Shabdabdhi p44

Śabdābdhi p44

Language: Sanskrit

p44.1

baṃśabhede strī kṣudra panasodahau. kṣudrakulako jībadbau kṣudraphalā striẏāṃ matā. bhūmijambyāṃ kṣudraśaṅkhaḥ śaṅkhabhede pumānaẏaṃ. kṣudraśīrṣo'pica pumānalpamastaka iṣyate. nānuẏura śikhākhaṭbā badhū kṣudrasahāstriẏāṃ. mūdraparṇyāṃ kṣudrahijjulī kaṇṭakārikāsuca. kṣudrābyajñānaṭī kaṇṭakārikāsaraghāsuca. hiṃsāyāñca bṛhatyāñca cāryyāt makṣikāsuca. beśyādhṛṣṭā śabdaratāśbapiśnī puṃsita smṛtaḥ. kṣudrāṇḍamatsya saṃghātaḥ potādhāne kṣudicyapi. kṣudhācastrī bubhukṣāẏāṃ kṣudhābhibhananaḥ pumān. rājikāẏāṃkṣuñjanake kṣudhitastu kṣudhāmbite. kṣudhanemleccha bhedena. kṣupohla sbalatāśike. kṣumāntasīnīlikaẏorbālatā bhede kṣuraḥ pumān. nāpitāstre kokilākṣe gokṣure kṣurakaḥ pumān. gokṣure kokilākṣeca tilamadbau kṣariṇyapi. striẏāṃ barāhākrāntāẏāṃ kṣurītanāpite dbaẏoḥ. kṣurīstrī churikāẏāṃ syāt kṣuraśca kṣūlakastriṣu. alpehīne nāṇḍaśaṅkhe hīna jātauca dṛśyate. kṣullatātaḥ pitṛbyenā kṣor̤aḥ karṇāmaẏe biṣe. dhanojālā kūlekṣeḍāৰṃśalākikāsuca. siṃhanāde lohitākarṇaparṇaphletanadbaẏoḥ. ghoṣaśūṇye bācyabastu kuṭileca durāsade. kṣoḍitaṃ siṃhanādeca tathaiba kṣemakuṭime. kṣetraṃ patnyāñca kedāre siddhasthāne śarīrake. kṣetrajaḥ putৰbhedenākṣetrajātestu bācyabat. kṣetrajñasta śarīrajñe bidagdhe kṛṣakātmanoḥ. kṣetrajībastu kṛṣake kṣetrāmalakyapi striẏāṃ. āmalakyāmatha kṣetrī kṛṣake kṣetrabatyapi. jetriẏaḥ kṣetrajatṛṇe paradehacikitsaẏoḥ. paradāra ratāsādhyarogaẏoḥ kṣepa ityatha. bilepaneca nindāẏāṃ garbbekṣepe padālaẏoḥ. bilambe pūraṇe guhe laṅghane kṣepaṇaṃ mataṃ.

p44.2

preraṇa kṣepāpadeśesyodaṇḍa yāna bhedaẏoḥ. strī kṣapaṇiḥ kṣapaṇīca naukādaṇḍedbaẏaṃ mataṃ. kṣepyiṣṭha striẏati kṣipe kṣemastu labdarakṣaṇe. kṣomehūstrīca śubhenāta caṇḍāẏāṃ strīśibāsuca. bācyabat kalyāṇa rati kṣemakāraḥ śubhaṅkare. kṣemaṅkara stadarthe cirantāntrī laghṛcillake. kṣemakalāstriẏāṃ kāṭhoḍumbare dbaitaplabyityadaḥ. kṣetrabṛnde kṣojanastu kīcakambana ucyate. kṣoḍastu gajabandhanyāṃ kṣoṇiḥ strī kṣoṇya piṅkitau. kṣodārajaḥ peṣaṇaẏoścūrṇe kṣodita madbaẏoḥ. cūrṇehatha kṣoditammati jñade kṣotro haṃstriẏāṃ mataṃ. naṇḍapogārbi śalāẏāṃ kṣomakogaṇahāsake. kṣoṇiḥ kṣaugīṅkitau kṣauṇīpuāṭiraśca samudake. kṣaudruṃ jalenadhuninā campake kṣaumassribāṃ. dukūle huṭālikāẏānta dukūlajāṃśukehadbaẏoḥ. kṣauṇīstriẏānatalyāñca kṣaurikonāpite pumān. kṣnataṃ śāṇādibhi stīkṣṇīkṛte kṣmeḍaḥ pumānbiṣe. pītaghoṣāẏāṃ kṣbeḍāstrī siṃhanādeca kīrttibhau. kṣāmitau kṣmātabhukca rājñi kṣmātṛnmāparbbate nṛpe .. .. khamindriẏe purekṣetৰenabho harkaśūnyabinduyu. loke khakuntalaḥ śastre khagobāẏuka pakṣiṣu. śibegṛhabyomacare khagapo garur̤e pumān. khagabaktrasta lakūce khagabatī striẏāṃ kṣitau. khagaśatruṃ kṣāramelakaḥ kṣārasaṅghake. kṣārabakombupakkena. kṣāraśreṣṭhāṃpacitrambuke. pabāśanaca kṣārastbaṃ dhārāpāmārjanāñcale. bhillamukṣa kuñcakāryyātmake napuṃsakaṃ. athakṣārāhbañca bahni palāśacina bālake. sbarjikācikṣārkarbaba śithirakṣārasaṅghake. kṣāritaḥ śābitābadyeca patendhakārabati triṣu. kṣitiḥ pṛthbyaṃ kalābhede nibāsajñānamātraẏoḥ. kbaceta rocanānāmagandhadrabye striẏāṃmatā.

p44.3

pumān kṣitikoṇadhūlo bhabetkṣitikaṇāntriẏāṃ. kudace kṣitikamasthyathire kṣitiṅgaḥpumān. kṣitikastaca tṛṇāṅge kṣitināgatthā mṛtaḥ. kṣitikahaḥ pumān bṛkṣe kṣiti badaryyapi striẏāṃ. bhubaddharyyāmañca kṣiti bandhanaṃ mṛtemataḥ. athakṣityaditiḥ strīca debakyāṃ kṣipakastriyu. yodhe athakṣipaṇaṃ kṣaepe kṣipaṇiḥ kṣipaṇī striẏo. naukādaṇḍenākṣipanu bāẏau kṣipanna rityatha. dehetriṣu sugandhauca kṣiptākṣepeca bācyibu. preraṇe triṣuta. kṣiplu nirākaraṇaśīleke. kṣiptaṃ triṣu preritesyāt kṣipuścīṣuca śīghৰge. kṣippākīta gāddhārākhya tṛṇe śīghrapākini. kṣiplāstabe kṣīṇa bāsīkapotenākṣabhālakhe. rūpyah baৰmmānya buddha bhede kṣīraṃ paẏohammunoḥ. kṣīrakaṇṭhaḥ śiśukṣīrakadambī kṣīraballiṣu. kṣīrakaraṭakaḥ puṃsisthāmarka drumahapica. kṣārakākolyaṭabarga paṭhitauṣadha bhedake. kṣīrajaṃ dadhica kṣīraṃ kṣīradano harkabṛkṣake. syāt kṣīranīra māśleṣe jaladugdha samāhṛtau. kṣīraparṇyarkabṛkṣe hatha moraṭe kṣīramoraṭaḥ. kṣīraballī kṣirākhyāte striẏāṃ kṣīrabadāryyapi. śuklabṛkṣabidāẏeryyāñca kṣīrabidāraṇikāstriẏāṃ. bidāryāṃ kṣīrakākolyāṃ kṣīrabṛkṣaḥ pumānaya. aśbatthoḍumbaraplakṣabaṭeṣu kṣīraśulkaḥ. śṛṅgaṭe kṣīrabidāẏyāṃ syāt kṣīraśunā striẏāṃmatā. kṣīrakākolikā kṣīra bidāryyoḥ kṣīrasaḥ pumān. kṣīridau kṣīrasārastu nabanīte samāhṛtaḥ. kṣīrasphaṭikaḥ sphaṭika bhedakṣīrāddhiratnāśubha. kṣīrābdinī kṣīrasiddhau kṣīrābdhijasta mauktike. sānūda labaṇe brīta kamalābāṃ pumān bidhau. kṣīra. bৰitanaẏā lakṣyāṃ kṣīrābindustikāṅkaca. kom̐kāiti śৰutākhyāñca kṣīrāmbaḥ saraladrame.

p44.4

kṣīrikāstūddhi kākhyāñca bidāryāṃ kṣīriṇī striẏāṃ. kṣīrī pumān striẏāṃ kṣīrī dugdhikāsuca dṛśyate. kṣīrīśaḥ kṣīrakaphūkyāṃ kṣīreśbī pāẏase striẏāṃ. kṣīrodaḥ kṣīrasamudre kṣīrodatanaẏāstriẏi. kṣīrodanandana śandre kṣīrodaste surāditiḥ. kṣīramocakanā potāñjane puṃsidugdhāmṛtaḥ. haritathyaphalekṣudraḥhrasbe'saukṣaitraṇehṛte. kṣabe kṣudrācacchidrāẏāṃ striẏāṃ samprārakīrttitā. kṣudrakarī brīcasarpākṣyāṃ kṣudrasta kṛpaṇe 2dhame. alpekkurenātabhogau kṣudrakūkṣaḥ pumānapi. śaṅkhake śalpabhedeca striẏāntakṣudraghaṇṭikā. kiṅkiṇyāṃ kṣudracūr̤asta pakṣibhede hallacūr̤ake. kṣudrajantaḥ sbalpajantau karṇakīṭāsu puṃsyapi. kṣudraparṇī klībastu klathanaṃ kāṭau klibānalītibattani. klinnamādreṃthaklinnāṅkaḥ klinna cakkadbica trimbu. kiśitaṃ kliṣṭamanyonya parāhata bacasyapi. kleśādite kṛṣṭikanyā ślemaca medane triṣā. klītakaṃ madhuṣaṭyākā pathya ślītakikāstriṣā. nīlyāmathāntrījī basta baṇḍe bikramahīnake. apauruṣe triyu mledā calano mledanaḥ kapho klinnatākaraṇe klībaṃ śleduścale pumānamaḥ. śleṣādūḥkhe'pi kopeṃpibyabasāẏe'pi dṛśyate. tabet ślaikakikaṃ madhbīsabe ślomañca phuphuse. śloma klībaṃ tadarthe syāt kṣaṇaḥ kāñcana utsabe. triṃśatkālātmakāle'pi pumānapinigadyate. nirbyāpārahitau kālemāne parbbaṇi kīrttitaḥ. kṣaṇadogagaṇe klībaṃ jalekṣaṇapradetriṣu. kṣaṇadāniśita strī syāt nadbaẏoḥ kṣapaṇaṃbadhaḥ. kṣapaniḥśbāsaḥ śiśuke kṣapapuṣpāca bidyuti. kṣaṇikābajra tar̤itoḥ kṣapinī niśitāstribāṃ. kṣataṃbraṇe kṣataẏonākukkura śaukoti bistṛtaḥ. kṣatambī strīcalā kāẏāṃ kṣatajaṃraktapūṣaẏoḥ.

p44.5

pumāṃsta kṣatabidhbaṃsī bṛhaddāraka iṣyate. kṣatabrata tridhuṣukta bratekṣataharaṃ triṣu. kṣatasreha gukṣuṇi klībaṃ kṣatānāddhāra pālake. sārathau śūdrataḥ kṣatrā jāte dāsīsthatebithau. triyuniste liৱuddhe kṣatro'strī dbijalikṣiṇi. kṣatriẏeca klība nṛṇsūktauca kṣatrinaḥ pumān. bāhuje kṣatriẏātrīca kṣatriẏaṇīca dṛśyate. kṣatrastrī jātimātreca kṣatriẏīca striẏāṃ matā. kṣatrapahyākṣāpijastu kṣamāyukte triṣudhbṛtaṃ. kṣapaṇakobuddhayati bhidora lañjake triyu. kṣapaṇīkṣepaṇī bhede kṣapaṇuḥ puṃsi bairiṇi. kṣapābiśi kṣapākarau bidhokṣapāṭa ityanya. pumāṃśca rākṣasekṣamā kṣitauca śaktitikṣiśoḥ. titikṣāẏāṃ mṛte klībaṃ syāt śatruhitabontriṣu. kṣamibhūsyāt kṣamāṇīle kṣamā kṣamāṣitari smṛtaḥ. kṣayaḥ pumān nītaubeditribām̐caiba bakṣaṇi. pulāṣe hapacaregehedhbaṃse sthulakṣaẏa nāśinī. jībantyākṣakṣaraṃ toye nāsta neghedyubhābapi kṣaraḥ hbaterājikāẏāṃ kāsesyāt kṣaba ko'pica. kṣabakṛdbācyālindasta hikkakareruẏadīritaḥ. kṣabathuna mṛte kāśe kaṇṭhaguṇḍane'pica. hidbābāṃ kṣarapattrātrī doṇapūṣpyaṃ samīritā. kṣabikāstriī pītaguṇḍāẏāṃ yobit samīritā. kṣāntaḥ sahiṣṇau kṣāntiḥ strī kṣamāyāṃ kṣāntirityatha. kṣamāṇīlaikyāmapi kṣībenabati triṣu. kṣamāryyaṃ klībapadai tridhbanarthye napuṃsakaṃ. kṣārorasāstaredhūrbhe labaṇe kācabhasmanoḥ. nadbaẏostu yabakṣāre kṣārakorañjake pumān. jālake paṅkinatsyāndi piṭake dyotake tribu. kṣāratrabaṃ yabakṣāra sarjikā ṭaṅkanātmake. kṣāradulā śriẏāṃ cilyāt syāt kṣāradarśakaṃ smṛtaṃ. śimpulaka niṣe phūpalāśacandrikādṛke. śaikharika citra nocakañca kṣārāṅgakemataṃ.

p44.6

kṣārastu pumānughaṭā pāralau parikīrttitaḥ. kṣārapatra śuṇṭhī kṣārapatrakobāstukemataḥ. kṣāramadhyantulāmārge pathyasyāt kṣāramṛttikā. mṛttedakestribāṃ rājasūẏe'tha krathanaṃ śūlāgrakṛmi māraṇe. krathanañca tadarthe syāt krandanaṃ badhirodane. yodhānāmapi saṃgrābe biḍālesta pumānaẏaṃ. klībaṃ kranditamāsthāne rodane yodhakīৰttau. kabya māṃsasmṛtaṃ kabyaghātano nāmpemataḥ. kabyāt krabyāda itotau rākṣase māṃsabhojini. kramaśānu krameśakau kalpecākramaṇepade. bidhānecakramiḥ puṃsi kramaunākramikaṇṭakaḥ. citrāṅgeca biḍaṅge. bhurbbaẏośca kṛmikbaḥ. biḍaṅge kamukanakau gubāke taddumastake. aśbatthābha bṛkṣadārubṛkṣe kārpāsikāphale. paṭaulodhre hatha kramukī gubāke strī kramelakaḥ. uṣṭrakraẏa bikraẏikā baṇijikৰpa śīৰṣakaṃ. kapiśīrṣe kubāhorohāṣṭe hatha kṛṣikaḥ pumān. baṇijikṛṣībātau kretabyagica bācyabat. kṛṣīketariracakṛṣyaṃ huṭāsādita bastৰni. kৰāntohaye krāntirūpyā kৰmekৰāntaḥ khage pumān. kṛṣakaḥ kṛṣajībātau kretṛmātre krimiḥ pumān. krimikaṇṭaka citrāṅga biḍaṅgā bhūrūreṣu ca. kīṭepyalaṅke kimiẏā biḍaṅgennā kimidyapi. somarāṅgyāñca kṛmijā lākṣāẏāṃ krimi śatrukāḥ. mandāreca biḍaṅge biṭakhadire kṛmi śāstrabaḥ. tadarthe kimiśailambhuballīke'tha kriẏāstriẏāṃ. karmmaṇyupāẏe ceṣṭāẏāṃ pūjāẏāṃ sampradhāraṇe. niẏa tyārambha śikṣāsu cikitsā kṛttiśocaẏoḥ. kriẏākaraḥ kriẏākāro nabacchātrekriẏākṛti. kriẏābān karmanirate syāt kriẏendriẏamathadbaẏoḥ. karmmendriye pumān krīḍaḥparihāseca khelane. krīr̤ākhelābajñaẏoḥstrī keli pucharaṇe 'pica. krīḍāratnaṃratau krītaḥ putৰbhit kuṣakaśragoḥ.

p44.7

krur̤akrauñcaca dbaẏoḥ kukṣau bīṇābhede hapyathastriẏāṃ. kruṃkubācadbayaṃ kopeklutaṃ rodanarūābaẏoḥ. krurasta kāṭhinyeghore sbāntake pyabhidheẏabat. kruradbyasane poktaṃ śanaiścare pumānapi. krarapusādanobhālke syāt krura locanaḥ śanau. krurabastuśṛgāle syāt mandabastu nindyaẏoḥ. krurākṛti rdasyasenā mandābayabake triṣu. krūrccā hastrī śaśmuṇikrentiḥ kṛṣenā kreṣamityapi. kretabya mātre'tha kroñcadāraṇaṃ. kārttike hapica. kror̤aḥ śanośukarenā napumānaṅkaraṅkasoḥ. krauḍa parṇī kiṭa kāryyā kroḍāṅgaḥ kacchape pumān. kror̤ātghriḥ kacchape kror̤ī kṛtiḥ saṃśleṣane tৰiṣāṃ. krothonāmārane krodhaḥ kope hathakrodhanokabā. yūte'tha krodhanābhāminyāt krodhīkrodhasbabhāte. krododaṇḍa sahasre cākrośenākrośa tālakaḥ. krośadhniniryā cadbārāṃ kroṣṭuḥ puṃsi śṛgālake. syāt kroṣṭukanethalā pṛśniparṇyāṃ kroṣṭupucchikā. kroṣṭrapṛṣṭhī kaṭakāryyāṃ pṛśniparṇyāmapikṣyaṃ. kroṣṭubinnā pṛśniparṇyāṃ kroṣṭrī śṛgālikāsuca. śulka kukṣabidaryyāñca rāsnāẏāṃ krauñcaucyate. kukṣidbīpācalabhido dhṛje hatha daitya bhedake. atha krauñcadāraṇaśca pumāneba nigadyate. kārttikeye paśurbbāme krauñcākrauñcasyayoṣiti. krauñcādanasta pippalyāṃ cikkoṭakamṛgālaẏoḥ. krauñcārātiḥ paśurāme kārttikeye pumānapi.

Linked texts (1)

Medinīkośa (Nānārthaśabdakośa) — Medinikara, Sanskrit