<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.14 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 100.3.14

# Shabdakalpadruma 100.3.14

Śabdakalpadruma 100.3.14

- **Language:** Sanskrit

### [100.3.14](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.14)

grīvāyām | karṇayoścatasraḥ | nava jihvāyām  
ṣaṭ nāsikāyām | aṣṭau netrayoḥ | evametat  
pañcasaptatyadhikaśataṃ vātavahānāṃ sirāṇāṃ  
vyākhyātam | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇāmapi  
viśeṣatastu pittavāhinyo netrayordaśa | karṇayordve | evaṃ raktavahā kaphavahāśca | evametāni  
sapta sirāśatāni sāṃvabhāgāni vyākhyātāni  
bhavanti cātra  
“kriyānāmapratīghātamamoho buddhikarmmaṇām  
karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ pavanañcaran  
yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate  
tadāsya vividhā rogā jāyante vātasambhavāḥ  
bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarogatām  
saṃñcaram̐stu svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryyāccānyān guṇānapi  
yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ  
tadāsya vividhā rogā jāyante pittasambhavāḥ  
snehamaṅgeṣu sastrīṇāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām  
śārīraṃ  
karotyanyān guṇāṃścāpi balāsaḥ svāḥ sirāñcaran  
yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate  
tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasambhavāḥ  
dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānamasamplavam  
svāḥ sirāḥ sañcaradraktaṃ kuryāccānyān guṇānapi  
yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ  
tadāsya vividhā rogā jāyante raktasambhavāḥ  
na hi vātaṃ sirāḥ kāñcinna pittaṃ kevalaṃ tathā  
śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvvavahāḥ smṛtāḥ  
praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāmucchritānāṃ pradhāvatām  
dhruvamunmārgagamanamataḥ sarvvavahāḥ smṛtāḥ  
tatrāruṇā vātavahāḥ pūryyante vāyunā sirāḥ  
pittā duṣṇāśca nīlāśca śītā gauryyaḥ sthirāḥ  
kaphāt  
asṛgvahāstu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ  
ata ūrddha pravakṣyāmi na vidhyedyāḥ sirā  
bhiṣak  
vaikalyaṃ maraṇañcāpi yadvāghātād dhruvaṃ bhavet

- [Previous: 100.3.13](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.13)
- [Next: 100.3.15](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.15)
- [Up: 100.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3)

## Linked texts (2)

- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.7.18) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.1.3-2.257) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.14](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.14) · Pramāṇa
