Vishvalocana 28: atha yāntavargaḥ
Viśvalocana 28
- Language
- Sanskrit
Contents
- 28.142 — 1 part
atha yāntavargaḥ
28.1
yaikam
yo vātayaśasoḥ puṃsi yā yānatyāgayātṛṣu
yadvitīyam
anyo'samāne bhinne ca syādantyo'ntabhave'dhame
28.2
arthyo budhe triṣu nyāyye śilājatuni na dvayoḥ
ardhārthe yattadaryaṃ syāttriṣu yaścārghamarhati
28.3
ardhyaḥ syādyogyamātre'pi syādāryaḥ svāmivaiśyayoḥ
puṃsyāryaḥ sauviādalle syādāryastvabhyarhite triṣu
28.4
āsyā sthitau mukhe cāsyaṃ mukhamadhye mukhodbhave
ijyo gurau pumānijjyā dānārcāsaṅgameṣṭiṣu
28.5
ibhya āḍhya bhavedibhyā kareṇvāmapi śallukau
kanyā kumārikānāryo rāśibhedauṣadhībhidoḥ
28.6
prātarbhādinayoḥ kalyaṃ kalyo nīrogadakṣayoḥ
sajje'pi triṣu kalyā tu madye kalyā ca vāci ca
28.7
kaśyaṃ madye kaśārhe ca kaśyaṃ madhya ca vājinām
kakṣyā bṛhatikākāñcyormadhyabandhe ca dantinām
28.8
harmyādīnā prakoṣṭe tu kāṃsyaṃ syātpānabhājane
taijasadravyabhede'pi vādyabhede'pi na dvayoḥ
28.9
kāyo varmma svabhāve ca saṅghe lakṣye kadaivate
kāryaṃ manuṣyatīrthe syātkāryaṃ hetau prayojane
28.10
kāvyaḥ śukragrahe puṃsi kāvyā syātpūtanādhiyoḥ
kāvyaṃ granthāntare klīvaṃ kuḍyaṃ bhittau vilepane
28.11
kulyo mānye kulodbhūtakulātihitayostriṣu
kulyaṃ syādāmiṣe śūrpepyaṣṭadroṇyāṃ ca kīkase
28.12
kulyā'lpakṛtrimanadīnadījīvāsu nirjhare
kṛtyā kriyādevatayostriṣu bhedye dhanādibhiḥ
28.13
vidviṣṭakāryayoścāyaṃ kṛtyāstavyādiṣu smṛtāḥ
kriyā karmmaṇi ceṣṭāyāṃ karaṇe saṃpradhāraṇe
28.14
upāyārambhaśikṣārcācikitsāniṣkṛtiṣvapi
gavyaṃ napuṃsakaṃ jyāyāṃ gavāṃ kṣīrādike'pi ca
28.15
rāgadravye'pi gavyā tu gokule gohite triṣu
guhyaṃ rahasyupasthe ca guhyo dambhepi kacchape
28.16
gṛhyā śākhāpure gṛhyastvasaktamṛgapakṣiṇoḥ
guhyaṃ purīṣamārge'pi gṛhyamasvairipakṣayoḥ
28.17
geyastu triṣu gātavye geyaḥ syādgāyane pumān
gopyo dāsyā apatye syādrakṣaṇīye'pi vācyavat
28.18
grāmyo jane triṣu grāmyaṃ tvaślīlaratabandhayoḥ
cayastvāharaṇe vṛnde prākāre mūlabandhane
28.19
cavyaṃ tu cavike yacca cavyā dūrvāgragandhayoḥ
cityā mṛtacitāyāṃ syāccityaṃ mṛtakacaityake
28.20
caityamāyatane klībaṃ syāccitācūḍake'pi ca
buddhabimbe pumāṃścaityaścaityaṃ uddeśyapādape
28.21
codyaṃ praśne'dbhute codyaṃ vācyavaccodanocite
chāyā syādātapābhāve satkāntyutkocakāntiṣu
28.22
pratibimbe'rkakāntāyāṃ tathā paṅktau ca pālane
janyastāte varavadhūjñātibhṛtyapriyehite
28.23
janyastu jananīye syāttriṣu janyaṃ tu saṃyuge
parīvāde'pi haṭṭe'pi janyā mātṛsakhīmudoḥ
28.24
janyaḥ prāṇini vahnau ca janyuḥ syātparameṣṭhini
jayo jayante vijaye jayā tiṣyantaromayoḥ
28.25
umāsakhījayantyośca pathyāyāmagnimanthake
jātyaṃ kulīne śreṣṭhe'pi tārkṣyonūrusuparṇayoḥ
28.26
rathe'śve cāśvakarṇadrau mataṃ tārkṣyaṃ rasāñjane
tiṣyaḥ puṣye kalau tiṣyā dhātryāṃ tiṣyaiva puṇyavat
28.27
trayī trividyāṃ tritaye purandhryāṃ sumatāvapi
dasyurvidviṣi caure ca dāyaḥ solluṇṭhabhāṣite
28.28
yautakādidhane dāne bhāgārhapitṛvastuni
divyaṃ tu śapathe bāle lavaṅgakusume'pi ca
28.29
divyā'malakyāṃ divyaṃ tu vaggau divimave'nyavat
dūṣyaṃ vastragṛhe vastre dūṣaṇīye tu vācyavat
28.30
daityā murāmurācaṇḍāpathīṣu ditija pumān
dravyaṃ tu pittale vitte druvikāre jatunyapi
28.31
bheṣaje ca pṛthivyādau triṣu mavyavilepayoḥ
dhanyā dhātryāmamalakyāḥ syāddhanyaḥ puṇyavati triṣu
28.32
dhānyaṃ vrīhiṣu dhānyāke dhiṣṇyaḥ syādanale pumān
dhiṣṇyaṃ madyani nakṣatre sthāne śaktau ca na dvayoḥ
28.33
nayo dyūnāntare nītau vyañjake tvabhipūrvakaḥ
nāṭyaṃ tauryatrike lāsye nityaṃ tu satate dhruve
28.34
harītakyā matā pathyā mataṃ pathyaṃ hite triṣu
padyaḥ śūdre pumānpadyaṃ śloke padyā tu vartmani
28.35
napuṃsakaṃ tu pākyaṃ syādyavakṣāre viḍāhvaye
pādyaṃ payasi ninye ca pīyuḥ kālārkapecake
28.36
puṇyaṃ tu sukṛte dharme triṣu madhyamanojñayoḥ
śvaśure puṃsi pūjyaḥ syātpūjyo vandyo'bhidheyavat
28.37
peyaṃ pātavyapayasoḥ peyā śrāṇācchamaṇḍayoḥ
prāyaḥ pumānanaśane mṛtyubāhulyayostathā
28.38
priyastu triṣu hṛdye syāddhave vṛddhauṣadhe pumān
vanyaṃ triṣu vanodbhūte vanyā vṛnde vanāmbhasoḥ
28.39
aprajātastriyā vandhyā vandhyastriṣu halidrume
balyaṃ pradhānadhātau syādvalyaṃ balakare triṣu
28.40
vareṇye vācyavadvaryo varyaḥ pañcaśare pumān
vindhyā truṭau lavalyāṃ ca vindhyo vyāghādribhedayoḥ
28.41
vīryaṃ prabhāve śukre ca tejaḥsāmarthyayorapi
veśyā tu gaṇikāyāṃ syād veśyaṃ veśyāniketane
28.42
bhayaṃ ghore pratibhaye prasūne kubjavīrudhaḥ
karmmaraṅgatarī bhavyo bhavyā karikaṇomayoḥ
28.43
bhāgyaṃ śubhātmakavidhau syācchubhāśubhakarmaṇi
bhṛtyo dāse bhṛtau bhṛtyā matsyo mīne janāntare
28.44
viṣṇormūrttyantare matsyo virāṭākhye ca yādave
madhyaṃ nyāyye'vakāśe ca madhyaṃ madhyasthite triṣu
28.46
lagnake'pyadhame madhyamastriyāmavalagnake
manyurdainye kratau krodhe vāsave tu śatatparaḥ 45
mayaḥ śilpini daityānā karabhe'śvatare mayaḥ
mayurmṛge kiṃpuruṣe māyaḥ pītāmbare'sure
28.47
māyā dambhe kṛpāyāṃ ca syānmāyā śāmbarīdhiyoḥ
mālyaṃ puṣpe'pi mālāyāṃ mūlyaṃ vetanavastuyoḥ
28.48
mṛtyuḥ syānmaraṇe daive medhyaṃ pūte'pi medure
medhyā raktavacāyāṃ ca rocanāyāmapi striyām
28.49
klība syādāśrame medhyaṃ yayuḥ kratuhaye haye
yāmya'pācyāṃ bharaṇyāṃ ca yāmyo'gastye'pi candane
28.50
yogyaḥ pravīṇayogārhaśaktopāyiṣu vācyavat
yogyā'bhyāse'rkakāntāyā yogyamṛddhyākhyabheṣaje
28.51
,
rathyā tu viśikhāyāṃ syādrathaughe pathi catvare
mato rathodvahe rathyo rathyaṃ triṣu manorame
28.52
ramyā vibhāvarī ramyaḥ puṃsi campakapādape
rūpyaṃ syādāhatasvarṇarajate rajate tathā
28.53
triṣu praśastarūpe'pi labhyaṃ labdhavyamuktayoḥ
layo nṛtyādisāmye syādvināśāśleṣayorlayaḥ
28.54
saṅkhyāśaravyayorlakṣyaṃ lakṣyaṃ syācchadmani smṛtaḥ
atha tauryatrike lāsyaṃ lāsyaṃ strīnṛtyanṛtyayoḥ
28.55
vācyaṃ doṣe'pi vaktavye vacorhe kutsite'nyavat
vīkṣyo'vilāsake vīkṣyo draṣṭavyādbhutayostriṣu
28.56
vargaprasthānayorvrajyā vrajyā paryaṭane'pi ca
śayaḥ śayyāhihasteṣu śayyā tu śayanīyake
28.57
śabdagumphe'pi śalyastu śvāvinmadanavṛkṣayoḥ
śalyaṃ śaṅkau śare vaśakarṇikāyā ca tomare
28.58
śunyā tu nalikāyāṃ syācchūnyaṃ tu triṣu nirjane
mataṃ śauryaṃ tu śūratve cārabhaṭyā ca tanmatam
28.59
saṅkhyaṃ tu saṅgare klībaṃ saṅkhyaikatvādicarcayoḥ
tapolokātpare satyaṃ satyaṃ satyapragarttayoḥ
28.60
divyepi satyā pāyāyāṃ satyaṃ tu triṣu tadvati
sandhyā sāye saridbhedre sandhāne kusumāntare
28.61
pratijñāyā ca ciṃtāyāṃ maryādāyāmapi striyām
vāmadakṣiṇayoḥ savyaṃ sahyaṃ śastrakale guṇe
28.62
sahyaḥ śaile'pi soḍhavye nairūjye sahyamadvayoḥ
sādhyastu yogabhede syātsādhyo'pi gaṇadaivate
28.63
vācyavatsādhanīye'pi sāyaḥ kāṇḍā'parāhnayoḥ
sūryo'rke tatpriyāyāṃ tu sūryā syādoṣadhībhidi
28.64
sevyaṃ triliṅgaṃ sevā prasevyaṃ tu nalade dvayoḥ
senāyā samavete tu sainyaḥ sainyaṃ bale matam
28.65
ilvalāsu striyaḥ saumyā budhe saumyo'tha vācyavat
bauddhe manorame'nugre pāmare somadaivate
28.66
vivādapakṣanirṇetryapi stheyaḥ purohite
stheyaṃ syāddravyamātre'pi puṃsi garve'dbhute smayaḥ
28.67
hāryo vibhītīvṛkṣe harttavye hāryamanyavat
hṛdyastu vaśakṛdvedamantre vṛddhacārukhyabheṣaje
28.68
syācchvetajīrake hṛdyaṃ hṛtpriye hṛdgate triṣu
kṣayo'pacayakalpāntanivāseṣu rugantare
28.69
yattṛtīyam
atyayo dūṣaṇe kṛcchre'tikrame nāśadaṇḍayoḥ
adhṛṣyastu pragalbhe syādadhṛṣyā saridantare
28.70
anayo vyasanānītidaivāśubhavipattiṣu
apatyaṃ putrayoḥ klīvamabhayo nirbhaye triṣu
28.71
matā'bhayā tu pathyāyāmabhayaṃ syāduśīrake
abhikhyā tu yaśaḥkīrttiśobhāvikhyātināmasu
28.72
triṣvavadhyaṃ vadhārhe klīve'narthakabhāṣite
syādavandhyaṃ tu saphale tripu triṣvaphalegrahau
28.73
aśvīyamaśvasaṅghāte'śvīyamaśvahite triṣu
ahalyāpsarasobhede tathā gautamayoṣiti
28.74
ahāryaḥ parvate puṃsi syādahāryaḥ sthire tripu
ātithyamātitheyesyādātithyastvatithau pumān
28.75
ātreyī puṣpavatyāṃ syādatreyī nimnagāntare
ātreyastu munerbhede syādādityaḥ sure ravau
28.76
āmnāya upadeśepi syādāmnāyaḥ śrutāvapi
āśayaḥ syādabhiprāye'pyādhāre panase ghane
28.77
koṣṭhāgāre'pyajīrṇe'pi kiṃpacāne'pi cāśayaḥ
indriyaṃ retasi klīvamindriyaṃ viṣayīndriye
28.78
puṃsi syādudayaḥ pūrvaparvate'pi samunnatau
upāyaḥ sāmabhedādāvupāyaḥ syādupāyatau
28.79
ūrṇāyurer̤ake meṣakambalakṣaṇabhaṅgayoḥ
eṇeyameṇyāścarmādye ratavandhāntare striyāḥ
28.80
aucityamucitatve syādaucityaṃ satyayogyayoḥ
astrī kaṣāyo niryāse rase rakte vilepane
28.81
aṅgarāge sugandhe tu triṣu syāllohite'pi ca
kāleyo daityabhede syātkāleyaṃ kālakhaṇḍakam
28.82
kulāyo nīḍavatpakṣinilayasthānayoḥ pumān
kaukṛtyamanutāpe syādayuktakaraṇe'pi ca
28.83
gāṅgeyastu mahāsene bhīṣme gaṅgābhave triṣu
cakṣuṣyaḥ ketake puṇḍarīkavṛkṣe rasāñjane
28.84
akṣī strī tu kulatthyāṃ syādayuktakaraṇe'pi ca
gāṅgeyaṃ mustakasvarṇakaserupu napuṃsakam
28.85
gāṅgeyastu mahāsene bhīṣme gaṅgodbhave triṣu
cakṣuṣyaḥ ketake puṃsi śubhage'kṣihite triṣu
28.86
cāmpeyaścampake nāgakesare puṣpakesare
svarṇe klībaṃ jaghanyaṃ tu ninye caramaśikṣayoḥ
28.87
jaṭāyuḥ pakṣibhede syātpuṃsi guggulapādape
tapasyā vratacaryāyāṃ tapasyaḥ phālgune pumān
28.88
devayurddhārmike devayātrike'pyabhidheyavat
dvitīyā tithimitpalyoḥ pūraṇe'pi dvayostriṣu
28.89
nādeyī nīravānīre bhūjambūnāgaraṅgayoḥ
japājayantyorvyaṅguṣṭhe nikāyastvātmaveśmanoḥ
28.90
sadharminivahe lakṣye saṃhatānā ca melake
raṅgabhūmau tu nepathyaṃ nepathyaṃ ca prasādhane
28.91
payasyā kṣīrakākolyāṃ svarṇakṣīryāmapi smṛtā
payasyā dugdhikāyā ca payohitamave'nyavat
28.92
parjanyo vāsave meghadhvanau ca dhvanadambude
paryāyaḥ kramanirvāṇaprakārāvasare pumān
28.93
peyavāriṇi pānīyaṃ pāruṣyastu bṛhaspatau
pāruṣyaṃ paruṣatve syādapi śakrasya kānane
28.94
paulastyaḥ kinnarādhīśa paulastyo daśakandhare
prakīryaḥ pūtikaraje vinikīrṇe tu vācyavat
28.95
praṇayaḥ premaviśrambhapraśrayaprasare'rthane
praṇāyyo'saṃmate tṛṣṇāvarjite'pyabhidheyavat
28.96
pratyayaḥ śapathe hetau jñānaviśvāsaniścaye
sannādyadhīnarandhreṣu khyātatvācārayorapi
28.97
pralayo mṛtyukalpāntamūrcchāsu viditaḥ pumān
prasavyamanyaliṅgaṃ syātpratikūlānukūlayoḥ
28.98
valayaḥ kaṅkaṇe na strī valākaṇṭharujorapi
vāleyaḥ phañjikāyāṃ syātkhare bālahite mṛdau
28.99
brahmaṇyastu śanau yūpe brahmasādhau tu vācyavat
brāhmaṇyaṃ brāhmaṇatve syādbrāhmaṇānāṃ ca saṃhatau
28.100
bhujiṣyastu sahāye'pi hastasūtre'pyatha triṣu
anadhīte bhujiṣyā tu veśyāceṭikayormatā
28.101
bhuvanyuḥ syādbṛhadbhānubhānugītaḷabhānuṣu
bhrātṛvyo bhrātṛtanaye triṣu puṃsi tu vidviṣi
28.102
maṅgalyaṃ dadhni maṅgalyaṃ tatrasādhau manohare
maṅgalyaḥ śrīphale svacche masūratrāyamāṇayoḥ
28.103
maṅgalyā rocanāyāṃ syātpriyaṅguśatapuṣpayoḥ
malligandhi ca yatkṛṣṇāguru tatrāpi sā smṛtā
28.104
adhaḥpuṣpīśamīkhaṇḍapuṣpīśvetavacāsu ca
malayaḥ puṃsi deśādribhedayoḥ parvatāṃgrake
28.105
ārāme candane cātha malayā tṛvṛtauṣadhau
mṛgayurbrahmaṇi prokto gomāyuvyādhayorapi
28.106
rahasyaṃ vācyavadgopye rahasyā tu nadībhidi
lauhityaṃ raktatāyā syātpuṃsi trīhau nadāntare
28.107
vaktavyaḥ kutsite hīne'pyadhīne vācyavattriṣu
vadānyastu suvāgdātrorvijayo jayapārthayoḥ
28.108
vijayā tu matā gauryāṃ tatsakhītithibhedayoḥ
vinayastu natau nītau śikṣāyā vinayo dvayoḥ
28.109
viśalyā'gniśikhādantīguḍūcīvṛttittriyām
vācyavadgataśalye syādvismayo'dbhutagarvayoḥ
28.110
viṣayo gocare deśe indriyārthe'pi nīvṛti
prabandhādyasya yo jñātaḥ sa tasya viṣayaḥ smṛtaḥ
28.111
vyavāyaḥ suratentarddhau vyavāyaṃ tejasi smṛtam
śāṇḍilyo munibhede'pi śrīphale pāvakāntare
28.112
śāleyaḥ śatapuṣpāyāṃ triṣu śālyudbhavocite
śīrṣaṇyaḥ puṃsi viśade kace klībaṃ tu śīrṣake
28.113
śaileyaṃ sindhulavaṇe tālaparṇyāṃ ca śailaje
bhṛṅge puṃsi śvaśuryastu devare śyālake'pi ca
28.114
pṛṣṭhasthāyibale nītau samavāye'pri sannayaḥ
samayaḥ pusi siddhāntaśapathācārasaṃvidi
28.115
kālasiddhāntanirdeśakriyākāreṣu saṅgame
melake yogiyoginyoḥ samayaḥ kvāpi dṛśyate
28.116
saraṇyurvāride vāte sāmarthyaṃ yogyatābale
saukaryaṃ syādanāyāse kriyāyāṃ sūkarasya ca
28.117
saubhāgyaṃ subhagattve syādyogabhede pumānayam
saurabhyaṃ tu sugandhatve gurutve guṇagaurave
28.118
saṃstyāyaḥ sanniveśe'pi sasthāne vismṛtau gaṇe
hiraṇyamakṣaye dravye varāṭe svarṇaretasi
28.119
ghaṭitā'ghaṭitasvarṇarūpyayormānabhidyapi
bukkāyāṃ hṛdayaṃ jñeyaṃ hṛdayaṃ hṛdi vakṣasi
28.120
tanau striyāṃ kṣipaṇyuḥ syātkṣipaṇyuḥ surabhau nari
paradāraratā'sādhyarogayoḥ kṣetriyaḥ pumān
28.121
anyadehe cikitsārhe klīvaṃ kṣetrattṛṇepi ca
yacaturtham
dīrghadveṣānutāpānubandheṣvanuśayaḥ pumān
28.122
antaśayyā tu maraṇe bhūmiśayyāśmaśānayoḥ
apasavyamavāme syātpratikūle tu vācyavat
28.123
garve'pi tuhinepi syādavaśyāyaḥ pumānayam
upakāryā nṛpāvāse'pyupakārocite'nyavat
28.124
upakrayaścikitsāyāmārambhavadhayorapi
kādraveyaḥ pumānnāge tathā sīsakaraṅgayoḥ
28.125
candrodayo vitāne syātstriyāmevopadhībhidi
jalāgrayo jalādhāre jalade tu jalāśayam
28.126
taṇḍulīyo viḍaṅgadrāvalpamāripatāpyayoḥ
tṛṇaśūnyaṃ tu ketakyāḥ phale mahyāṃ ca nistṛṇe
28.127
dhanaṃjayau'gnau kakubhe nāgadehānile'rjune
nirāmayaṃ huḍukke syātkalpe triṣu nirāmayaḥ
28.128
paridhāyo jalasthāne nitambe ca paricchade
pāñcajanyo hareḥ śaṅkhe śaṅkhapoṭagale'nale
28.129
pauruṣeyastu puruṣavikāre'pi padāntare
puṃsaḥ samūhavadhayoḥ puruṣeṇa kṛte triṣu
28.130
klīvaṃ pratibhayaṃ bhītau vācyavattu bhayānake
pratiśrayaḥ sabhāyā syādāśraye'pi pratiśrayaḥ
28.131
phalānāmudaye lābhe tridive'pi phalodayaḥ
mato vileśayaḥ puṃsi mūṣike'pi bhujaṅgame
28.132
bhāgadheyaṃ smṛtaṃ bhāgye puṃsi syātkarabhāgayoḥ
bhūtendriyaṃ tu karaṇaśabdagocarasaṃhatau
28.133
mahodayaḥ samudaye kānyakubjāpavargayoḥ
mahālayo vihāre'pi tīrthe'pi paramātmani
28.134
mahāmūlyaṃ padmarāge mahārdhe tvabhidheyavat
mārjārīyastu śūdre syādviḍāle kāyaśodhane
28.135
rauhiṇeyaḥ pralambaghne budhe vatse tu vācyavat
vainateyastu kathito garuḍe garuḍāgraje
28.136
utsedhe'pi virodhepi pumāneva samucchrayaḥ
mataḥ samudayo vṛnde saṃyuge samupakrame
28.137
samudāyaḥ samūhe syātsamudbhūtau raṇe'pi ca
saṃparāyastu saṅgrāme vipaduttarakālayoḥ
28.138
samāhvayo raṇe nāmni krīḍāyāṃ paśupakṣibhiḥ
sthūloccayastvasākalye gaṇḍopalavaraṇḍayoḥ
28.139
sthūloccayo mataṅgānāṃ syānmadhyamama gate'pi ca
hiraṇmayaḥ svarṇamaye lokadhātrantare pumān
28.140
yapañcakam
kālānusāryaṃ kāleye śaileye śiṃśapādṛme
mataṃ tu dugdhatālīya dugdhāgre dugdhaphenake
28.141
syāddugdhacamase'pyetatkhaṇḍakīṭe pumānayam
triṣu pravacanīyaṃ syātpravācye'pi pravaktari
28.142
vṛpākapāyī śrīgaurījīvantīṣu śatāvarau
yaṣaṣṭham
pratyudgamanīyamupastheye dhautāṃśukadvaye
viṣvaksenapriyā tu syātkamalātrāyamāṇayoḥ
28.142.p1
iti viśvalocane yāntavargaṃ.
Linked texts (10)
- Laghukośasaṃgraha — Sanskrit
- Anekārthasaṃgraha — Hemacandra, Sanskrit
- Viśvalocanakośa — Śrīdharasena, Sanskrit
- Viśvakośa — Maheśvara, Sanskrit
- Śabdaratnasamanvaya — Śāhajīrāja of Tanjore 1600, Sanskrit
- Medinīkośa (Nānārthaśabdakośa) — Medinikara, Sanskrit
- Anekārtha — Sanskrit
- Trikāṇḍaśeṣa — Puruṣottamadeva, Sanskrit
- Trikāṇḍaśeṣa (Purushottamadeva) — Purushottamadeva, Sanskrit
- Kāvyaśikṣā — Vinayacandra, Sanskrit