścāṃ pun-napuṃsakam
43 paśūnāṃ samajo, 'nyeṣāṃ samājo, 'tha sadharmiṇām
syān nikāyaḥ, puñja-rāśī tūtkaraḥ kūṭamastriyām
44 kāpota-śauka-māyūra-taittirā''dīni tad-gaṇe
gṛhā''saktāḥ pakṣi-mṛgāś chekās te gṛhyakāś ca te
1 manuṣyā mānuṣā martyā manujā mānavā narāḥ
syuḥ pumāṃsaḥ pañcajanāḥ puruṣāḥ pūruṣā naraḥ
2 strī yoṣidbalā yoṣā nārī sīmantinī vadhūḥ
pratīpadarśinī vāmā vanitā mahilā tathā
3 viśeṣās tvaṅganā bhīruḥ kāminī vāmalocanā
pramadā māninī kāntā lalanā ca nitambinī
4 sundarī ramaṇī rāmā, kopanā saiva bhāminī
varārohā mattakāśinyuttamā varavarṇinī
5 kṛtā'bhiṣekā mahiṣī, bhoginyo 'nyā nṛpa-striyaḥ
patnī pāṇigṛhītī ca dvitīyā sahadharmiṇī
6 bhāryā jāyā'tha pum-bhūmni dārāḥ, syāt tu kuṭumbinī
purandhrī, sucaritrā tu satī sādhvī pativratā

4.1.3

7 kṛtasāpatnikā 'vyūḍhā 'dhivinnā, 'tha svayaṃvarā
patiṃvarā ca varyā, 'tha kulastrī kulapālikā
8 kanyā kumārī, gaurī tu nagnikā 'nāgatārtavā
syān madhyamā dṛṣṭarajās, taruṇī yuvatiḥ same
9 samāḥ snuṣā-janī-vadhvaś, ciriṇṭī tu suvāsinī
icchāvatī kāmukā syād, vṛṣasyantī tu kāmukī
10 kāntā'rthinī tu yāḥ yāti saṃketaṃ sā 'bhisārikā
puṃścalī dharṣiṇī bandhakyasatī kulaṭetvarī
11 svairiṇī pāṃśulā ca, syādaśiśvī śiśunā vinā
avīrā niṣpatisutā, vivvastā-vidhave same
12 āliḥ sakhī vayasyā, 'tha pativatnī sabhartṛkā
vṛddhā palikī, prājñī tu prajñā, prājñā tu dhīmatī
13 śūdrī śūdrasya bhāryā syācchūdrā taj-jātireva ca
ābhīrī tu mahāśūdrī jāti-puṃ-yogayoḥ samā
14 aryāṇī svayamaryā syāt, kṣatriyā kṣatriyāṇyapi
upādhyāyā'pyupādhyāyī, syāḍhācāryā'pi ca svataḥ
15 ācāryānī tu puṃ-yoge, syādaryī, kṣatriyī tathā
upādhyāyānyupādhyāyī, poṭā strī-puṃsa-lakṣaṇā
16 vīrapatnī vīrabhāryā, vīramātā tu vīrasūḥ
jātāpatyā prajātā ca prasūtā ca prasūtikrā
17 strī nagnikā koṭavī syād, dūtī-saṃcārike same
kātyāyanyartha-vṛddhā yā kāṣāya-vasanā 'dhavā
18 sairandhrī para-veśma-sthā sva-vaśā śilpa-kārikā
asiknī syādvṛddhā yā preṣyā 'ntaḥpura-cāriṇī
19 vārastrī gaṇikā veśyā rūpājīvā, 'tha sā janaiḥ
satkṛtā vāramukhyā syāt, kuṭṭanī śambhalā same
20 viprāśnikā tvīkṣaṇikā daivajñā, 'tha rajasvalā
strīdharmiṇyavirātreyī malinī puṣpavatyapi
21 ṛtumatyapyudakyā'pi, syād rajaḥ puṣpamārtavam
śraddhālur dohadavatī, niṣkalā vigatārtavā
22 āpannasatvā syād gurviṇyantarvatnī ca garbhiṇī

4.1.4

gaṇikā''des tu gāṇikyaṃ, gārbhiṇaṃ, yauvataṃ gaṇe
23 punarbhūr didhiṣūrūḍhā dvisa tasyā didhiṣuḥ patiḥ
sa tu dvijo 'gredidhiṣūḥ saiva yasya kuṭumbinī
24 kānīnaḥ kanyakājātaḥ suto, 'tha subhagāsutaḥ
saubhāgineyaḥ syāt, pārastraiṇeyas tu para-striyāḥ
25 paitṛṣvaseyaḥ syāt paitṛṣvastrīyaś ca pitṛ-ṣvasuḥ
suto, mātṛ-ṣvasuś caiva, vaimātreyo vimātṛjaḥ
26 atha bāndhakineyaḥ syād bandhulaś cā'satīsutaḥ
kaulaṭeraḥ kaulaṭeyo, bhikṣukī tu satī yadi
27 tadā kaulaṭineyo 'syāḥ kaulaṭeyo'pi cā''tmajaḥ
ātmajas tanayaḥ sūnuḥ sutaḥ putraḥ, striyāṃ tvamī
28 āhur duhitaraṃ sarve, 'patyaṃ tokaṃ tayoḥ same
sva-jāte tvaurasorasyau, tātam tu janakaḥ pitā
29 janayitrī prasūr mātā jananī, bhaginī svasā
nanāndā tu svasā patyur, naptrī pautrī sutātmajā
30 bhāryās tu bhrātṛ-vargasya yātaraḥ syuḥ parasparam
prajāvatī bhrātṛjāyā, mātulānī tu mātulī
31 pati-pat‍nyoḥ prasūḥ śvaśrūḥ, śvaśuras tu pitā tayoḥ
pitur bhrātā pitṛvyaḥ syān, mātūr bhrātā tu mātulaḥ
32 śyālāḥ syur bhrātaraḥ patnyāḥ, svāmino devṛ-devarau
svastrīyo bhāgineyaḥ syāj, jāmātā duhituḥ patiḥ
33 pitāmahaḥ pitṛpitā, tat-pitā prapitāmahaḥ
mātur mātāmahā''pyevaṃ, sapiṇḍās tu sanābhayaḥ||^2
34 samānodarya-sodarya-sagarbhā-sahajāḥ samāḥ
sagotra-bāndhava-jñāti-bandhu-sva-svajanāḥ samāḥ
35 jñāteyaṃ, bandhutā, teṣāṃ kramād bhāva-samūhayoḥ
dhavaḥ priyaḥ patir bhartā, jāras tūpapatiḥ samau
36 a-mṛte jārajaḥ kuṇḍo, mṛte bhartari golakaḥ
bhrātrīyo bhrātṛjo, bhrātṛbhaginyau bhrātarāvubhau
37 mātāpitarau pitarau mātarapitarau prasūnayitārau

4.1.5

śvaśrūśvaśurau śvaśurau, putrau putraś ca duhitā ca
38 dampatī jampatī jāyāpatī bhāryāpatī ca tau
garbhāśayo jarāyuḥ syādulvaṃ ca kalalo 'striyām
39 sūtimāso vaijanano, garbho bhrūṇa imau samau
tṛtīyāprakṛtiḥ ṣaṇḍhaḥ klīvaḥ paṇḍo napuṃsake
40 śiśutvaṃ śaiśavaṃ bālyaṃ, tāruṇyaṃ yauvanaṃ same
syāt sthāviraṃ tu vṛddhatvaṃ, vṛddhasaṃghe 'pi vārdhakam
41 palitaṃ jarasā śauklyaṃ keśādau, visrasā jarā
syāduttānaśayā ḍimbhāstanapā ca stanandhayī
42 bālas tu syān māṇavako, vayaḥstham taruṇo yuvā
pravayāḥ sthaviro vṛddho jīno jīrṇo jarannapi
43 varṣīyān daśamī jyāyān , pūrvajas tvagriyo'grajaḥ
jaghanyaje syuḥ kaniṣṭha-yavīyo'varajānujāḥ
44 amāṃso durbalaś chāto, balavān māṃsaloṃ 'salaḥ
tundilam tundibham tundī bṛhatkukṣiḥ picaṇḍilaḥ
45 avaṭīṭo 'vanāṭaś cā 'vabhraṭo natanāsike
keśavaḥ kaiśikaḥ keśī, valino valibhaḥ samau
46 vikalāṅgas tvapogaṇḍaḥ, kharvo hrasvaś ca vāmanaḥ
kharaṇāḥ syāt kharaṇaso, vigras tu gatanāsikaḥ
47 khuraṇāḥ syāt kharaṇasaḥ, praguḥ pragatajānukaḥ
ūrdhvaṅkururdhvajānuḥ syāt, saṃjñaḥ saṃhatajānukaḥ
48 syādeḍe vadhiraḥ, kubje gaḍḍulaḥ, kukare kuṇiḥ
śṛśniralpatanau, śroṇaḥ paṅgo, muṇḍas tu muṇḍite
49 valiraḥ kekare, khoḍe khañjas, triṣu jarā'varāḥ
jaḍḍulaḥ kālakaḥ piplus, tilakam tilakālakaḥ
50 anāmayaṃ syādārogyaṃ, cikitsā, rukpratikriyā
bheṣajauṣadha-bhaiṣajyānyagado jāyurityapi
51 strī rug rujā copatāpa-roga-vyādhi-gadā''mayāḥ
kṣayaḥ śoṣaś ca yakṣmā ca, pratiśyāyas tu pīnasaḥ
52 strī kṣut kṣutaṃ kṣavaḥ puṃsi, kāsas tu kṣavathuḥ pumān

4.1.6

śophas tu śvayathuḥ śothaḥ, pādasphoṭo vipādikā
53 kilāsa-sidhme, kacchvāṃ tu pāma-pāme vicarcikā
kaṇḍūḥ kharjūś ca kaṇḍūyā, visphoṭaḥ piṭakaḥ striyām
54 vraṇo 'striyāmīrmamaruḥ klīve, nāḍīvraṇaḥ pumān
koṭho maṇḍalakaṃ, kuṣṭha-śvitre, durnāmakā'rśasī
55 ānāhas tu nivandhaḥ syād, grahaṇīruk pravāhikā
pracchardikā vamiś ca strī pumāṃstu vamathuḥ samāḥ
56 vyādhi-bhedā-vidradhiḥ strī jvara-meha-bhagandarāḥ
' ślīpadaṃ pādavalmīkaṃ, keśaghnas tvindraluptakaḥ ||'
aśmarī mūtrakṛcchraṃ syāt, pūrve śuklā'vadhais triṣu
57 rogahāryagadaṅkāro bhiṣag-vaidyau cikitsake
vārto nirāmayaḥ kalya' ullāgho nirgato gadāt
58 glāna-mlāsnū, āmayāvī vikṛto vyādhito'paṭuḥ
āturo'bhyamito'bhyāntaḥ, samau pāmana-kacchurau
59 dadruṇo dadrurogī syādarśorogayuto 'rśasaḥ
vātakī vātarogī syāt, sātisāro 'tisārakī
60 syuḥ klinnākṣe culla-cilla-pillāḥ, klinne 'kṣiṇa cāpyamī
unmatta unmādvati, śleṣmalaḥ śleṣmaṇaḥ kaphī
61 nyubjo bhugne rujā, vṛddhanābhau tundila-tundibhau
kilāsī sidhmalo, 'ndho 'dṛk, mūcrchālai mūrtarmūrcchitau
62 śukraṃ tejo-retasī ca vīja-vīryendriyāṇi ca
māyuḥ pittaṃ, kaphaḥ śleṣmā, striyāṃ tu tvagasṛgdharā
63 piśitaṃ tarasaṃ māṃsaṃ palalaṃ kravyamāmiṣam
uttaptaṃ śuṣkamāṃsaṃ syāt tat vallūraṃ tri-liṅgakam
64 rudhire 'sṛg-lohitāsra-rakta-kṣataja-śoṇitam
bukkā'gramāṃsaṃ, hṛdayaṃ hṛn, medas tu vapā vasā
65 paścād-grīvā-śirā manyā, nāḍī tu dhamaniḥ śirā
tilakaṃ kloma, mastiṣkaṃ gordda, kiṭṭaṃ malo'striyām
66 antraṃ purītat, gulmastu plīhā puṃsyatha vaṅkṣasaḥ

4.1.7

snāyuḥ striyāṃ, kālakhaṇḍa-yakṛtau tu same ime
67 sṛṇikā syandinī lālā, dūṣikā netrayor malam
‘nāsāmalaṃ tu siṅghāṇaṃ, piñjūṣaṃ karṇayormalam |’ (1)
mūtraṃ prastrāva, uccārā'vaskarau śamalaṃ śakṛt
68 purīṣaṃ gūtha-varcaskama-strī viṣṭhā-viśau striyau
syāt karparaḥ kapālo'strī, kīkasaṃ kulyamasthi ca
69 syāccharīrāsthi kaṅkālaḥ, pṛṣṭhāsthina tu kaśerukā
śirosthani karoṭiḥ strī, pārśvāsthani tu parśukā
70 aṅgaṃ pratīko'vayavo 'paghano, 'tha kalevaram
gātraṃ vapuḥ saṃhananaṃ śarīraṃ varṣma vigrahaḥ
71 kāyo dehaḥ klība-puṃsoḥ striyāṃ mūrtis tanus tanūḥ
pādāgraṃ prapadaṃ, pādaḥ padaṅghriścaraṇo'striyām
72 tad-granthī ghuṭike gulphau, pumān pāṇiṃs tayoradhaḥ
jaṅghā tu prasṛtā, jānūruparvā'ṣṭhīvad-striyām
73 sakthi klīve pumānūrus, tat-saṃdhiḥ puṃsi vaṅkṣaṇaḥ
gudaṃ tvapānaṃ pāyūr nā, vastir nābheradho dvayoḥ
74 kaṭā nā śroṇiphalakaṃ, kaṭiḥ śroṇiḥ kakudmatī
paścān nitambaḥ strī-kaṭyāḥ, klīve tu jaghanaṃ puraḥ
75 kūpakau tu nitamba-sthau dvaya-hīne kukundare
striyāṃ sphicau kaṭiprīśthāvupastho vakṣyamāṇayoḥ
76 bhagaṃ yonir dvayoḥ, śiśro meṇḍhro mehana-śephasī
muṣko'ṇḍakośo vṛṣaṇaḥ, pṛṣṭha-vaṃśā'dhare trikam
77 picaṇḍa-kukṣī jaṭharodaraṃ tundaṃ, stanau kucau
cūcukaṃ tu kucāgraṃ syān, na nā kroḍaṃ bhujāntaram
78 uro vatsaṃ ca vakṣaś ca, pṛṣṭhaṃ tu caramaṃ tanoḥ
skandho bhujaśiroṃ'so'strī, saṃdhī tasyaiva jatruṇī
79 bāhumūle ubhe kakṣau, pārśvama-strī tayoradhaḥ
madhyamaṃ cā 'valagnaṃ ca madhyo 'strī, dvau parau dvayoḥ
80 bhuja-bāhū praveṣṭo doḥ, syāt kaphoṇis tu kūrparaḥ

4.1.8

asyopari pragaṇḍaḥ syāt, prakoṣṭhas tasya cāpyadhaḥ
81 maṇi-bandhādā-kaniṣṭhaṃ karasya karabho bahiḥ
pañcaśākhaḥ śayaḥ pāṇis, tarjanī syāt pradeśinī
82 aṅgulyaḥ karaśākhāḥ syuḥ, puṃsyaṅguṣṭhaḥ pradeśinī
madhyamā'nāmikā cāpi kaniṣṭhā ceti tāḥ kramāt
83 punarbhavaḥ kararuho nakho 'strī nakharo 'striyām
prādeśa-tāla-gokarṇās tarjanyā''di-yute tate
84 aṅguṣṭhe sa-kaniṣṭhe syād vitastir dvādaśāṅgulaḥ
pāṇau capeṭa-pratala-prahastā vistṛtā'ṅgulau
85 dvau saṃhatau saṃhatalaḥ pratalau vāma-dakṣiṇau
pāṇir nikubjaḥ prasṛtis, tau yutāvañjaliḥ pumān
86 prakoṣṭhe vistṛta-karaṃ hasto, muṣṭyā tu baddhayā
sa ratniḥ syādaratnis tu niṣkaniṣṭhena muṣṭinā
87 vyāmo bāhvoḥ sa-karayos tatayos tiryagantaram
ūrdhva-vistṛta-doṣ-pāṇi-nṛ-māne pauruṣaṃ triṣu
88 kaṇṭho galo, 'tha grīvāyāṃ śirodhiḥ kandharetyapi
kambugrīvā tri-rekhā sā, 'vaṭur ghāṭā kṛkāṭikā
89 vakrā''sye vadanaṃ tuṇḍamānanaṃ lapanaṃ mukham
klīve ghrāṇaṃ gandhavahā ghoṇā nāsā ca nāsikā
90 oṣṭhā'dharau tu radanacchadau daśanavāsasī
adhastācca cibukaṃ, gaṇḍau kapolau, tat-parā hanuḥ
91 radanā daśanā dantā radās , tālu tu kākudam
rasajñā rasanā jihvā, prāntāvoṣṭhasya sṛkkiṇī
92 lalāṭamalikaṃ godhirūrdhvaṃ dṛgbhyāṃ bhruvau striyau
kūrcamastrī bhruvor madhyaṃ, tārakā 'kṣṇaḥ kanīnikā
93 locanaṃ nayanaṃ netramīkṣaṇaṃ cakṣurakṣiṇī
dṛg-dṛṣṭī cā'sru netrāmbu rodanaṃ cā'sramaśru ca
94 apāṅgo netrayorantau, kaṭākṣo 'pāṅga-darśane
karṇa-śabdagrahau śrotraṃ śrutiḥ strī śravaṇaṃ śravaḥ
95 uttamāṅgaṃ śiraḥ śīrṣaṃ mūrdhā nā mastako'striyām

4.1.9

cikuraḥ kuntalo bālaḥ kacaḥ keśaḥ śiroruhaḥ
96 tad-vṛnde kaiśikaṃ kaiśyamalakāś cūrṇakuntalāḥ
te lalāṭe bhramarakāḥ, kākapakṣāḥ śikhaṇḍakaḥ
97 kabarī keśaveśo, 'tha dhammillaḥ saṃyatāḥ kacāḥ
śikhā cūḍā keśapāśī, vratinas tu saṭā jaṭā
98 veṇiḥ praveṇī, śīrṣaṃṇya-śirasyau viśade kace
pāśaḥ pakṣaś ca hastaś ca kalāpārthāḥ kacāt pare
99 tanūruhaṃ roma loma, tad-vṛddhau śmaśru pum-mukhe
ākalpa-veṣau nepathyaṃ pratikarma prasādhanam
100 dṛśyaite triṣvalaṅkartā'laṅkariṣṇuś ca, maṇḍitaḥ
prasādhito 'laṅkṛtaś ca bhūṣitaś ca pariṣkṛtaḥ
101 vibhrāṭ bhrājiṣṇu-rociṣṇū, bhūṣaṇaṃ syādalaṅkriyā
alaṅkāras tvābharaṇaṃ pariṣkāro vibhūṣaṇam
102 maṇḍanaṃ cātha mukuṭaṃ kirīṭaṃ puna-napuṃsakam
cūḍāmaṇiḥ śiroratnaṃ, taralo hāra-madhya-gaḥ
103 vālapāśyā pāribhavyā, patrapāśyā lalāṭikā
karṇikā tālapatraṃ syāt, kuṇḍalaṃ karṇaveṣṭanam
104 graiveyakaṃ kaṇṭhabhūṣā, lambanaṃ syāl lalantikā
svarṇaiḥ prālambikā, 'thoraḥsūtrikā mauktikaiḥ kṛtā
105 hāro muktāvalī, devacchando 'sau śata-yaṣṭikā
hāra-bhedā-yaṣṭi-bhedād guccha-gucchārdha-gostanāḥ
106 ardhahāro māṇavaka, ekāvalyeka-yaṣṭikā
saiba nakṣatramālā syāt saptaviṃśati-mauktikaiḥ
107 āvāpakaḥ pārihāryaḥ kaṭako valayo 'striyām
keyūramaṅgadaṃ tulye, aṅgulīyakamūrmikā
108 sā'kṣarā 'ṅgulimudrā syāt, kaṅkaṇaṃ karabhūṣaṇam
strī-kaṭyāṃ mekhalā kāñcī saptakī raśanā tathā
109 klīve sārasanaṃ cā 'tha puṃsi-kaṭyāṃ śṛṅkhalaṃ triṣu
pādāṅgadaṃ tulākoṭir mañjīro nūpuro 'striyām
110 haṃsakaḥ pādakaṭakaḥ, kiṅkiṇī kṣudraghaṇṭikā
tvak-phala-kṛmi- romāṇi vastrayonir, daśa triṣu

4.1.10

111 vālkaṃ kṣaumā''di, phālaṃ tu kārpāsaṃ bādaraṃ ca tat
kauśeyaṃ kṛmikośotthaṃ, rāṅkavaṃ mṛga-roma-jam
112 anāhataṃ niṣpravāṇi tantrakaṃ ca navāmbare
tat syādudgamanīyaṃ yad dhautayor vastrayor yugam
113 patrorṇaṃ dhauta-kauśeyaṃ bahu-mūlyaṃ mahādhanam
kṣaumaṃ dukūlaṃ syād, dve tu nivītaṃ prāvṛtaṃ triṣu
114 striyāṃ bahutve vastrasya daśāḥ syur vastayo dvayoḥ
dairghyamāyāma ārohaḥ, pariṇāho viśālatā
115 paṭaccaraṃ jīrṇavastraṃ, samau naktaka-karpaṭau
vastramācchādanaṃ vāsaś cailaṃ vasanamaṃśukam
116 sucelakaḥ paṭo 'strī syād, varāśiḥ sthūlaśāṭakaḥ
nicolaḥ pracchadapaṭaḥ, samau rallaka-kambalau
117 antarīyopasaṃvyāna-paridhānānyadhoṃ'śuke
dvau prāvārottarāsaṅgau samau bṛhatikā tathā
118 saṃvyānamuttarīyaṃ ca, colaḥ kūrpāsako 'striyām
nīśāraḥ syāt prāvaraṇe himā'nila-nivāraṇe
119 adhorukaṃ vara-strīṇāṃ syāccū caṇḍātakama-striyām
syāt triṣvāprapadīnaṃ tat prāpnotyāprapadaṃ hi yat
120 a-strī vitānamulloco, dūṣyā''khyaṃ vastra-veśmani
pratisīrā javanikā syāt tiraskariṇī ca sā
121 parikarmā'ṅgasaṃskāraḥ, syān mārṣṭir mārjanā mṛjā
udvarttanotsādne dve same, āplāva āplavaḥ
122 snānaṃ, carcā tu cārcikyaṃ sthāsako, 'tha prabodhanam
anubodhaḥ, patralekhā patrāṅgulirime same
123 tamālapatra-tilaka-citrakāṇi viśeṣakam
dvitīyaṃ ca turīyaṃ ca na striyāmatha kuṅkumam
124 kāśmīrajanmā'gniśikhaṃ varaṃ vāhlīka-pītane
rakta-saṃkoca-piśunaṃ dhīraṃ lohitacandanam
125 lākṣā rākṣā jatu klīve yāvo 'lakto drumāmayaḥ
lavaṅgaṃ devakusumaṃ śrī-saṃjñamatha jāyakam

4.1.11

126 kālīyakaṃ ca kālānusāryaṃ cātha samā'rthakam
vaṃśikā'guru-rājārha-lohaṃ kṛmija-joṅgakam
127 kālāgurvaguru syāt tu maṅgalyā malli-gandhi yat
yakṣadhūpaḥ sarjaraso rāla-sarvarasāvapi
128 bahurūpo 'pyatha vṛkadhūpa-kṛtrimadhūpakau
turuṣkaḥ piṇḍakaḥ sihlo yāvano 'pyatha pāyasaḥ
129 śrīvāso vṛkadhūpo 'pi śrīveṣṭa-saraladravau
mṛganābhir mṛgamadaḥ kastūrī cātha kolakam
130 kaṅkolakaṃ kośaphalamatha karpūrama-striyām
ghanasāraś candra-saṃjñaḥ sitābhro himavālukā
131 gandhasāro malayajo bhadraśrīś candrano 'striyām
tailaparṇika-gośīrṣe haricandanama-striyām
132 tilaparṇī tu patrāṅgaṃ rañjanaṃ raktacandanam
kucandanaṃ cātha jātīkośa-jātīphale same
133 karpūrā'guru-kastūrī-kaṅkolair yakṣakardamaḥ
gātrānulepanī vartir varṇakaṃ syād vilepanam
134 cūrṇāni vāsayogāḥ syur, bhāvitaṃ vāsitaṃ triṣu
saṃskāro gandha-mālyā''dyair yaḥ syāt tadadhivāsanam
135 mālyaṃ mālā-srajau mūrdhni, keśa-madhye tu garbhakaḥ
prabhraṣṭakaṃ śikhā-lambi, puro-nyastaṃ lalāmakam
136 prālambamṛju-lambi syāt kaṇṭhād, vaikakṣikaṃ tu tat
yat tiryak kṣitamurasi, śikhāsvāpīḍa-śekharau
137 racanā syāt parispanda, ābhogaḥ paripūrṇatā
upadhānaṃ tūpabarhaḥ, śayyāyāṃ śayanīya-vat
138 śayanaṃ, mañca-paryaṅka-palyaṅkāḥ khaṭvā samāḥ
gendukaḥ kanduko, dīpaḥ pradīpaḥ, pīṭhamāsanam
139 samudrakaḥ saṃpuṭakaḥ, pratigrāhaḥ patadgrahaḥ
prasādhanī kaṅkatikā, piṣṭātaḥ paṭavāsakaḥ
140 darpaṇe mukurā''darśau, vyajanaṃ tālavṛntakam
atha brahma-vargaḥ 7
1 saṃtatir gotra-janana-kulānyabhijanā'nvayau

4.1.12

vaṃśo'nvavāyaḥ saṃtāno, varṇāḥ syur brāhmaṇā''dayaḥ
2 vipra-kṣatriya-viṭ-śūdrāś cāturvarṇyamiti smṛtam
rājanyījī rājavaṃśyo, vījyam tu kulasaṃbhavaḥ
3 mahākula-kulīnā''ryya-sabhya-sajjana-sādhavaḥ
brahmacārī gṛhī vānaprastho bhikṣuś catuṣṭaye
4 āśramo 'strī, dvijātyagrajanma-bhūdeva-vāḍavāḥ
vipraś ca brāhmaṇo, 'sau ṣaṭkarmā yāgā''dibhir vṛtaḥ
5 vidvān vipaścid doṣajñaḥ san sudhīḥ kovido budhaḥ
dhīro manīṣī jñaḥ prājñaḥ saṃkhyāvān paṇḍitaḥ kaviḥ
6 dhīmān sūriḥ kṛtī kṛṣṭir labdhavarṇo vicakṣaṇaḥ
dūradarśī dīrghadarśī, śrotriyacchāndasau samau
'mīmāṃsako jaiminīye, vedāntī brahmavādini

4.2-2

vaiśeṣike syādaulūkyaḥ, saugataḥ śūnyavādiniḥ|'
'naiyāyikas tvakṣapādaḥ syāt, syādvādika ārhataḥ
cārvāka-laukaayatikau, satkārye sāṃkhya-kāpilau'

4.3

7 upādhyāyo'dhyāpako,'tha syān niṣekā''di-kṛd guruḥ
mantra-vyākhyā-kṛdācārya, ādeṣṭā tvadhvare vratī
8 yaṣṭā ca yajamānaś ca, sa somavati dīkṣitaḥ
ijyāśīlo yāyajūko, yajvā tu vidhineṣṭavān
9 sa gīṣpatīṣṭyā sthapatiḥ, somapīthī tu somapāḥ
sarvavedāḥ sa yeneṣṭo yāgaḥ sarva-sva-dakṣiṇaḥ
10 anūcānaḥ pravacane sā'ṅge 'dhītī, guros tu yaḥ
labdhā'nujñaḥ samāvṛttaḥ, sutvā tvabhiṣave kṛte
11 chātrā'ntevāsinau śiṣye, śaikṣāḥ prāthamakalpikāḥ
eka-brahma-vratā''cārā mithaḥ satrahmacāriṇaḥ
12 satīrthyās tveka-guravaś, citavānagnimagniścit
pāramparyopadeśe syādaitihyamitihā'vyayam
13 upajñā jñānamādyaṃ syājjñātvā ''rambha upakramaḥ
yajñaḥ savo 'dhvaro yāgaḥ saptatantur makhaḥ kratuḥ
14 pāṭho, homaś, cā'tithīnāṃ saparyā, tarpaṇaṃ, baliḥ
ete pañca mahāyajñā brahmayajñā''di-nāmakāḥ
15 samañjyā pariṣad goṣṭhī sabhā-samiti-saṃsadaḥ
āsthānī klīvamāsthānaṃ strī-napuṃsakayoḥ sadaḥ
16 prāgvaṃśaḥ prāgghavir-gehāt, sadasyā vidhi-darśinaḥ
sabhāsadaḥ sabhāstārāḥ sabhyāḥ sāmānikāś ca te
17 adhvaryudgātṛ-hotāro yajuḥ-sāma-rg-vidaḥ kramāt
āgnīdhrā''dyā dhanair vāryā ṛtvijo yājakāś ca te
18 vediḥ pariṣkṛtā bhūmiḥ, same sthaṇḍila-catvare
caṣālo yūpakaṭakaḥ, kumbā sugahanā vṝtiḥ
19 yūpāgraṃ tarma, nirmanthya-dāruṇi tvaraṇir dvayoḥ
dakṣiṇāgnir gārhapatyā''havanīyau trayo 'gnayaḥ
20 agni-trayamidaṃ tretā,praṇītaḥ saṃskṛto 'nalaḥ
samūhyaḥ paricāryyopacāryyāvagnau prayogiṇaḥ
21 yo gārhapatyādānīya dakṣiṇā'gniḥ praṇīyate
tasminnānāyyo, 'thā'gnāyī svāhā ca hutabhukpriyā
22 ṛk sāmidhenī dhāyyā ca yā syādagni-samindhane
gāyatrī-pramukhaṃ chando, havya-pāke caruḥ pumān
23 āmikṣā sā śṛtoṣṇe yā kṣīre syād dadhi-yogataḥ
dhavitraṃ vyajanaṃ tad yad racitaṃ mṛga-carmaṇā
24 pṛṣadājyaṃ sa-dadhyā'jye, paramānnaṃ tu pāyasam
havya-kavye daiva-pitrye anne, pātraṃ sruvā''dikam
25 dhruvopabhṛjjuhūr, nā tu sruvo, bhedāḥ srucaḥ striyaḥ
upākṛtaḥ paśurasau yo 'bhimantrya kratau hataḥ
26 paraṃparākaṃ śamanaṃ prokṣaṇaṃ ca vadhā'rthakam
vācya-liṅgāḥ pramītopasaṃpanna-prokṣitā hate
27 sānnāyyaṃ havirgnau tu hutaṃ triṣu vaṣaṭkṛtam
dīkṣā'nto 'vabhṛtho yajñe, tat-karmā'rhaṃ tu yajñiyam
28 triṣvatha ṛtu-karmeṣṭaṃ, pūtaṃ khātā''di karma yat
amṛtaṃ vighaso yajñaśeṣa-bhojanaśeṣayoḥ
29 tyāgo vihāpitaṃ dānamutsarjana-visarjane
viśrāṇanaṃ vitaraṇaṃ sparśanaṃ pratipādanam
30 prādeśanaṃ nirvapaṇamapavarjanamaṃhatiḥ
mṛtā'rthaṃ tadahe dānaṃ triṣu syādaurdhvadehikam
31 pitṛdānaṃ nivāpaḥ syācchrāddhaṃ tat-karma śāstrataḥ
anvāhāryaṃ māsike,'śo 'ṣṭamo 'hnaḥ kutapo 'striyām
32 paryeṣaṇā parīṣṭiścā 'nveṣaṇā ca gaveṣaṇā
sanis tvadhyepaṇā, yācñā'bhiśastir yācanā'rthanā
33 padyaṃ tu triṣvarghyamarghyā'rthe, pādyaṃ pādāya vāriṇi
kramādātithyā''titheye atithyarthe 'tra sādhuni
34 syurāveśika āganturatithira nā gṛhāgate
'prāghūrṇikaḥ prāghuṇakaścā'bhyutthānaṃ tu gauravam'
pūjā namasyā'pacitiḥ saparyā'rcā'rhaṇāḥ samāḥ
35 varivasyā tu śuśrūṣā paricaryā 'pyupāsanā
vrajyā 'ṭā 'ṭyā paryaṭanaṃ, caryā tvīryā-pathe sthitiḥ
36 upasparśas tvācamanamatha maunamabhāṣaṇam
'prācetasaścā''dikaviḥsyān maitrāvaruṇiś ca saḥ

4.4

vālmīkaś cā'tha gādheyo viśvāmitraś ca kauśikaḥ
vyāso dvaipāyanaḥ pārāśaryaḥ satyavatīsutaḥ'

4.5

ānupūrvī striyāṃ vā ''vṛt-paripāṭī anukramaḥ
37 paryāyaś cā 'tipātas tuṃ syāt paryaya upātyayaḥ
niyamo vratama-strī, tacca copavāsā''di puṇyakam
38 aupavastaṃ tūpavāso, vivekaḥ pṛthagā''tmatā
syād brahmavarcasaṃ vṛttā'dhyayana-rddhirathā 'ñjaliḥ
39 pāṭhe brahmāñjaliḥ, pāṭhe vipruṣo brahmabindavaḥ
dhyāna-yogā''sane brahmāsanaṃ, kalpe vidhi-kramau
40 mukhyaḥ syāt prathamaḥ kalpo'nukalpas tu tato 'dhamaḥ
saṃskāra-pūrvaṃ grahaṇaṃ syādupākaraṇaṃ śruteḥ
41 same tu pādgrahaṇamabhivādanamityubhe
bhikṣuḥ parivrāṭ karmandī pārāśaryyapi maskarī
42 tapasvī tāpasaḥ pārikāṅkṣī, vācaṃyamo muniḥ
tapaḥ-kleśa-saho dānto, varṇino brahmacāriṇaḥ
43 ṛṣayaḥ satyavacasaḥ, snātakas tvāpluto vratā
ye nirjitendriya-grāmā yatino yatayaś ca te
44 yaḥ sthaṇḍile vrata-vaśācchete sthaṇḍilaśāyyasau
sthāṇḍilaś cātha virajastamasaḥ syur dvayātigāḥ
45 pavitraḥ prayatataḥ pūtaḥ, pākhaṇḍāḥ sarvaliṅginaḥ
pālāśo daṇḍa āṣāḍho vrate, rāmbhas tu vaiṇavaḥ
46 a-strī kamaṇḍaluḥ kuṇḍī, vratināṃ sā''sanaṃ vṛṣī
ajinaṃ carma kṛttiḥ strī, bhaikṣaṃ bhikṣā-kadambakam
47 svādhyāyaḥ syāj japaḥ, sutyā 'bhiṣavaḥ savanaṃ ca sā
sarvainasāmapadhvaṃsi japyaṃ triṣvaghamarpaṇam
48 darśaś ca paurṇamāsaś ca yāgau pakṣā'ntayoḥ pṛthak
49 śarīraṃ-sādhanā'pekṣaṃ nityaṃ yat karma tad yamaḥ
niyamas tu sa yat karma nityamāgantu-sādhanam
'kṣauraṃ tu bhadrākāraṇaṃ muṇḍanaṃ vapanaṃ triṣu
kakṣāpaṭī ca kaupīnaṃ śāṭī ca strīti lakṣyataḥ'

4.5.p1

50 upavītaṃ brahma-sūtraṃ proddhṛte dakṣiṇe kare
prācīnāvītamanyasmin, nivītaṃ kaṇṭha-lambitam
51 aṅgulyagre tīrthaṃ daivaṃ, svalpā'ṅgulyor mūle kāyam
madhye 'ṅguṣṭhāṅgulyoḥ pitryaṃ, mūle tvaṅguṣṭhasya brāhmam
52 syād brahmabhūyaṃ brahmatvaṃ brahmasāyujyamityapi
devabhūyā''dikaṃ tad-vat, kṛcchraṃ sāṃtapanā''dikam
53 saṃnyāsastvanaśane pumān prāyo, 'tha vīrahā
naṣṭāgniḥ, kuhanā lobhān mithyeryā-patha-kalpanā
54 vrātyaḥ saṃskāra-hīnaḥ syādasvādhyāyo nirākṛtiḥ
dharmadhvajī liṅgavṛttiravakīrṇī kṣatavrataḥ
55 supte yasminnastameti supte yasminnudeti ca
aṃśumānabhinirmuktā'bhyuditau ca yathā-kramam
56 parivettā 'nujo 'nūḍhe jyeṣṭhe dāra-parigrahāt
parivittis tu taj-jyāyān, vivāhopayamau samau
57 tathā pariṇayodvāhopayāmāḥ pāṇipīḍanam
vyavāyo grāmyadharmo maithunaṃ nidhuvanaṃ ratam
58 trivargo dharma-kāmā'rthaiś, caturvargaḥ sa-mokṣakaiḥ
sa-balais taiś caturbhadraṃ, janyāḥ snigdhā varasya ye

4.5.p2

iti brahma-vargaḥ 7, atra mūlaślokāḥ 58, kṣe0 ślo0 5. atha kṣatriya-vargaḥ 8

Linked texts (21)