Vishvalocana 36: atha sāntavargaḥ
Viśvalocana 36
- Language
- Sanskrit
Contents
- 36.65 — 1 part
atha sāntavargaḥ
36.1
saikam
sā puṃsyandhau rasāyāṃ syādātyāṃ se śrīśrute'pi saḥ
soracyute tu pārvatyāmaṃsaskandhavibhūṣayoḥ
36.2
sadvitīyam
kāsūrvikalavāci syātkāsūḥ śaktyāyudhe striyām
kaṃso daityāntare kāṃsye kāṃsyabhājanamānayoḥ
36.3
syādgutsaḥ stabake stambe hārabhidgranthiparṇayoḥ
gosaḥ prabhāte puṃsyeva goso gandharase'pi ca
36.4
cāsaḥ suvarṇacūḍe syāttṛṇabheda ikṣuparvaṇaḥ
maṇidoṣe bhaye trāso dāso bhṛtye'pi dhīvare
36.5
śūdre'pi dānapātre'pi ceṭīsiṃnakayoḥ striyām
nāsā tu nāsikāyāṃ syānnāsā dvārorddhadāruṇi
36.6
prasūrmātari kandalyāmaśvāyāṃ puṃsi vīrudhi
vasurnā devabhede ca yoktre vahnau yudhe triṣu
vasu vṛddhyauṣadhe ratne'pi śyāme haṭṭeke ghane
36.7
vācyavanmadhure'pi syādbhāḥ prabhāve ruci striyām
bhāsastu bhāsi gṛdhre ca goṣṭhakukkuṭake'pi ca
36.8
māṃsaṃ syādāmiṣe māṃsī kakkolījaṭayoḥ striyām
māḥ sudhīdīdhitau māse candre candrātapo'pi saḥ
36.9
misiḥ strī madhurīmāṃsyoḥ śatapuṣpājamodayoḥ
prasastu muṣṭimūhe syānmūso māsyāmapi smṛtaḥ
36.10
rasaḥ svāde'pi tiktādau śṛṅgārādau drave viṣe
pārade dhātuvīryāmburāge gandharase tanau
36.11
raso ghṛtādāvāhārapariṇāmodbhave'pi ca
rasā jihvāssruvāpāṭhāśallakīkaṅguṣu striyām
36.12
rāsastu gopakrīḍāyāṃ bhāṣāśṛṅkhalake dhvanau
putrādau tarṇake varṣe vatso vatsaṃ tu vakṣasi
36.13
vāso gṛhe'pyavasthāne vāsā syādātaDevicerūpake
munivistārayorvyāsaḥ śaṃsā vacanavāñchayoḥ
36.14
hiṃsā cauryādivadhayoḥ haṃsaḥ sūryamarālayoḥ
kṛṣṇe'ṅgavāte nirlobhanṛpatau paramātmani
36.15
yogimantrādibhede ca matsare turagāntare
satṛtīyam
alasā haṃsapadyāṃ syādāgaḥ pāpāparādhayoḥ
36.16
āśīḥ strī sarpadaṃṣṭrāyāṃ tathā strī śubhaśaṃsane
ākhyāyikāparicchede'pyāvāso nirvṛtāvapi
36.17
iṣvāsaḥ syāddhanurmātre syādiṣvāso dhanurdhare
ucchvāsaḥ śāsanāśvāsagadyabandhaguṇāntare
36.18
uttaṃsaścāvataṃsaśca vataṃsaścetyamī trayaḥ
astriyāmeva varttante karṇapūre'pi śekhare
36.19
urastu vakṣovarayoruṣaḥ sandhyāprabhātayoḥ
eno'parādhe kaluṣe'pyokastvāśrayasadmanoḥ
36.20
ojo dīptau ca sāmarthye'pyavaṣṭambhaprakāśayoḥ
ojastejasi dhātūnāmiti pañcasu dṛśyate
36.21
kīkasaḥ krimijātau syātkīkasaṃ klīvamasthani
camasaḥ piṣṭabhede syātparpaṭe cūrṇasaṃvale
36.22
chandaḥ śrutīcchayoḥ padye svācchandye nā tu varttate
jyāyāṃstriṣviti vṛddhe syādapi śreṣṭhātiśastayoḥ
36.23
guṇe kope'pyabhimataṃ taraḥ syādvalavegayoḥ
tāmasī caṇḍikāyāṃ syāttāmasaḥ khalasarppayoḥ
36.24
tejaḥ parākrame dīptau prabhāve valaśukrayoḥ
dhanuḥ śarāsane rāśau dhanurddhanvipiyālayoḥ
36.25
dhanurdhanurdhare'pi syāddhanurarjunabhūruhe
nabho vyomni nabho meghe visasūtre patadgrahe
36.26
varṣāsu śrāvaṇe ghrāṇe nabhāḥ palitamastake
panasaḥ kaṇṭakiphale kaṇṭake kapirugbhidoḥ
36.27
dugdhe nīre vaṭādīnāṃ kṣīre'pi kṣīravatpayaḥ
śrīvāse pāyasaḥ puṃsi paramānne tu pāyasam
36.28
pukkasī kālikābhīlyoḥ pukkasaḥ śvapace'dhame
prahāsaḥ syānnaṭavaṭau hāsyatīrthaviśeṣayoḥ
36.29
punararthe'vyayaṃ bhūyo bhūyāṃstu bahuṣu triṣu
manaścitte manīṣāyā mahastūsavatejasoḥ
36.30
mānasaṃ svāntasaraso rajaḥ syādārtave guṇe
rajaḥ parāge reṇau tu rajavaddṛśyate rajaḥ
36.31
harṣe vege ca rabhasastattve guhye rate rahaḥ
daṃṣṭrāyāṃ rākṣasī khyātā rākṣasī rākṣasastriyām
36.32
retaḥ śukre rase rephāḥ krūre'pi kṛpaṇe'dhame
rodaśca rodasī caiva divi bhūmau dvayorapi
36.33
lālasastu dvayostṛṣṇāviṣṭe cautsukyayācñayoḥ
vapurnapuṃsakaṃ dehe vapurbhanyākṛtāvapi
36.34
vayastu yauvane bālyaprabhṛtau vihage vayāḥ
barhistu puṃsi dahane barhiḥ puṃsi kuśe'pi ca
36.35
varāsiḥ syādasi śreṣṭhe varāsiḥ sthūlaśāṭake
varco dīptau purīṣe ca varco rūpe'pi na dvayoḥ
36.36
śrīvāse vāyasaḥ puṃsi balipuṣṭe'pi vāyasaḥ
kākodumbarikāyāṃ ca kākamācyāṃ ca vāyasī
36.37
vāsastu vasane khyātamoṣṭhe daśanapūrvakam
vāhaso'ja gare vārinirmāṇe suniṣaṇṇake
36.38
vidvāndhīrātmavitprājñe vilāso hāvalīlayoḥ
vītaṃso bandhanopāye mṛgāṇāṃ pakṣiṇāmapi
36.39
tadviśvāsāya vastre ca vītaṃsamapi na dvayoḥ
vībhatso nā'rjune hiṃsre vikṛte saghṛṇe triṣu
36.40
pitāmahe budhe vedhā vedhā dāmodare'pi ca
śirastu mastake senāgrabhāge'gryapradhānayoḥ
36.41
śreyastu maṅgale dharme śreyāñchaste'bhidheyavat
śreyasī karipippalyāmabhayārāsnayorapi
36.42
śrīvāso vṛkṣadhūpe'pi śrīvāso viṣṇupadmayoḥ
sroto'mbuleśe karṇe ca sroto dehaśirāsvapi
36.43
saṅkṣepe'pi samāsaḥ syātsamāsaḥ syātsamarthane
dvandvādau ca samāsākhyā sarastoyataḍāgayoḥ
36.44
saho jyotiṣmati bale sahā hemantamārgayoḥ
sārasaṃ paṅkaje klīvaṃ sārasaḥ pakṣicandrayoḥ
36.45
sāhasaṃ tu balātkārakaraṇe sāhasaṃ made
surasauṣadhibhede'pi havistu ghṛtahanyayoḥ
36.46
sacaturtham
agaukāśca nagaukāśca śarabhe siṃhapakṣiṇoḥ
adhivāsastu vasatau saṃskāre dhūpanādibhiḥ
36.47
avadhvaṃsastu niṃdāyāṃ parityāgāvacūrṇayoḥ
udarciḥ puṃsi dahane udarcistūttame triṣu
36.48
kanīyānanuje'tyalpe triṣu syādatiyūni vā
kalahaṃsastu kādambe rājahaṃse nṛpottame
36.49
kumbhīnaso viṣajvālākuladṛṣṭibhujaṅgame
bhujaṅgame'pyatho kumbhīnasī lavaṇamātari
36.50
bhavedghanaraso nīre dakṣiṇāvarttapārade
sāndraniryāsakarpūrapīluparṇīṣu moraṭe
36.51
candrahāso daśagrīvakhaṅge khaḍge ca dṛśyate
klībaṃ tāmarasaṃ tāmre kāñcane jalaje'pi ca
36.52
trisrotā jāhnavīnadyordivaukāścātake sure
dīrghāyuḥ puṃsi mārtaṇḍakākaśālamalijīvake
36.53
niḥśreyasaṃ śubhe śukle puṃsi niḥśreyaso hare
nīlāñjasā'psarobhede nadībhede taḍityapi
36.54
punarvasuḥstriyāmṛkṣe kṛṣṇe kātyāyane pumān
paurṇamāsī tu paurṇamyāṃ paurṇamāsaḥ ṛtau nari
36.55
pracetāḥ puṃsi varuṇe munau hṛṣṭe tu vācyavat
yoge varīyān śreṣṭhe ca variṣṭhe yuvate triṣu
36.56
matā madhurasā mūrvā drākṣādugdhikayorapi
mlāne malīmaso lohapuppakāśīśayoḥ pumān
36.57
mahārasastu kharjūre krogakāre kaseruṇi
rājahaṃsastu kādambe kalahaṃse nṛpottame
36.58
rāserasastu rāse syādrasasiddhivalāvapi
vibhāvasurvṛhadbhānau bhānau hārāntare'pi ca
36.59
vibhāvasuḥ syādgandharvabhede puṃsi niśi striyām
vihāyāḥ puṃsi vihage vihāyaḥ suravartmani
36.60
śvaḥśreyasaṃ tu kalyāṇe parānande ca śarmaṇi
saptārcirvṛhane'pi syātsaptārciḥ krūralocane
36.61
samañjasaḥ syāducite'pyabhyaste'pi samañjasaḥ
mataḥ sarvaraso vīṇābhede dhūnake pumān
36.62
sādhīyānatisādhau syādativāde'pi vācyavat
bhavetsiddharaso vyāḍiprabhṛtau ca rase'pi ca
36.63
sumanāḥ puṣpamālatyoḥ striyāṃ dhīre sure pumān
sumedhāstu striyāṃ jyotiṣmatyāṃ divyamatau triṣu
36.64
divyacakṣuḥ pumānandhe sugandhe'pi sulocane
syānnabhaścamasāścitrāpūṣe candrendrakālayoḥ
36.65
hiṅguniryāsaśabdo'yaṃ nimbe hiṅgurase pumān
hiraṇyaretāḥ saptācirciḥsaptaparṇyoḥ pumānayam
36.65.p1
iti viśvalocane'parābhidhānāyāṃ muktāvalyāṃ sāntavarga.
Linked texts (5)
- Vaiyākaraṇasiddhāntakaumudī (another edition) — Sanskrit
- Viśvalocanakośa — Śrīdharasena, Sanskrit
- Medinīkośa (Nānārthaśabdakośa) — Medinikara, Sanskrit
- Viśvakośa — Maheśvara, Sanskrit
- Śabdaratnasamanvaya — Śāhajīrāja of Tanjore 1600, Sanskrit