Pramāṇa · Search · About · API

Vishvalocana 28: atha yāntavargaḥ

Viśvalocana 28

Language
Sanskrit

Contents

atha yāntavargaḥ

28.1

yaikam
yo vātayaśasoḥ puṃsi yā yānatyāgayātṛṣu
yadvitīyam
anyo'samāne bhinne ca syādantyo'ntabhave'dhame

28.2

arthyo budhe triṣu nyāyye śilājatuni na dvayoḥ
ardhārthe yattadaryaṃ syāttriṣu yaścārghamarhati

28.3

ardhyaḥ syādyogyamātre'pi syādāryaḥ svāmivaiśyayoḥ
puṃsyāryaḥ sauviādalle syādāryastvabhyarhite triṣu

28.4

āsyā sthitau mukhe cāsyaṃ mukhamadhye mukhodbhave
ijyo gurau pumānijjyā dānārcāsaṅgameṣṭiṣu

28.5

ibhya āḍhya bhavedibhyā kareṇvāmapi śallukau
kanyā kumārikānāryo rāśibhedauṣadhībhidoḥ

28.6

prātarbhādinayoḥ kalyaṃ kalyo nīrogadakṣayoḥ
sajje'pi triṣu kalyā tu madye kalyā ca vāci ca

28.7

kaśyaṃ madye kaśārhe ca kaśyaṃ madhya ca vājinām
kakṣyā bṛhatikākāñcyormadhyabandhe ca dantinām

28.8

harmyādīnā prakoṣṭe tu kāṃsyaṃ syātpānabhājane
taijasadravyabhede'pi vādyabhede'pi na dvayoḥ

28.9

kāyo varmma svabhāve ca saṅghe lakṣye kadaivate
kāryaṃ manuṣyatīrthe syātkāryaṃ hetau prayojane

28.10

kāvyaḥ śukragrahe puṃsi kāvyā syātpūtanādhiyoḥ
kāvyaṃ granthāntare klīvaṃ kuḍyaṃ bhittau vilepane

28.11

kulyo mānye kulodbhūtakulātihitayostriṣu
kulyaṃ syādāmiṣe śūrpepyaṣṭadroṇyāṃ ca kīkase

28.12

kulyā'lpakṛtrimanadīnadījīvāsu nirjhare
kṛtyā kriyādevatayostriṣu bhedye dhanādibhiḥ

28.13

vidviṣṭakāryayoścāyaṃ kṛtyāstavyādiṣu smṛtāḥ
kriyā karmmaṇi ceṣṭāyāṃ karaṇe saṃpradhāraṇe

28.14

upāyārambhaśikṣārcācikitsāniṣkṛtiṣvapi
gavyaṃ napuṃsakaṃ jyāyāṃ gavāṃ kṣīrādike'pi ca

28.15

rāgadravye'pi gavyā tu gokule gohite triṣu
guhyaṃ rahasyupasthe ca guhyo dambhepi kacchape

28.16

gṛhyā śākhāpure gṛhyastvasaktamṛgapakṣiṇoḥ
guhyaṃ purīṣamārge'pi gṛhyamasvairipakṣayoḥ

28.17

geyastu triṣu gātavye geyaḥ syādgāyane pumān
gopyo dāsyā apatye syādrakṣaṇīye'pi vācyavat

28.18

grāmyo jane triṣu grāmyaṃ tvaślīlaratabandhayoḥ
cayastvāharaṇe vṛnde prākāre mūlabandhane

28.19

cavyaṃ tu cavike yacca cavyā dūrvāgragandhayoḥ
cityā mṛtacitāyāṃ syāccityaṃ mṛtakacaityake

28.20

caityamāyatane klībaṃ syāccitācūḍake'pi ca
buddhabimbe pumāṃścaityaścaityaṃ uddeśyapādape

28.21

codyaṃ praśne'dbhute codyaṃ vācyavaccodanocite
chāyā syādātapābhāve satkāntyutkocakāntiṣu

28.22

pratibimbe'rkakāntāyāṃ tathā paṅktau ca pālane
janyastāte varavadhūjñātibhṛtyapriyehite

28.23

janyastu jananīye syāttriṣu janyaṃ tu saṃyuge
parīvāde'pi haṭṭe'pi janyā mātṛsakhīmudoḥ

28.24

janyaḥ prāṇini vahnau ca janyuḥ syātparameṣṭhini
jayo jayante vijaye jayā tiṣyantaromayoḥ

28.25

umāsakhījayantyośca pathyāyāmagnimanthake
jātyaṃ kulīne śreṣṭhe'pi tārkṣyonūrusuparṇayoḥ

28.26

rathe'śve cāśvakarṇadrau mataṃ tārkṣyaṃ rasāñjane
tiṣyaḥ puṣye kalau tiṣyā dhātryāṃ tiṣyaiva puṇyavat

28.27

trayī trividyāṃ tritaye purandhryāṃ sumatāvapi
dasyurvidviṣi caure ca dāyaḥ solluṇṭhabhāṣite

28.28

yautakādidhane dāne bhāgārhapitṛvastuni
divyaṃ tu śapathe bāle lavaṅgakusume'pi ca

28.29

divyā'malakyāṃ divyaṃ tu vaggau divimave'nyavat
dūṣyaṃ vastragṛhe vastre dūṣaṇīye tu vācyavat

28.30

daityā murāmurācaṇḍāpathīṣu ditija pumān
dravyaṃ tu pittale vitte druvikāre jatunyapi

28.31

bheṣaje ca pṛthivyādau triṣu mavyavilepayoḥ
dhanyā dhātryāmamalakyāḥ syāddhanyaḥ puṇyavati triṣu

28.32

dhānyaṃ vrīhiṣu dhānyāke dhiṣṇyaḥ syādanale pumān
dhiṣṇyaṃ madyani nakṣatre sthāne śaktau ca na dvayoḥ

28.33

nayo dyūnāntare nītau vyañjake tvabhipūrvakaḥ
nāṭyaṃ tauryatrike lāsye nityaṃ tu satate dhruve

28.34

harītakyā matā pathyā mataṃ pathyaṃ hite triṣu
padyaḥ śūdre pumānpadyaṃ śloke padyā tu vartmani

28.35

napuṃsakaṃ tu pākyaṃ syādyavakṣāre viḍāhvaye
pādyaṃ payasi ninye ca pīyuḥ kālārkapecake

28.36

puṇyaṃ tu sukṛte dharme triṣu madhyamanojñayoḥ
śvaśure puṃsi pūjyaḥ syātpūjyo vandyo'bhidheyavat

28.37

peyaṃ pātavyapayasoḥ peyā śrāṇācchamaṇḍayoḥ
prāyaḥ pumānanaśane mṛtyubāhulyayostathā

28.38

priyastu triṣu hṛdye syāddhave vṛddhauṣadhe pumān
vanyaṃ triṣu vanodbhūte vanyā vṛnde vanāmbhasoḥ

28.39

aprajātastriyā vandhyā vandhyastriṣu halidrume
balyaṃ pradhānadhātau syādvalyaṃ balakare triṣu

28.40

vareṇye vācyavadvaryo varyaḥ pañcaśare pumān
vindhyā truṭau lavalyāṃ ca vindhyo vyāghādribhedayoḥ

28.41

vīryaṃ prabhāve śukre ca tejaḥsāmarthyayorapi
veśyā tu gaṇikāyāṃ syād veśyaṃ veśyāniketane

28.42

bhayaṃ ghore pratibhaye prasūne kubjavīrudhaḥ
karmmaraṅgatarī bhavyo bhavyā karikaṇomayoḥ

28.43

bhāgyaṃ śubhātmakavidhau syācchubhāśubhakarmaṇi
bhṛtyo dāse bhṛtau bhṛtyā matsyo mīne janāntare

28.44

viṣṇormūrttyantare matsyo virāṭākhye ca yādave
madhyaṃ nyāyye'vakāśe ca madhyaṃ madhyasthite triṣu

28.46

lagnake'pyadhame madhyamastriyāmavalagnake
manyurdainye kratau krodhe vāsave tu śatatparaḥ 45
mayaḥ śilpini daityānā karabhe'śvatare mayaḥ
mayurmṛge kiṃpuruṣe māyaḥ pītāmbare'sure

28.47

māyā dambhe kṛpāyāṃ ca syānmāyā śāmbarīdhiyoḥ
mālyaṃ puṣpe'pi mālāyāṃ mūlyaṃ vetanavastuyoḥ

28.48

mṛtyuḥ syānmaraṇe daive medhyaṃ pūte'pi medure
medhyā raktavacāyāṃ ca rocanāyāmapi striyām

28.49

klība syādāśrame medhyaṃ yayuḥ kratuhaye haye
yāmya'pācyāṃ bharaṇyāṃ ca yāmyo'gastye'pi candane

28.50

yogyaḥ pravīṇayogārhaśaktopāyiṣu vācyavat
yogyā'bhyāse'rkakāntāyā yogyamṛddhyākhyabheṣaje

28.51

,
rathyā tu viśikhāyāṃ syādrathaughe pathi catvare
mato rathodvahe rathyo rathyaṃ triṣu manorame

28.52

ramyā vibhāvarī ramyaḥ puṃsi campakapādape
rūpyaṃ syādāhatasvarṇarajate rajate tathā

28.53

triṣu praśastarūpe'pi labhyaṃ labdhavyamuktayoḥ
layo nṛtyādisāmye syādvināśāśleṣayorlayaḥ

28.54

saṅkhyāśaravyayorlakṣyaṃ lakṣyaṃ syācchadmani smṛtaḥ
atha tauryatrike lāsyaṃ lāsyaṃ strīnṛtyanṛtyayoḥ

28.55

vācyaṃ doṣe'pi vaktavye vacorhe kutsite'nyavat
vīkṣyo'vilāsake vīkṣyo draṣṭavyādbhutayostriṣu

28.56

vargaprasthānayorvrajyā vrajyā paryaṭane'pi ca
śayaḥ śayyāhihasteṣu śayyā tu śayanīyake

28.57

śabdagumphe'pi śalyastu śvāvinmadanavṛkṣayoḥ
śalyaṃ śaṅkau śare vaśakarṇikāyā ca tomare

28.58

śunyā tu nalikāyāṃ syācchūnyaṃ tu triṣu nirjane
mataṃ śauryaṃ tu śūratve cārabhaṭyā ca tanmatam

28.59

saṅkhyaṃ tu saṅgare klībaṃ saṅkhyaikatvādicarcayoḥ
tapolokātpare satyaṃ satyaṃ satyapragarttayoḥ

28.60

divyepi satyā pāyāyāṃ satyaṃ tu triṣu tadvati
sandhyā sāye saridbhedre sandhāne kusumāntare

28.61

pratijñāyā ca ciṃtāyāṃ maryādāyāmapi striyām
vāmadakṣiṇayoḥ savyaṃ sahyaṃ śastrakale guṇe

28.62

sahyaḥ śaile'pi soḍhavye nairūjye sahyamadvayoḥ
sādhyastu yogabhede syātsādhyo'pi gaṇadaivate

28.63

vācyavatsādhanīye'pi sāyaḥ kāṇḍā'parāhnayoḥ
sūryo'rke tatpriyāyāṃ tu sūryā syādoṣadhībhidi

28.64

sevyaṃ triliṅgaṃ sevā prasevyaṃ tu nalade dvayoḥ
senāyā samavete tu sainyaḥ sainyaṃ bale matam

28.65

ilvalāsu striyaḥ saumyā budhe saumyo'tha vācyavat
bauddhe manorame'nugre pāmare somadaivate

28.66

vivādapakṣanirṇetryapi stheyaḥ purohite
stheyaṃ syāddravyamātre'pi puṃsi garve'dbhute smayaḥ

28.67

hāryo vibhītīvṛkṣe harttavye hāryamanyavat
hṛdyastu vaśakṛdvedamantre vṛddhacārukhyabheṣaje

28.68

syācchvetajīrake hṛdyaṃ hṛtpriye hṛdgate triṣu
kṣayo'pacayakalpāntanivāseṣu rugantare

28.69

yattṛtīyam
atyayo dūṣaṇe kṛcchre'tikrame nāśadaṇḍayoḥ
adhṛṣyastu pragalbhe syādadhṛṣyā saridantare

28.70

anayo vyasanānītidaivāśubhavipattiṣu
apatyaṃ putrayoḥ klīvamabhayo nirbhaye triṣu

28.71

matā'bhayā tu pathyāyāmabhayaṃ syāduśīrake
abhikhyā tu yaśaḥkīrttiśobhāvikhyātināmasu

28.72

triṣvavadhyaṃ vadhārhe klīve'narthakabhāṣite
syādavandhyaṃ tu saphale tripu triṣvaphalegrahau

28.73

aśvīyamaśvasaṅghāte'śvīyamaśvahite triṣu
ahalyāpsarasobhede tathā gautamayoṣiti

28.74

ahāryaḥ parvate puṃsi syādahāryaḥ sthire tripu
ātithyamātitheyesyādātithyastvatithau pumān

28.75

ātreyī puṣpavatyāṃ syādatreyī nimnagāntare
ātreyastu munerbhede syādādityaḥ sure ravau

28.76

āmnāya upadeśepi syādāmnāyaḥ śrutāvapi
āśayaḥ syādabhiprāye'pyādhāre panase ghane

28.77

koṣṭhāgāre'pyajīrṇe'pi kiṃpacāne'pi cāśayaḥ
indriyaṃ retasi klīvamindriyaṃ viṣayīndriye

28.78

puṃsi syādudayaḥ pūrvaparvate'pi samunnatau
upāyaḥ sāmabhedādāvupāyaḥ syādupāyatau

28.79

ūrṇāyurer̤ake meṣakambalakṣaṇabhaṅgayoḥ
eṇeyameṇyāścarmādye ratavandhāntare striyāḥ

28.80

aucityamucitatve syādaucityaṃ satyayogyayoḥ
astrī kaṣāyo niryāse rase rakte vilepane

28.81

aṅgarāge sugandhe tu triṣu syāllohite'pi ca
kāleyo daityabhede syātkāleyaṃ kālakhaṇḍakam

28.82

kulāyo nīḍavatpakṣinilayasthānayoḥ pumān
kaukṛtyamanutāpe syādayuktakaraṇe'pi ca

28.83

gāṅgeyastu mahāsene bhīṣme gaṅgābhave triṣu
cakṣuṣyaḥ ketake puṇḍarīkavṛkṣe rasāñjane

28.84

akṣī strī tu kulatthyāṃ syādayuktakaraṇe'pi ca
gāṅgeyaṃ mustakasvarṇakaserupu napuṃsakam

28.85

gāṅgeyastu mahāsene bhīṣme gaṅgodbhave triṣu
cakṣuṣyaḥ ketake puṃsi śubhage'kṣihite triṣu

28.86

cāmpeyaścampake nāgakesare puṣpakesare
svarṇe klībaṃ jaghanyaṃ tu ninye caramaśikṣayoḥ

28.87

jaṭāyuḥ pakṣibhede syātpuṃsi guggulapādape
tapasyā vratacaryāyāṃ tapasyaḥ phālgune pumān

28.88

devayurddhārmike devayātrike'pyabhidheyavat
dvitīyā tithimitpalyoḥ pūraṇe'pi dvayostriṣu

28.89

nādeyī nīravānīre bhūjambūnāgaraṅgayoḥ
japājayantyorvyaṅguṣṭhe nikāyastvātmaveśmanoḥ

28.90

sadharminivahe lakṣye saṃhatānā ca melake
raṅgabhūmau tu nepathyaṃ nepathyaṃ ca prasādhane

28.91

payasyā kṣīrakākolyāṃ svarṇakṣīryāmapi smṛtā
payasyā dugdhikāyā ca payohitamave'nyavat

28.92

parjanyo vāsave meghadhvanau ca dhvanadambude
paryāyaḥ kramanirvāṇaprakārāvasare pumān

28.93

peyavāriṇi pānīyaṃ pāruṣyastu bṛhaspatau
pāruṣyaṃ paruṣatve syādapi śakrasya kānane

28.94

paulastyaḥ kinnarādhīśa paulastyo daśakandhare
prakīryaḥ pūtikaraje vinikīrṇe tu vācyavat

28.95

praṇayaḥ premaviśrambhapraśrayaprasare'rthane
praṇāyyo'saṃmate tṛṣṇāvarjite'pyabhidheyavat

28.96

pratyayaḥ śapathe hetau jñānaviśvāsaniścaye
sannādyadhīnarandhreṣu khyātatvācārayorapi

28.97

pralayo mṛtyukalpāntamūrcchāsu viditaḥ pumān
prasavyamanyaliṅgaṃ syātpratikūlānukūlayoḥ

28.98

valayaḥ kaṅkaṇe na strī valākaṇṭharujorapi
vāleyaḥ phañjikāyāṃ syātkhare bālahite mṛdau

28.99

brahmaṇyastu śanau yūpe brahmasādhau tu vācyavat
brāhmaṇyaṃ brāhmaṇatve syādbrāhmaṇānāṃ ca saṃhatau

28.100

bhujiṣyastu sahāye'pi hastasūtre'pyatha triṣu
anadhīte bhujiṣyā tu veśyāceṭikayormatā

28.101

bhuvanyuḥ syādbṛhadbhānubhānugītaḷabhānuṣu
bhrātṛvyo bhrātṛtanaye triṣu puṃsi tu vidviṣi

28.102

maṅgalyaṃ dadhni maṅgalyaṃ tatrasādhau manohare
maṅgalyaḥ śrīphale svacche masūratrāyamāṇayoḥ

28.103

maṅgalyā rocanāyāṃ syātpriyaṅguśatapuṣpayoḥ
malligandhi ca yatkṛṣṇāguru tatrāpi sā smṛtā

28.104

adhaḥpuṣpīśamīkhaṇḍapuṣpīśvetavacāsu ca
malayaḥ puṃsi deśādribhedayoḥ parvatāṃgrake

28.105

ārāme candane cātha malayā tṛvṛtauṣadhau
mṛgayurbrahmaṇi prokto gomāyuvyādhayorapi

28.106

rahasyaṃ vācyavadgopye rahasyā tu nadībhidi
lauhityaṃ raktatāyā syātpuṃsi trīhau nadāntare

28.107

vaktavyaḥ kutsite hīne'pyadhīne vācyavattriṣu
vadānyastu suvāgdātrorvijayo jayapārthayoḥ

28.108

vijayā tu matā gauryāṃ tatsakhītithibhedayoḥ
vinayastu natau nītau śikṣāyā vinayo dvayoḥ

28.109

viśalyā'gniśikhādantīguḍūcīvṛttittriyām
vācyavadgataśalye syādvismayo'dbhutagarvayoḥ

28.110

viṣayo gocare deśe indriyārthe'pi nīvṛti
prabandhādyasya yo jñātaḥ sa tasya viṣayaḥ smṛtaḥ

28.111

vyavāyaḥ suratentarddhau vyavāyaṃ tejasi smṛtam
śāṇḍilyo munibhede'pi śrīphale pāvakāntare

28.112

śāleyaḥ śatapuṣpāyāṃ triṣu śālyudbhavocite
śīrṣaṇyaḥ puṃsi viśade kace klībaṃ tu śīrṣake

28.113

śaileyaṃ sindhulavaṇe tālaparṇyāṃ ca śailaje
bhṛṅge puṃsi śvaśuryastu devare śyālake'pi ca

28.114

pṛṣṭhasthāyibale nītau samavāye'pri sannayaḥ
samayaḥ pusi siddhāntaśapathācārasaṃvidi

28.115

kālasiddhāntanirdeśakriyākāreṣu saṅgame
melake yogiyoginyoḥ samayaḥ kvāpi dṛśyate

28.116

saraṇyurvāride vāte sāmarthyaṃ yogyatābale
saukaryaṃ syādanāyāse kriyāyāṃ sūkarasya ca

28.117

saubhāgyaṃ subhagattve syādyogabhede pumānayam
saurabhyaṃ tu sugandhatve gurutve guṇagaurave

28.118

saṃstyāyaḥ sanniveśe'pi sasthāne vismṛtau gaṇe
hiraṇyamakṣaye dravye varāṭe svarṇaretasi

28.119

ghaṭitā'ghaṭitasvarṇarūpyayormānabhidyapi
bukkāyāṃ hṛdayaṃ jñeyaṃ hṛdayaṃ hṛdi vakṣasi

28.120

tanau striyāṃ kṣipaṇyuḥ syātkṣipaṇyuḥ surabhau nari
paradāraratā'sādhyarogayoḥ kṣetriyaḥ pumān

28.121

anyadehe cikitsārhe klīvaṃ kṣetrattṛṇepi ca
yacaturtham
dīrghadveṣānutāpānubandheṣvanuśayaḥ pumān

28.122

antaśayyā tu maraṇe bhūmiśayyāśmaśānayoḥ
apasavyamavāme syātpratikūle tu vācyavat

28.123

garve'pi tuhinepi syādavaśyāyaḥ pumānayam
upakāryā nṛpāvāse'pyupakārocite'nyavat

28.124

upakrayaścikitsāyāmārambhavadhayorapi
kādraveyaḥ pumānnāge tathā sīsakaraṅgayoḥ

28.125

candrodayo vitāne syātstriyāmevopadhībhidi
jalāgrayo jalādhāre jalade tu jalāśayam

28.126

taṇḍulīyo viḍaṅgadrāvalpamāripatāpyayoḥ
tṛṇaśūnyaṃ tu ketakyāḥ phale mahyāṃ ca nistṛṇe

28.127

dhanaṃjayau'gnau kakubhe nāgadehānile'rjune
nirāmayaṃ huḍukke syātkalpe triṣu nirāmayaḥ

28.128

paridhāyo jalasthāne nitambe ca paricchade
pāñcajanyo hareḥ śaṅkhe śaṅkhapoṭagale'nale

28.129

pauruṣeyastu puruṣavikāre'pi padāntare
puṃsaḥ samūhavadhayoḥ puruṣeṇa kṛte triṣu

28.130

klīvaṃ pratibhayaṃ bhītau vācyavattu bhayānake
pratiśrayaḥ sabhāyā syādāśraye'pi pratiśrayaḥ

28.131

phalānāmudaye lābhe tridive'pi phalodayaḥ
mato vileśayaḥ puṃsi mūṣike'pi bhujaṅgame

28.132

bhāgadheyaṃ smṛtaṃ bhāgye puṃsi syātkarabhāgayoḥ
bhūtendriyaṃ tu karaṇaśabdagocarasaṃhatau

28.133

mahodayaḥ samudaye kānyakubjāpavargayoḥ
mahālayo vihāre'pi tīrthe'pi paramātmani

28.134

mahāmūlyaṃ padmarāge mahārdhe tvabhidheyavat
mārjārīyastu śūdre syādviḍāle kāyaśodhane

28.135

rauhiṇeyaḥ pralambaghne budhe vatse tu vācyavat
vainateyastu kathito garuḍe garuḍāgraje

28.136

utsedhe'pi virodhepi pumāneva samucchrayaḥ
mataḥ samudayo vṛnde saṃyuge samupakrame

28.137

samudāyaḥ samūhe syātsamudbhūtau raṇe'pi ca
saṃparāyastu saṅgrāme vipaduttarakālayoḥ

28.138

samāhvayo raṇe nāmni krīḍāyāṃ paśupakṣibhiḥ
sthūloccayastvasākalye gaṇḍopalavaraṇḍayoḥ

28.139

sthūloccayo mataṅgānāṃ syānmadhyamama gate'pi ca
hiraṇmayaḥ svarṇamaye lokadhātrantare pumān

28.140

yapañcakam
kālānusāryaṃ kāleye śaileye śiṃśapādṛme
mataṃ tu dugdhatālīya dugdhāgre dugdhaphenake

28.141

syāddugdhacamase'pyetatkhaṇḍakīṭe pumānayam
triṣu pravacanīyaṃ syātpravācye'pi pravaktari

28.142

vṛpākapāyī śrīgaurījīvantīṣu śatāvarau
yaṣaṣṭham
pratyudgamanīyamupastheye dhautāṃśukadvaye
viṣvaksenapriyā tu syātkamalātrāyamāṇayoḥ

28.142.p1

iti viśvalocane yāntavargaṃ.

Linked texts (10)