Pramāṇa · Search · About · API

Lingadisangraha / Trikanda 5

Liṅgādisaṅgraha / Trikaṇḍa 5

Language
Sanskrit

Contents

5.1.1

1 mūrddhābhiṣakto rājanyo bāhujaḥ kṣatriyo virāṭ
rājā rāṭ pārthiva-kṣmābhṛn-nṛpa-bhūpa-mahīkṣitaḥ
2 rājā tu praṇatā'śeṣa sāmantaḥ syādadhīśvaraḥ
cakravartī sārvabhaumo, nṛpo 'nyo maṇḍaleśvaraḥ
3 yeneṣṭaṃ rājasūyena maṇḍalasyeśvaraś ca yaḥ
śāsti yaś cā''jñayā rājñaḥ sa samrāḍatha rājakam
4 rājanyakaṃ ca nṛpati-kṣatriyāṇāṃ gaṇe kramāt
mantrī dhīsacivo'mātyo, 'nye karmasacivās tataḥ
5 mahāmātrāḥ pradhānāni, purodhās tu purohitaḥ
draṣṭari vyavahārāṇāṃ prāḍvivākā'kṣadarśakau
6 pratīhāro dvārapāla-dvāḥstha-dvāḥsthita-darśakāḥ
rakṣivargas tvanīkastho, 'thā'dhyakṣo'dhikṛtau samau
7 sthāyuko'dhikṛto grāme, gopo grāmeṣu bhūriṣu
maurikaḥ kanakādhyakṣo, rūpyādhyakṣas tu naiṣkikaḥ
8 antaḥpure tvadhikṛtaḥ syādantarvaiśiko janaḥ
sauvidallāḥ kañcukinaḥ sthāpatyāḥ sauvidāś ca te
9 ṣaṇḍho varṣavaram tulyau, sevakā'rthyanujīvinaḥ
viṣayā'nantaro rājā śatrum, mitramataḥ param
10 udāsīnaḥ parataraḥ, pārṣṇigrāhas tu pṛṣṭhataḥ
ripau vairi-sapanā'ri-dviṣad-dveṣaṇa-durhṛdaḥ
11 dviṅ-vipakṣā'hitā'mitra-dasyu-śātrava-śatravaḥ
abhighāti-parā'rāti-pratyarthi-paripanthinaḥ
12 vayasyaḥ snigdhaḥ savayā, atha mitraṃ sakhā suhṛt
sakhyaṃ sāptapadīnaṃ syādanurodho 'nuvartanam
13 yathārhavarṇaḥ praṇidhirapasarpaś caraḥ spaśaḥ
cāraś ca gūḍhapuruṣaś cā''pta-pratyayitau samau
14 sāṃvatsaro jyautiṣikau daivajña-gaṇakāvapi
syur mauhūrtika-mauhūrta-jñāni-kārtāntikā api
15 tāntriko jñātasiddhāntaḥ, satrī gṛhapatiḥ samau
lipaṅkaro 'kṣaracaṇo 'kṣaracuñcuś ca lekhake
16 likhitā'kṣarasaṃsthāne lipir libirubhe striyau

5.1.2

syāt saṃdeśaharo dūto, dūtyaṃ tad-bhāva-karmaṇī
17 adhvanīno 'dhvago 'dhvanyaḥ pānthaḥ pathika ityapi
18 svāmyamātya-suhṛt-kośa-rāṣṭra-durga-balāni ca
rājyāṅgāni, prakṛtayaḥ, paurāṇāṃ śreṇayo'pi ca
19 saṃdhir nā vigraho yānamāsanaṃ dvaidhamāśrayaḥ
ṣaḍ guṇāḥ, śaktayas tisraḥ prabhāvotsāha-mantra-jāḥ
20 kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trivargo nīti-vedinām
sa pratāpaḥ prabhāvaś ca yat tejaḥ kośa-daṇḍa-jam
21 sāma-dāne bheda-daṇḍāvityapāya-catuṣṭayam
sāhasaṃ tu damo daṇḍaḥ, sāma sāntvamatho samau
22 bhedopajāpāvupadhā dharmā''dyair yat parīkṣaṇam
23 pañca triṣvaṣaḍakṣī ṇo yas tṛtīyā''dya-gocaraḥ
vivikta-vijanacchanna-niḥśalākās tathā rahaḥ
24 rahaś copāṃśu cā'liṅge, rahasyaṃ tad bhave triṣu
samau visraṃbha-viśvāsau, bhreṣo bhraṃśo yathocitāt
25 añneṣv-nyāya-kalpās tu deśarūpaṃ samañjasam
yuktamaupayikaṃ labhyaṃ bhajamānā'bhinīta-vat
26 nyāyyaṃ ca triṣu ṣaṭ, saṃpradhāraṇā tu samarthanam
avavādas tu nirdeśo nideśaḥ śāsanaṃ ca saḥ
27 śiṣṭiśca cā''jñā ca, saṃsthā tu maryādā dhāraṇā sthitiḥ
'sudhāraṇā sudhārā strī susthitiḥ sudṛśonnatiḥ'
āgo 'parādho mantuśca, same tūhnāna-bandhane
28 dvipādyo dvi-guṇo daṇḍo, bhāgadheyaḥ karo baliḥ
ghaṭṭā''di-deyaṃ śulko 'strī, prābhṛtaṃ tu pradeśanam
29 upāyanamupagrāhyamupahāras tathopadā
yautukā''di tu yad deyaṃ sudāyo haraṇaṃ ca tat
30 tatkālas tu tadātvaṃ syāduttaraḥ kāla āyatiḥ
sāṃdṛṣṭikaṃ phalaṃ sadyaḥ, udarkaḥ phalamuttaram
31 adṛṣṭaṃ vahni-toyā''di, dṛṣṭaṃ sva-para-cakra-jam
mahībhujāmahibhayaṃ sva-pakṣa-prabhavaṃ bhayam

5.1.3

32 prakriyā tvadhikāraḥ syāc, cāmaraṃ tu prakīrṇakam
nṛpāsanaṃ yat tad bhadrāsanaṃ, siṃhāsanaṃ tu tat
33 haimaṃ, chatraṃ tvātapatraṃ, rājñas tu nṛpalakṣma tat
bhadrakumbhaḥ pūrṇakumbho, bhṛṅgāraḥ kanakālukā
34 niveśaḥ śiviraṃ ṣaṇḍhe, sajjanaṃ tūparakṣaṇam
hastyaśva-ratha-pādātaṃ senāṅgaṃ syāc catuṣṭayam
35 dantī dantāvalo hastī dvirado 'nekapo dvipaḥ
mataṅkajo gajo nāgaḥ kuñjaro vāraṇaḥ karī
36 ibhaḥ stamberamaḥ padmī, yūthanāthas tu yūthapaḥ
madotkaṭo madakalaḥ, kalabhaḥ kariśāvakaḥ
37 prabhinno garjito mattaḥ, samau udbhānta-nirmadau
hāstikaṃ gajatā vṛnde, kariṇī dhenukā vaśā
38 gaṇḍaḥ kaṭaṭo, mado dānaṃ, vamathuḥ karaśīkaraḥ
kumbhau tu piṇḍau śirasas, tayor madhye viduḥ pumān
39 avagraho lalāṭaṃ syādīṣikā tvakṣi-kūṭakam
apāṅga-deśo niryāṇaṃ, karṇa-mūlaṃ tu cūlikā
40 adhaḥ kumbhasya vāhityaṃ, pratimānamadho 'sya yat
āsanaṃ skandha-deśaḥ syāt, padmrakaṃ bindu-jālakam
41 pārśva-bhāgaḥ pakṣabhāgo, dantabhāgas tu yo 'grataḥ
dvau pūrva-paścājjaṅghā''di-deśau gātrā'vare kramāt
42 totraṃ veṇukamālātaṃ bandha-stambhe, 'tha śṛṅkhale
anduko, nigaḍo'strī-syādaṅkuśo'strī sṛṇiḥ striyām
43 cūpākakṣyā varatrā syāt, kalpanā sajjanā same
praveṇyāstaraṇaṃ varṇaḥ paristomaḥ kutho dvayoḥ
44 vītaṃ tvasāraṃ hastya'śvaṃ, vārī tu gajabandhanī
ghoṭake pīti-turaga-turaṅgā'śva-turaṅgamāḥ
45 vāji-vāhā'rva-gandharva-haya-saindhava-saptayaḥ
ājāneyāḥ kulīnāḥ syur, vinītāḥ sādhu-vāhinaḥ
46 vanāyujāḥ pārasīkāḥ kāmbojā bāhlikā hayāḥ
yayuraśvo'śvamedhīyo, javanas tu javā'dhikaḥ

5.1.4

47 pṛṣṭhyaḥ sthaurī, sitaḥ karko, rathyo voḍhā rathasya yaḥ
bālaḥ kiśoro, vāmyaśvā vaḍavā, vāḍavaṃ gaṇe
48 triṣvāśvīnaṃ yadaśvena dinenaikena gamyate
kakṣyaṃ tu madhyamaśvānāṃ, heṣā hreṣā ca nisvanaḥ
49 nigālas tu galoddeśe, vṛnde tvaśvīyamāśrva-vat
āskanditaṃ dhauritakaṃ recitaṃ valgitaṃ plutam
50 gatayo 'mūḥ pañca dhārā, ghoṇā tu prothamastriyām
kavikā tu khalīno 'strī, śaphaṃ klībe khuraḥ pumān
51 puccho'strī lūma-lāṅgūle vālahastaś ca vāladhiḥ
tripūpāvṛtta-luṇṭhitau parāvṛtte muhur bhuvi
52 yāne cakriṇi yuddhārthe śatāṅgaḥ syandano rathaḥ
asau puṣpasthaś cakra-yānaṃ na samarāya yat
53 karṇīrathaḥ pravahaṇaṃ ḍayanaṃ ca samaṃ trayam
klībe 'naḥ śakaṭo'strī syād, gantrī kambala-vāhyakam
54 śivikā yāpyayānaṃ syād, dolā preṅkhā''dikāḥ striyām
ubhau tu dvaipa-vaiyāghrau dvīpi-carmā''vṛte rathe
55 pāṇḍu-kambala-saṃvītaḥ syandanaḥ pāṇḍukambalī
rathe kāmbalavastrā''dyāḥ kambalādibhirāvṛte
56 triṣu dvaipā''dayo, rathyā rathakaḍyā ratha-vraje
dhūḥ strī klībe yānamukhaṃ, syād rathāṅgamapaskaraḥ
57 cakraṃ rathāṅgaṃ, tasyā'nte nemiḥ strī syāt pradhiḥ pumān
piṇḍikā nābhirakṣāgra-kīlake tu dvayoraṇiḥ
58 rathaguptir varūtho nā, kūbaras tu yugaṃdharaḥ
anukarṣo dārmadhaḥsthaṃ, prāsaṃgo nā yugād-yugaḥ
59 sarvaṃ syād vāhanaṃ yānaṃ yugyaṃ patraṃ ca dhoraṇam
paramparā-vāhanaṃ yat tad vainītakam-|striyām
60 ādhoraṇā hastipakā hastyārohā niṣādinaḥ
niyantā prājitā yantā sūtaḥ kṣattā ca sārathiḥ
61 savyeṣṭhṛ-dakṣiṇasthau ca saṃjñā ratha-kuṭumbinaḥ
rathinaḥ syandanārohā, aśvārohāsa tu sādinaḥ

5.1.5

62 bhaṭā yodhāś ca yoddhāraḥ, senārakṣām tu sainikāḥ
senāyāṃ samavetā ye sainyās te sainikāś ca te
63 valino ye sahasreṇa sāhastrās te sahasriṇaḥ
paridhisthaḥ paricaraḥ, senānīr vāhinīpatiḥ
64 kañcuko vāravāṇo 'strī yat tu madhye sa-kañcukāḥ
vadhnanti tat sārasanādhikāṅge, 'tha śīrṣakam
65 śīrṣaṇyāṃ ca śirastre, 'tha tanutraṃ varma daṃśanam
uraśchadaḥ kaṅkaṭako jāgaraḥ kavaco 'striyām
66 āmuktaḥ pratimuktaś ca pinaddhaś cā'pinaddha-vat
sannaddho varmitaḥ sajjò daṃśito vyūḍhakaṅkaṭaḥ
67 triṣvāmuktā'dayo, varmabhṛtāṃ kāvacikaṃ gaṇe
padāti-patti-padaga-pādātika-padātayaḥ
68 padśū ca padikaś cā'tha pādātaṃ patti-saṃhatiḥ
śastrājīve kāṇḍaspṛṣṭā''yudhīyā''yudhikāḥ samāḥ
69 kṛtahastaḥ suprayogaviśikhaḥ kṛtapuṅkha-vat
aparāddhapṛṣatko 'sau lakṣyād yaś cyuta-sāyakaḥ
70 dhanvī dhanuṣmān dhanuṣko niṣaṅgyatrī dhanurdharaḥ
syāt kāṇḍavāṃstu kāṇḍīraḥ, śāktīkaḥ śaktihetikaḥ
71 yaṣṭīka-pāraśvadhikau yaṣṭi-paraśu-hetikau
naistriṃśiko 'sihetiḥ syāt, samau prāsika-kauntikau
72 carmī phalakapāṇiḥ syāt, patākī vaijayantikaḥ
anuplavaḥ sahāyaś cā 'nucaro 'nucaro'bhicaraḥ samāḥ
73 purogā'gresara-praṣṭhā'grataḥsara-puraḥsarāḥ
purogamaḥ purogāmī, mandagāmī tu mantharaḥ
74 jaṅghāālo'tijavas tulyau, jaṅghākarika-jāṅghikau
tarasvī tvarito vegī prajasvī javano javaḥ
75 jayyo yaḥ śakyate jetuṃ, jeyo jetavya-mātrake
jaitras tu jetā, yo gacchatyalaṃ vidviṣataḥ prati
76 so 'bhyamitriyo 'bhyamitrīyo'pyabhyamitrīṇa ityapi
ūrjasvalaḥ syādūrjasvī ya ūrjo'tiśayā'nvitaḥ
77 syādurasvānurasilo, rathiko rathiro rathī

5.1.6

kāmagāmyanukāmīno, hyatyantīnas tathā bhṛśam
78 śūro vīraś ca vikrānto, jetā jiṣṇuś ca jitvaraḥ
sāṃyugīno raṇe sādhuḥ, śastrajīvā''sadayas triṣu
79 dhvajinī vāhinī senā pṛtanā'nīkinī camūḥ
varūthinī balaṃ sainyaṃ cakraṃ cā'nīkama-striyām
80 vyūhas tu bala-vinyāso bhedā-daṇḍā''dayo yudhi
pratyāsāro vyūhapāṣṇiḥ, sainyapṛṣṭhe pratigrahaḥ
81 ekaibhaika-rathā trya'śvā pattiḥ pañca-padātikā
pattyaṅgais tri-guṇaiḥ sarvaiḥ kramādākhyā yathottaram
82 senāmukhaṃ, gulma-gaṇau, vāhinī, pṛtanā, camūḥ,
anīkinī, daśā'nīkinyakṣauhiṇyatha saṃpadi
83 saṃpattiḥ śrīś ca lakṣmīś ca, vipattyāṃ vipadāpadau
āyudhaṃ tu praharaṇaṃ śastramastramathā'striyau
84 dhanuś-cāpau dhanva-śarāsana-kodaṇḍa-kārmukam
iṣvāso 'pyatha karṇasya kālapṛṣṭhaṃ śarāsanam
85 kapi-dhvajasya gāṇḍīva-gāṇḍivau puṃn-napuṃsakau
koṭirasyā'ṭanī, godhā-tale jyā-ghāta-vāraṇe
86 lastakas tu dhanurmadhyaṃ, morvī jyā śiñjinī guṇaḥ
syāt pratyālīḍhamālīḍhamityā''di sthāna-pañcakam
87 lakṣyaṃ lakṣaṃ śaravyaṃ ca, śarābhyāsa 'upāsanam
pṛṣatka-bāṇa-viśikhā ajihmaga-khagā''śugāḥ
88 kalamba-mārgaṇa-śarāḥ patrī ropa iṣud dvayoḥ
prakṣvedanās tu nārācāḥ, pakṣo vājas, triṣūttare
89 nirastaḥ prahite bāṇe, viṣā'kte digdha-liptakau
tūṇopāsaṃga-tūṇīra-niṣaṅgā iṣudhir dvayoḥ
90 tūṇyāṃ, khaṅge tu nistriṃśa-candrahāsā'si-riṣṭayaḥ
kaukṣeyako maṇḍalāgraḥ karavālaḥ kṛpāṇa-vat
91 tsaruḥ khaḍgā''di-muṣṭau syān, mekhalā tan-nibandhanam
phalako 'strī phalaṃ carma, saṃgrāho muṣṭirasya yaḥ
92 drughaṇo mudgara-ghanau, syāddīlī karavālikā

5.1.7

bhindipālaḥ sṛgas tulyau, parighaḥ parighātinaḥ
93 dvayoḥ kuṭhāraḥ svadhitiḥ paraśuśca paraśvadhaḥ
syācchastrī cā'siputrī ca churikā cā'sidhenukā
94 vā puṃsi śalyaṃ śaṅkar nā, sarvalā tomaro'striyām
prāsas tu kuntaḥ, koṇas tu striyaḥ pālyāśri-koṭayaḥ
95 sarvābhisāraḥ sarvaughaḥ sarvasannahanā'rthakaḥ
lohābhisāro 'strabhṛtāṃ rājñāṃ nīrājanā-vidhiḥ
96 yat senayā 'bhigamanamarau tadbhiṣeṇanam
yātrā vrajyā 'bhiniryāṇaṃ prasthānaṃ gamanaṃ gamaḥ
97 syādvāsāraḥ prasaraṇaṃ, pracakraṃ calitā'rthakam
a-hitān praty-bhītasya raṇe yānamabhikramaḥ
98 vaitālikā bodhakarāś, cakrikā ghaṇṭikā'rthakāḥ
syur māgadhās tu magadhā, vandinaḥ stutipāṭhakāḥ
99 saṃśaptakās tu samayāt saṃgrāmād-nivartinaḥ
100 reṇur dvayoḥ striyāṃ dhūliḥ pāṃsur nā na dvayo rajaḥ
cūrṇe kṣodaḥ, samutpiñja-piñjalau bhṛśamākule
101 patākā vaijayantī syāt ketanaṃ dhvajama-striyām
sā vīrāśaṃsanaṃ yuddha-bhūmir yā 'ti-bhaya-pradā
102 ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamityahaṃpūrvikā striyām
āhopuruṣikā darpād yā syāt saṃbhāvanā ''tmani
103 ahamahamikā tu sā syāt parasparaṃ yo bhavatyahaṅkāraḥ
draviṇaṃ taraḥ saho-bala-śauryāṇi sthāma śuṣmaṃ ca
104 śaktiḥ parākramaḥ prāṇo, vikramas tvatiśaktitā
vīrapāṇaṃ tu yat pānaṃ vṛtte bhāvani vā raṇe
105 yuddhamāyodhanaṃ janyaṃ pradhanaṃ pravidāraṇam
mṛdhamāskandanaṃ saṃkhyaṃ samīkaṃ sāṃparāyikam
106 a-striyāṃ samarā'nīka-raṇāḥ kalaha-vigrahau
saṃprahārā'bhisaṃpāta-kali-saṃsphoṭa-saṃyugāḥ
107 abhyāmarda-samāghāta-saṃgrāmā'bhyāgamā''havāḥ
samudāyaḥ striyaḥ saṃyat-samityā''ji-samid-yudhaḥ

5.1.8

108 niyuddhaṃ bāhuyuddhe, 'tha tumulaṃ raṇasaṃkule
kṣveḍā tu siṃhanādaḥ syāt, kariṇāṃ ghaṭanā ghaṭā
109 krandanaṃ yodhasaṃrāvo, bṛṃhitaṃ karigarjitam
visphāro dhanuṣaḥ svānaḥ, paṭāhā''ḍambarau samau
110 prasahaṃ tu balātkāro haṭho, 'tha skhalitaṃ chalam
ajanyaṃ klīvamutpāta upasargaḥ samaṃ trayam
111 mūrcchā tu kaśmalaṃ moho 'pyavamardas tu pīḍanam
abhyavaskandanaṃ tvabhyāsādanaṃ, vijayo jayaḥ
112 vairaśuddhiḥ pratīkāro vairaniryātanaṃ ca sā
pradrāvoddāva-saṃdrāva-saṃ dāvā vidravo dravaḥ
113 apakramo 'payānaṃ ca, raṇe bhaṅgaḥ parājayaḥ
parājita-parābhūtau, triṣu naṣṭa-tirohitau
114 pramāpaṇaṃ nibarhaṇaṃ nikāraṇaṃ viśāraṇam
pravāsanaṃ parāsanaṃ niṣūdanaṃ nihiṃsanam
115 nirvāsanaṃ saṃjñapanaṃ nirgranthanamupāsanam
nistarhaṇaṃ nihananaṃ kṣaṇanaṃ parivarjanam
116 nirvāpaṇaṃ viśasanaṃ māraṇaṃ pratighātanam
udvāsana-pramathana-krathanojjāsanāni ca
117 ālambha-piñja-viśara-ghātonmātha-vadhā api
syāt pañcatā kāladharmo diṣṭāntaḥ pralayo'tyayaḥ
118 anto nāśo dvayor mṛtyur maraṇaṃ nidhano 'striyām
parāsu-prāptapañcatva-peta-preta-saṃsthitāḥ
119 mṛta-pramītau triṣvete, citā cityā citiḥ striyām
kabandho 'strī kriyā-yuktamapamūrdha-kalevaram
120 śmaśānaṃ syāt pitṛvanaṃ, kuṇapaḥ śavamastriyām
pragrahopagrahau vandyāṃ, kārā syāt vandhanālaye
121 puṃsi bhūmnyasavaḥ prāṇāś caivaṃ, jīvo 'sudhāraṇam
āyur jīvitakālo, nā jīvātur jīvanauṣadham
1 ūrvyā ūrujā aryā vaiśyā bhūmispṛśo viśaḥ
ājīvo jīvikā vārtā vṛttir vartana-jīvane
2 striyāṃ kṛṣiḥ pāśupālyaṃ vāṇijyaṃ ceti vṛttayaḥ

5.1.9

sevā śvavṛttiranṛtaṃ kṛṣiruñcha-śilaṃ tvṛtam
3 dve yācitā'yācitayor yathā-saṃkhyaṃ mṛtā'mṛte
satyānṛtaṃ vaṇigbhāvaḥ, syādṛṇaṃ paryudañcanam
4 uddhāro, 'rthaprayogas tu kusīdaṃ vṛddhijīvikā
yāñcayā ''ptaṃ yācitakaṃ, nimayādāpamityakam
5 uttamarṇā'dhamarṇau dvau prayoktṛ-grāhako kramāt
kusīdiko vārdhuṣiko vṛddhyājīvaś ca vārdhuṣiḥ
6 kṣetrājīvaḥ karṣakaśca kṛṣikaś ca kṛṣīvalaḥ
kṣetraṃ traiheya-śāleyaṃ vrīhi-śālyudbhavocitam
7 yavyaṃ yavakyaṃ yaṣṭikyaṃ yavā''di-bhavanaṃ hi yat
tilya-tailīna-van māṣomā'ṇu-bhaṅgā-dvirūpatā
8 maudgīna-kaudravīṇā''di śeṣa-dhānyodbhava-kṣamam
‘śāka-kṣetrā''dike śākaśākaṭaṃ śākaśākinam’

5.1.p1.1

bījākṛtaṃ tūtakṛṣṭe, sītyaṃ kṛṣṭaṃ ca halya-vat
9 triguṇākṛtaṃ tṛtīyākṛtaṃ trihalyaṃ trisityamapi tasmin
dviguṇākṛte tu sarvaṃ pūrvaṃ śambākṛtamapīha
10 droṇā''ḍhakā''di-vāpā''dau drauṇikā''ḍhakikā''dayaḥ
khārī-vāpas tu khārīka, uttamarṇā''dyas triṣu
11 pun-napuṃsakayor vapraḥ kedāraḥ kṣetramasya tu
kaidārakaṃ syāt kaidāryaṃ kṣetraṃ kaidārikaṃ gaṇe
12 loṣṭāni leṣṭavaḥ puṃsi, koṭiśo loṣṭabhedanaḥ
prājanaṃ todanaṃ totraṃ, khanitramavadāraṇe
13 dātraṃ lavitramāvandho yotraṃ yoktramatho phalam
nirīṣaṃ kuṭakaṃ phālaḥ kṛpako, lāṅgalaṃ halam
14 godāraṇaṃ ca sīro, 'tha śamyā strī yugakīlakaḥ
īṣā lāṅgaladaṇḍaḥ syāt, sītā lāṅgalapaddhatiḥ
15 puṃsi medhiḥ khale dāru nyastaṃ yat paśu-bandhane
āśur vrīhiḥ pāṭalaḥ syācchitaśūka-yavau samau
16 tokmas tu tatra harrite, kalāyas tu satīnakaḥ
hareṇu-reṇukau cā'smin, koradūṣas tu kodravaḥ
17 maṅgalyako masūro, 'tha makuṣṭhaka-mayuṣṭhakau
vanamudge, sarṣape tu dvau tantubha-kadambakau
18 siddhārthas tu dhavalo, godhūmaḥ sumanaḥ samau
syād yāvakas tu kulmāṣaś, caṇako harimanthakaḥ
19 dvau tile tilapejaś ca tilapiñjaś ca niṣphale
kṣavaḥ kṣutābhijanano rājikā kṛṣṇikā''surī
20 striyau kaṅgu-priyaṅgū dve, atasī syādumā kṣumā
mātulānī tu bhaṅgāyāṃ, vrīhi-bhedas tvaṇuḥ pumān
21 kiṃśāruḥ sasyaśūkaṃ syāt, kaṇiśaṃ sasyamañjarī
dhānyaṃ vrīhiḥ stambakariḥ, stambo gucchas tṛṇādinaḥ
22 nāḍī nālaṃ ca kāṇḍo'sya, palālo'strī sa niṣphalaḥ
kaḍaṅgaro busaṃ klīve, dhānyatvaci tuṣaḥ pumān
23 śūko'strī ślakṣṇa-tīkṣṇāgre, śamī śimbā, triṣūttare

5.1.p1.2

ṛddhamāvasitaṃ dhānyaṃ, pūtaṃ tu bahulīkṛtam
24 māṣā''dayaḥ śamīdhānye, śūkadhānye yavā''dayaḥ
śālayaḥ kalamā''dyāś ca ṣaṣṭikā''dyāś ca, puṃsyamī
25 tṛṇadhānyāni nīvārāḥ, strī gavedhur gavedhukā
ayograṃ musalo'strī syādudūkhalamulūkhalam
26 prasphoṭanaṃ śūrpamastrī, cālanī titauḥ pumān
syūta-prasevau, kaṇḍola-piṭau, kaṭa-kiliñjakau
27 samānau, rasavatyāṃ tu pākasthāna-mahānase
paurogavas tadadhyakṣaḥ, sūpakārās tu vallavāḥ
28 ārālikāndhasikāḥ sūdā audanikā guṇāḥ
āpūpikaḥ kāndaviko bhakṣyakāra, ime triṣu
29 aśmantamuddhānamadhiśrayaṇī cullirantikā
aṅgāradhānikā'ṅgāraśakaṭyapi hasantyapi
30 hasantyapyatha na strī syādaṅgāro, 'lātamulmukam
klīve'myarīṣaṃ bhrāṣṭro, nā kandurv vā svedanī striyām
31 aliñjaraḥ syān maṇikaṃ, karkarthyālur galantikā
piṭharaḥ sthālyukhā kuṇḍaṃ, kalaśas tu triṣu dvayoḥ
32 ghaṭaḥ kuṭa-nipāva-strī śarāvo vardhamānakaḥ
ṛjīpaṃ piṣṭapacanaṃ, kaṃso 'strī pānabhājanam
33 kutūḥ kṛtteḥ sneha-pātraṃ, saivā'lpā kutupaḥ pumān
sarvvamāvapanaṃ bhāṇḍaṃ pātrā'matre ca bhājanam
34 darviḥ kambiḥ khajākā ca, syāt tadvad dāruhastakaḥ
a-strī śākaṃ haritakaṃ śigrustya tu nāḍikā
35 kalambaśca ca kadambaśca ca, vepavāra upaskaraḥ
tintiḍīkaṃ ca cukraṃ ca vṛkṣāmlamatha vellajam
36 marīcaṃ kolakaṃ kṛṣṇabhūṣaṇaṃ dharmapattaṇam
jīrako jaraṇo 'jājī kaṇāḥ kṛṣṇe tu jīrake
37 suuṣavī kāravī pṛthvī pṛthuḥ kālopakuñcikā
ārdrakaṃ śṛṅgaveraṃ syādatha chatrā vitunnakam
38 kustumburu ca dhānyākamatha śuṇṭhī mahauṣadham
strī-napuṃsakayor viśvaṃ nāgaraṃ viśvabheṣajam

5.1.p1.3

39 āranālaka-sauvīra-kulmāṣā'bhiṣutāni ca
avantisoma-dhānyāmla-kuñjalāni ca kāñjike
40 sahasravedhi jatukaṃ vāhlīkaṃ hiṅgu rāmaṭham
tat-patrī kāravī pṛthvī bāṣpikā kavarī pṛthuḥ
41 niśā''khyā kāñcanī pītā haridrā varavarṇinī
sāmudraṃ yat tu lavaṇamakṣīvaṃ vaśiraṃ ca tat
42 saindhavo 'strī śītaśivaṃ māṇimanthaṃ ca sindhuje
raumakaṃ vasukaṃ, pākyaṃ biḍaṃ ca kṛtake dvayam
43 sauvarcale 'kṣa-rucake, tilakaṃ tatra mecake
matsyaṇḍī, phāṇitaṃ, khaṇḍavikāre, śarkarā sitā
44 kūrcikā kṣīravikṛtiḥ syādrasālā tu mārjitā
syāt temanaṃ tu niṣṭhānaṃ, tri-liṅgā vāsitā'vadheḥ
45 śūlākṛtaṃ bhaṭitraṃ ca śūlyamukhyaṃ tu paiṭharam
praṇītamupasaṃpannaṃ, prayastaṃ syāt susaṃskṛtam
46 syāt picchilaṃ tu vijilaṃ, saṃmṛṣṭaṃ śodhitaṃ same
cikkaṇaṃ masṛṇaṃ snigdhaṃ, tulye bhāvita-vāsite
47 āpakvaṃ paulirabhyūṣo, lājā: pum-bhūmni cā'kṣatāḥ
pṛthukaḥ syāc cipiṭako, dhānā bhraṣṭayave striyaḥ
48 pūpo 'pūpaḥ piṣṭakaḥ syāt, karambho dadhisaktavaḥ
bhiksā strī bhaktamandho'nnamodano 'strī sa dīdiviḥ
49 bhisraṭā dagdhikā, sarva-rasā'gre maṇḍama-striyām
māsarā''cāma-nisrāvā maṇḍe bhakta-samudbhave
50 yavāgūruṣṇikā śrāṇā vilepī taralā ca sā
‘mlakṣaṇā'bhyañjane tailaṃ, kṛsarastū tu tilaudanaḥ’ || (?)
gavyaṃ tripu gavāṃ sarvaṃ, goviḍ gomayama-striyām
51 tat tu śuṣkaṃ karīṣo 'strī, dugdhaṃ kṣīraṃ payaḥ samam
payasyamājya-dadhyā''di, trapsyaṃ dadhi dhanetarat
52 ghṛtamājyaṃ haviḥ sarpir, navanītaṃ navoddhṛtam
tat tu haiyaṅgavīnaṃ yat hyo-go-dohodbhavaṃ ghṛtam
53 daṇḍāhataṃ kālaśeyamariṣṭamapi gorasaḥ

5.1.p1.4

takraṃ hyudāśvin mathitaṃ pādāmbvardhāmbu nirjalam
54 maṇḍaṃ dadhi-bhavaṃ mastu, pīyūṣo 'bhinavaṃ payaḥ
aśanāyā bubhukṣā kṣud, grāsas tu kavalaḥ pumān
55 sapītiḥ strī tulyapānaṃ, sagdhiḥ strī sahabhojanam
udanyā tu pipāsā tṛṭ tarṣo, jagdhisu tu bhojanam
56 jemanaṃ leha āhāro nighāso nyāda ityapi
sauhityaṃ tarpaṇaṃ tṛptiḥ, phelā bhuktasamujjhitam
57 kāmaṃ prakāmaṃ paryāptaṃ nikāmeṣṭaṃ yathepsitam
gope gopāla-gosaṃkhya-godhugābhīra-vallavāḥ
58 go-mahiṣyā''dikaṃ pādvandhanaṃ, dvau gavīśvare
gomān gomī, gokulaṃ tu godhanaṃ syād gavāṃ vraje
59 triṣvāśitaṃgavīnaṃ tad gāvo yatrā'śitāḥ purā
ukṣā bhadro valīvarda ṛṣabho vṛṣabho vṛṣaḥ
60 anaḍḍān saurabheyo gaurūkṣṇāṃ saṃhatirokṣakam
gavyā gotrā gavāṃ, vatsa-dhenvor vātsaka-dhainuke
61 ukṣā mahān mahokṣaḥ syād, vṛddhokṣas tu jaradgavaḥ
utpanna ukṣā jātokṣaḥ, sadyo jātas tu tarṇakaḥ
62 śakṛtkaris tu vatsaḥ syād, damya-vatsatarau samau
ārṣabhyaḥ ṣaṇḍatāyogyaḥ, ṣaṇḍo gopatiridvacaraḥ
63 skandha-deśe 'sya vahaḥ, sāsnā tu galakambalaḥ
syān nastitas tu nasyotaḥ, praṣṭhavāḍ yugapārśvagaḥ
64 yugā''dīnāṃ tu voḍhāro yugya-prāsaṃgya-śākaṭāḥ
khanati tena tad voḍhā 'syedaṃ hālika-sairikau
65 dhūrvahe dhurya-dhaureya-dhurīṇāḥ sa-dhurandharāḥ
ubhāvekadhurīṇekadhurāvekadhurāvahe
66 sa tu sarvadhurīṇaḥ syād yo vai sarva-dhurā''vahaḥ
māheyī saurabheyī gaurusrā mātā ca śṛṅgiṇī
67 arjundyaghnyā rohiṇī, syāduttamā goṣu naicikī
varṇā''di-bhedāt saṃjñāḥ syuḥ śabalī-dhavalā''dayaḥ
68 dvihāyanī dvi-varṣā gaurekā'bdā tvekahāyanī

5.1.p1.5

caturabdā caturhyaṇyevaṃ tryabdā trihāyaṇī
69 vaśā vandhyā, 'vatokā tu sravadgarbhā, 'tha saṃdhino
ākrāntā vṛṣabheṇātha vehad garbhopaghātinī
70 kālyopasaryā prajane, praṣṭhauhī bālagarbhiṇī
syādacaṇḍī tu sukarā, bahusūtiḥ pareṣukā
71 ciraprasūtā vaṣkayaṇī, dhenuḥ syān navasūtikā
suvratā sukhasaṃdohyā, pīnoghnī pīvarastanī
72 droṇakṣīrā droṇadugdhā, dhenuṣyā bandhake sthitā
samāṃsamīnā sā yaiva prati-varṣa prasūyate
73 ūdhas tu klībamāpīnaṃ, samau śivaka-kīlakau
na puṃsi dāma saṃdānaṃ, paśurajjus tu dāmanī
74 vaiśākha-mantha-manthāna-manthāno manthadaṇḍake
kuṭharo daṇḍaviṣkambho, manthanī gargarī same
75 uṣṭre kramelaka-maya-mahāṅgāḥ, karabhaḥ śiśuḥ
karabhāḥ syuḥ śṛṅkhalakā dāravaiḥ pāda-bandhanaiḥ
76 ajā chāgī, śunacchāga-vastacchāgalakā aje
meḍhrorabhroraṇorṇāyu-meṣa-vṛṣṇaya eḍake
77 uṣṭrorabhrā'ja-vṛnde syādauṣṭrakaurabhrakā''jakam
cakrīvantas tu vāleyā rāsabhā gardabhāḥ kharāḥ
78 vaidehakaḥ sārthavāho naigamo vāṇijo vaṇik
paṇyājīvo hyāpaṇikaḥ krayavikrayikaś ca saḥ
79 vikretā syād vikrayikaḥ, krāyika-krayikau samau
vāṇijyaṃ tu vaṇijyā syān, mūlyaṃ vasno'pyavakrayaḥ
80 nīvī paripaṇo mūladhanaṃ, lābho 'dhikaṃ phalam |¹
paridānaṃ parīvarto naimeya-nimayāvapi
81 pumānupanidhir nyāsaḥ, pratidānaṃ tadarpaṇam
kraye prasāritaṃ krayyaṃ, kreyaṃ kretavya-mātrake
82 vikreyaṃ paṇitavyaṃ ca paṇyaṃ, krayyā''dayas triṣu
klībe satyāpanaṃ satyaṅkāraḥ satyākṛtiḥ striyām
83 vipaṇo vikrayaḥ, saṃkhyāḥ saṃkhyeye hyādaśa triṣu,
viṃśatyā''dyāḥ sadaikatve sarvāḥ saṃkhyeya-saṃkhyayoḥ,

5.1.p1.6

84 saṃkhyā'rthe dvibahutve stas, tāsu cā''navateḥ striyaḥ
paṅkteḥ śata-sahasrā''di kramād daśa-guṇottaram
85 pautavaṃ druvayaṃ pāyyamiti mānā'rthakaṃ trayam
mānaṃ tulā'ṅguli-prasthair, guñjāḥ pañcā''dyamāṣakaḥ,
86 te ṣoḍaśā'kṣaḥ karṣo 'strī, palaṃ karṣa-catuṣṭayam, |¹
suvarṇa-bistau hemno 'kṣe, kuruvistas tu tat-pale,
87 tulā striyāṃ pala-śataṃ, bhāraḥ syād viṃśatis tulāḥ,
ācito daśa bhārāḥ syuḥ, śākaṭo bhāra ācitaḥ
88 kārṣāpaṇaḥ kārṣikaḥ syāt, kārṣike tāmrike paṇaḥ
a-striyāmāḍhaka-droṇau khārī vāho nikuñcakaḥ
89 kuḍavaḥ prastha ityā''dyāḥ parimāṇā'rthakāḥ pṛthak
pādas turīyo bhāgaḥ syādaṃśa-bhāgau tu vaṇṭake
90 dravyaṃ vittaṃ svāpateyaṃ rikthaṃmṛkthaṃ dhanaṃ vasu
hiraṇyaṃ draviṇaṃ dyumnamartha-rai-vibhavā api
91 syāt kośaś ca hiraṇyaṃ ca hema-rūpye kṛtā'kṛte
tābhyāṃ yadanyat tat kupyaṃ, rūpyaṃ tad dvayamāhatam
92 gārutmataṃ marakatamaśmagarbho harinmaṇiḥ
śoṇaratnaṃ lohitakaḥ padmarāgo, 'tha mauktikam
93 muktā, 'tha vidrumaḥ puṃsi pravālaṃ pun-napuṃsakam
ratnaṃ maṇir dvayoraśma-jātau muktā''dike 'pi ca
94 svarṇaṃ suvarṇaṃ kanakaṃ hiraṇyaṃ hema hāṭakam
tapanīyaṃ śātakumbhaṃ gāṅgeyaṃ bharma karvuram
95 cāmīkaraṃ jātarūpaṃ mahārajata-kāñcane
rukmaṃ kārtasvaraṃ jāmbūnadamaṣṭāpado 'striyām
96 alaṅkāra-suvarṇaṃ yacchṛṅgīkanakabhityadaḥ
durvarṇaṃ rajataṃ rūpyaṃ kharjūraṃ śvetamityapi
97 rītiḥ striyāmārakūṭo na striyāmatha tāmrakam
śulvaṃ mlecchamukhaṃ dvyaṣṭa-variṣṭhodumbarāṇi ca
98 loho 'strī śastrakaṃ tīkṣṇaṃ piṇḍaṃ kālāyasā'yasī
aśmasāro, 'tha maṇḍūraṃ siṃhāṇamapi tan-male

5.1.p1.7

99 sarvaṃ ca taijasaṃ lauhaṃ, vikāras tvayasaḥ kuśī
kṣāraḥ kāco, 'tha capalo rasaḥ sūtaś ca pārade
100 gavalaṃ māhiṣaṃ śṛṅgamabhrakaṃ girijā'male
srotoñjanaṃ tu-sauvīraṃ kāpotāñjana-yāmune
101 tutthāñjanaṃ śikhigrīvaṃ vitunnaka-mayūrake
karparī, dārvikā-kvāthodbhavaṃ tutthaṃ rasāñjanam
102 rasagarbhaṃ tārkṣyaśailaṃ, gandhāśmani tu gandhakaḥ
saugandhikaś ca, cakṣuṣyā-kulālyau tu kulatthikā
103 rītipuṣpaṃ puṣpake tu puṣpakaṃ kusumāñjanam
piñjaraṃ pītanaṃ tālamalaṃ ca haritālake
104 gaireyamarthyaṃ girijamaśmajaṃ ca śilājatu
bola-gandharasa-prāṇa-piṇḍa- goparasāḥ samāḥ
105 ḍiṇḍīro'bdhikaphaḥ phenaḥ, sindūraṃ nāgasaṃbhavam
nāga-sīsaka-yogeṣṭa-vaprāṇi, tripu piccaṭam
106 raṅga-vaṅge, atha picus tūlo, 'tha kamalottaram
syāt kusumbhaṃ vahniśikhaṃ mahārajanamityapi
107 mepakamvala ūrṇāyuḥ, śaśorṇaṃ śaśalomani
madhu kṣaudraṃ mākṣikā''di, madhūcchiṣṭaṃ tu sikthakam
108 manaḥśilā manoguptā manohvā nāgajihvikā
naipālī kunaṭī golā, yavakṣāro yavāgrajaḥ
109 pākyeā, 'tha sarjikākṣāraḥ kāpotaḥ sukhavarcakaḥ
sauvarcalaṃ syād rucakaṃ, tvakkṣīrī vaṃśarocanā
110 śigrujaṃ śvetamāricai, moraṭaṃ mūlamaikṣavam
granthikaṃ pippalīmūlaṃ caṭikāśira ityapi
111 golomī bhūtakeśo nā, patrāṅgaṃ raktacandanam
trikaṭu tryūṣaṇaṃ vyoṣaṃ, triphalā tu phalatrikam

5.1.p2

iti vaiśya-vargaḥ 9, atra mūlaślokāḥ 111, kṣe0 1. atha śūdra-vargaḥ 10

Linked texts (15)