[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 100.3 # Shabdakalpadruma 100.3 Śabdakalpadruma 100.3 - **Language:** Sanskrit ### [100.3.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.1) śatāni | pañca peśīśatāni | nava snāyuśatāni trīṇyasthiśatāni | dve daśīntare sandhiśate | saptāttaraṃ marmaśatama | caturviṃśatirdhamanyaḥ | trayo doṣāstrayo malāḥ | nava srotāṃsi iti samāsaḥ || || vistāreo'ta ūrddham | tvaco'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtaplīhānau phuphphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca || || āśayāstu vātāśayaḥ pittāśayaḥ śleṣmāśrayo raktāśaya āmāśayaḥ pakkāśayo mūtrāśayaḥ strīṇāṃ garbhāśayo'ṣṭama iti || || sārddhatriyāmāstvantrāṇi puṃsāṃ strīṇāmarddhayāmamūnitāni | avayanayanavadanaghrāṇagudamedrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhānyetānyeva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi dve stanayoradhastādraktavahañca || || ṣor̤aśa kaṇḍarāḥ tāsāmatastraḥ pādayostāvatyo hastayorgrīvāpṛṣṭheṣu tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhāḥ prarohāḥ grīvā hṛdayanibandhanīnāṃ adhobhāgagatānāṃ meḍhraṃ śroṇipṛṣṭhanibandhanīnāṃ adhobhāgagatānāṃ vimbaḥ mūrddhavavaco'dhiṣṭhitādīnāñca māṃsaśiraḥsnāyujvālānāni pratyekaṃ catvāri catvāri | tāni maṇibandhagulphaparyyantatāni parasparanibaddhāni parasparasaṃśiṣṭhāni parasparagavācitāni ceti yergavācitamidaṃ śarīram || || ṣaṭ kūrcāste hastapādagrīvāmeṣu | hastayordvau pādayordvau grīvāmeḍhrayoraikaikaḥ | maṇḍalo māṃsakhaṇḍaścatasraḥ pṛṣṭhavaṃśanusabhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye ābhyantare ca dve || || sapta sevanyaḥ | śirasi vibhaktāḥ pañca jihvā saṃsabhārekaikaḥ tāḥ pariharttavyāḥ śastreṇa || || caturddaśāsthnāṃ saṃghātāḥ teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu | etenetarasakathibāhū ca vyākhyātau | trikaśirasorekaikaḥ ### [100.3.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.2) caturddaśaiva sīmantāḥ | te cāsthisaṃghātavadraṣṭanīyā yatasteryaiktā asthisaṃghātāḥ | ye hyuktāḥ saṃghātāstu khaṭvāṣṭādaśe keṣām || || trīṇi sa śatānyasthipratāni vedavādino bhāṣante | pratyatantre tu vīṇyeva śatāni | teṣāṃ saciṃśamasthiśataṃ śākhāsu | saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhodaraḥsu | grīvāṃ pratyūīṃ catvāriḥ| evamasthnāṃ vīṇi śatāni pūryyante | ekaikasyāntu pādāṅgullyāṃ cīṇi cīṇi tāni pañcadaśa | talakūrccagulphasaṃścitāni daśa | pāṣyārṣāmekam jaṅghāyāṃ dve | jānunyekam | ekamūraviti triṃśadevamekasmin sakthi bhavanti | etenetarasakthibāḍū ca vyākhyātau | śroṇyāṃ pañca teṣāṃ gudabhaganitamveṣu catvāri | vikasaṃśritamekam pārśve ṣaṭviṃśatirekasmin dvitīye'pyevam pṛṣṭhe triṃśat | aṣṭāvurasi | dve acakasaṃjñe grīvāyāṃ navakam | kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri | dve dantoḥ | dantā dvātriṃśat | nāsāyāṃ vīṇi ekaṃ tāluni | gaḍakaṇaṃgaṅgeṣvekaikam | ṣaṭśirasi | etāni pañcavidhāni bhavanti | tadyathā| kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni teṣāṃ jānunitamvaॉsavagaṇḍatāluśaṅkaśiraḥsu kapālāni | daśanāstu rucakāni | ghrāṇakasaṃgrīvākṣikoṣeṣu taruṇāṃni | pāṇipādapārśvapṛṣṭhodaroraḥsu valayāni | śeṣāṇi nalakasaṃjñāni || || bhavanti cātra “abhyantaragataiḥ sārairyyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ asthisāraistathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām asthīni na vinaśyanti sārāṇyetāni dehinām māṃsāvvana nibaḍāni śirābhiḥ snāyubhistathā asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryyante patanti vā ||” sandhayastu dvividhāśceṣṭāvantaḥ sthirāśca ### [100.3.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.3) “śākhāsu hanvoḥ kavyāñca ceṣṭāvantastu sandhayaḥ śeṣāstu sandhayaḥ sarvve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||” saṃkhyātastu daśīttaraṃ dve śate | teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭirikaunāśīḥ koṣṭhe | grīvāṃ pratyūī cāśītiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgullyāṃ vayastrayo dvāvaṅguṣṭhe te caturdaśa | jānugulphavaṅkṣaṇeṣvekaikaḥ evaṃ saptadaśaikosmin sakthi bhavanti | etenetarasakathibāhū ca vyākhyātau | vayaḥ kaṭaukapāleṣu | caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvanta eva pārśvayoḥ | urasyaṣṭau | tāvanta eva grīvāyām trayaḥ kaṇṭhe | nār̤īṣu hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa | dantaparimāṇā dantameṣu | ekaḥ kākalake nāsāyāñca | dvau varmamaṇḍalayo netrāśrayo gaṇḍakarṇaśaṅgeṣvekaikaḥ | dvau hanusandhau | dvāvupariṣṭādubhayoḥ śaṅkhayośca | pañca śiraḥkapāleṣu | eko mūrdhni || || ta ete sandhayo'ṣṭavidhāḥ | korolūkhalasāmuṅgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalabhṛṅgāvarttāḥ | teṣāmaṅgalaumajababandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ | kakṣāvaṅkhaṇadaśanamedveṣulūkhalāḥ | aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudbhāḥ | grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ | śiraḥkaṭokapāleṣu tunnasevanī | hanborbhayagatastu vāyasatuṇḍāḥ | kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ | śrotraśṛṅgāṭakeṣu śṛṅgāvarttāḥ “teṣāṃ nāmabhiravālabhayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ asthnāntu sandhayo hyeta kevalāḥ parikīrttitāḥ peśīsnāyuśirāṇāṃntu sandhisaṃkhyā na vidyate ||” navasnāyuśatāni | tāsāṃ śākhāsu ṣaṭ śatāni dve śate triṃśacca koṣṭhe | grīvāṃ pratyūīṃ saptatiḥ ekaikasyāntu pādāṅguktyāṃ ṣaṭ tricitāstākhiṃśat | tāvatya eva talakūrcagulpheṣu | tāvatya ### [100.3.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.4) eva jaṃghāyām | daśa jānuni | catvāriṃśadūrau | daśa vaṅkṣaṇe | pratamamaddhamevamekasmin sakthi bhavanti | etenetarasakathibāhū ca vyākhyātau | ṣaṣṭhiḥ kacyām | aśītiḥpṛṣṭhe pārśvayoḥ ṣaṣṭhiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśat grīvāyām | mūrddha caturaṃśatam | evaṃ navasnāyuśatāni vyākhyātāni || || bhavanti cātra “snāyucaturvidhā vidyāttāstu sarvā nibodha me śārīraṃ pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri śatāni. śākhāsu | koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ | grīvāṃ pratyūrdhvantucatvāriṃśat | ekaikasyāntu pādāṅgulāṃ tistrastisrastataḥ pañcadaśa | daśa prapade | pādopari kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva | daśa gulphatalayoḥ | gulphajānvantare viṃśatiḥ | pañca jānuni | viṃśatikūrau | daśa vaṅghaṇe | śatamevamekasmin sakthi bhavanti | ete netarasakthibāhū ca vyākhyātau | tisraḥ pāyau | ekā mer̤he | sevandhāṃ cāparā | dve vṛṣaṇayoḥ | sphicīḥ pañca pañca | dve vastiśirasi | pañcodare nābhyāmekā | pṛṣṭhorhasanniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ | ṣaṭ pārśvayoḥ | daśa vakṣasi | akṣakāṃsau prati samantāt sapta | dve hṛdayāmāśayayoḥ | ṣaṭ yakṛtaplīhoḍukeṣu | grīvāyāścatasraḥ | aṣṭau hanvoḥ | ekaikā kākalakagalayoḥ dve tāluni | ekā jihvāyām | oṣṭhayordve ghoṇāyāṃ dve | dve netrayoḥ | gaṇḍayoścatasraḥ karṇayordva | catasro lalāṭe | ekā śirasītyevametāni pañca peśīśatāni “śirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaśca śarīriṇām 'peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantataḥ ||” strīṇāntu viṃśatiradhikā | daśa tāsāṃ stanayorekaikasmin | pañca pañca yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ apatyapathe catasrastāsāṃ prasṛte'bhyantarato dve ### [100.3.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.5) sukhāmite bāhye ca pravṛtte dve | garbhācchadasaṃśritāstisraḥ | śukrārttavapraveśinyāstisra eva pittapakkāśayamadhye garbhāśayo yatra garbhastiṣṭhati tāsāṃ bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ sandhyasthiśirāsnāyupracchādakā yathādṛṣṭaṃ svabhāvataḥ eva bhavanti bhavati cātra “puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā lakṣṇavasūkṣmajāḥ strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ ||” sametihā dhamanośrotamrāmañca pravibhāgaḥ “śaṅkhanābhyākṛtiryoniḥ catryāvarttā sā prakīrttitā tasyāstṛtīye lāvartte garbhaśathyā pratiṣṭhitā yathā rohitamatsyasya sukhaṃ bhavati rūpataḥ tatsaṃsthānāṃ tathākhūpāṃ garbhaśagyāṃ vidurvudhāḥ āśayo'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati tvakparyantasya dehasya yo'yamaṅgaviniścayaḥ pratyakṣānādṛte neṣa varthyate'ṅgeṣu keṣucit tasmānniḥsaṃśayaṃ jñānaṃ harttā śalyasya vāñchatā śodhayitvā mṛtaṃ samyak draṣṭavyo'ṅgaviniścayaḥ pratyakṣato hi yaddṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañca yadbhavet samāsattastadubhayaṃ bhūyo jñānavivarddhanam tasmāt samastagātramaviṣopahataṃ adīrghavyādhipīr̤itamavarṣaśatakaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣamavahantyāmāpagāyāṃ nibaddhaṃ pañcarasthaṃ sañchavalkakuśaśaṇavīrāṇāmanyatamenāveṣṭitāṅgaṃ aprakāśe deśe kothayet | samyakprakuthitañcoddhṛtya tato dehaṃ samarānāduśīrabālaveṇuvalkalakūrcīnāmamyatamena śanaiḥ śanairavagharṣayaṃstvagādīn sarvvāneva bāhyābhyantarānaṅgāṅgāviśeṣān yathoktān lakṣayeñcakṣuṣā | voktaṃ cātra bhavataḥ “na śakyañcakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ ### [100.3.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.6) dṛśyate jñānacakṣurbhiścakṣuṣmadbhireva ca śarīre caiva śāstre ca dṛḍhābhaiḥ syādviśāradaḥ dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehamavāpohyācaret kriyāḥ ||” śṛṅgāṭakāstheko'dhipatiriti | tatra talahṛdayendravastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi nīladhamano-mātṛkāṭaṅga vāṭakāpāṅgasthapanī phaṇastanamūlāpalāpāpastambharudayanābhipāśrvasandhvaṅgahatolohitākṣākhyā; śirāmarmāṇi | āpitviṭapa kakṣadhara kūrccakūrcca śirovastikaṃ pratrāṃsavidhurotakṣepāḥ snāyumarmāṇi | kaṭīkata ruṇanitasvāṃsaphalakakūrccākhyasthimarmāṇi | jānu kūrparasīmantādhipatigulphamaṇivandhakukkundarā varttahatkāṭikāñceti sandhimarmāṇi | tānyetāni pañca vikalpāni marmāṇi bhavanti | tadyathā | sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntara prāṇaharāṇi | viśalyaghnāni | vaikalyakarāṇi | rujākarāṇīti | tatra sadyaḥ prāṇaharānyekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi tryadhikaṃśatam | trīṇi viśalyaghnāni | caturūṣaṣṭirvaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti | || bhavanti cātra “śṛṅgāṭakādhyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhaśi royadam hṛdayaṃ vastinābhau ca manti sadyohatāni tu vakṣomamarmāṇi sīmantatastvipendravastayaḥ kaṭīkataruṇe saktī pārśvaṇyo dvandvatau ca yā nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu utkṣepau sthapanī caiva viśalyanāni nirddiśet lohitācāṇi jānūrvī kūrcā viṭapakūrpaśaḥ kukundare kakṣadhare vidhure sañcakādike aṃrsāvasaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇau tathā vaikalyakaraṇāṇyāhuraśavau dvau tathaiva ca gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrccaśirāṃsica rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvetāni buddhimān kṣiprāyi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca |” ### [100.3.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.7) marmāṇi nāma māṃsaśirāsnāyvasthisandhisannipātāsteṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa prāṇāstiṣṭhanti tasmānmarmekhabhihatāstāṃstān bhāvānāpadyante tatra sadyaḥprāṇaharāyyāmagneyānvayiguṇeṣvāśu kṣīyeṣu kṣapayanti | kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyānvayiguṇeṣvāśu kṣīṇeṣtu krameṇa ca yomaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti | viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni śalyamukhaniruddho yāvadantarvāyastiṣṭhati tāvajjovatyuhṛtamātre tu śavye mammesthānāddino vāyurniṣkrāmati tasmāt saśavyo jovatyuddhṛtaśabyo mriyate | vaikalyakarāṇi saumyāni somo hi sthiratvācchaityācca prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni viśeṣataśca tau rujākarau pāñcabhautikīñca rujāmāhurekaiḥ | kecidāhumarmāsādīnāṃ pañcānāmapi samastānāṃ vihatānāñca samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahonānāmagnyānāṃ vā kālāntaraprāṇaharāṇi dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānāṃ vaikasyakarāṇi | ekasminneva rujākarāṇīti yataścaiva mato'sminmarmasvabhihateṣu śoṇitā gamanaṃ bhavati athātaḥ pratyekammarmmanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | saptottaraṃ mammaiśatam | tāni marmāṇi pañcātmakāni | tadyathā | māṃsamarmāṇi śirāmarmāṇi snāyumarmāṇi | asthimarmāṇi sandhimarmāṇi ceti | na khalu māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti yasmātropalabhyante | tatraikādaśa māṃsamarmāṇi | ekacatvāriṃśat śirāmarmāṇi saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi | aṣṭāvasthimarmāṇi | viṃśatiḥ sandhimarmāṇi | tadetat saptottaraṃ mammaśatam || || teṣāmekādaśaikasmin sakthi bhavanti | etenetarasakthibāhū ca vyākhyātau | udaroraṣordvādaśa | caturdaśa pṛṣṭhe ### [100.3.8](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.8) śrīvāṃ pratyūīṃ saptatriṃśat | tatra sakthigarmāṇi citratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendravastijānvāyavaryorkhāviṭāvyāṇi viṭapaceti | etenetarasakthi vyākhyātam || | udarorasostu | gudavastinābhirudayastanamūnastanarohitāpalāpāpyapastambho ceti | pṛṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukkundara-nitamba pārśvasandhivṛhatīsaphalakāṃsānī ceti | bāhumarmāṇi tu kṣipratalahṛdayakūrcakūrceśiromaṇivandhakakṣāśukūpairāṇyavartyāṇahatāścāṇi kakṣadharañceti | etenetarī bāhurvyākhyātaḥ jatrūrddha marmāṇi | catasro dhamanyo'ṣṭau mātṛkāḥ dve kṛkāṭike | dve vidhure | dvau phaṇau | dvāvapāṅgau | dvāvāvartī | dvāvutkṣepau | dvau śaṅkhāvaikā sthapanī | pañca sīmantāḥ | catvāri "caturvidhā yāstu śirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ tāyantyibhāvāṃsi tathaiva sarvvīn samyag dehaṃ pratipālayanti tataḥ cate mamrmmasu tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyurabhisṛṇoti vivarddhamānastu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye rujābhibhūtantu punaḥ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ato hi śalyaṃ vinihattumicchan mammāṇi yatnena parīkṣya kuryyāt” śatena śaivaṃ vyākhyātam | tatra sadyaḥprāṇaharamante viddhaṃ kāmāntareṇa mārayati | kālāntaraprāṇaharamante viddhaṃ vaikalyamāpādayati | viśalyaprāṇaharamante viddhaṃ kālāntareṇa kleśyati rujāñca karoti | rujākaramantīvravedanaṃ bhavati tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptadaśāmyantarāntarayante | kālāntaraprāṇaharāṇi pañcāsmātsāḍā teṣvapi tu kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti viśakyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācidalabhihatāni mārayanti | | ata ūrddhaṃ ### [100.3.9](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.9) pratyekaśo mamrmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ | tatra pādāṅguṣṭhāṅgulīmadhye kṣipraṃ nāma marma tatra vidvasyākṣepakeṇa maraṇam | madhyamāṅgulīmanupūrvvena madhye pādatalesya talahṛdayaṃ nāma tatrāpi rujābhirmaraṇam | kṣiprasyopariṣṭādubhayataḥ kūryo nāma yatra pādasya bhramaṇopane bhavataḥ | gulphasandheśca ubhayataḥ kūrcaśiro nāma tatra rujāśophau | padajaṅghayoḥ sandhārna gulpho nāma tatra rujastambhapādatā khañjatā vā| pāṇi prati jaṅghāmadhye indravassinīma tatra śoṇitakṣaye maraṇam | jaṅgholrvīḥ sandhāne jānu nāma tatra khañjatā jānuna ūrddha mubhayatasvāṅgalamātreṇāṇi tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrumadhye ūrvī nāma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ| urdhyā urddhamadhovaṅkṣaṇasandherūrumūle lohitākṣaṃ nāma tatra śoṇitakṣayeṇa pakṣāghātaḥ | vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantaraṃ viṭapaṃ nāma tatra ṣāṇḍāmaṇḍaśukatā vā bhavati | evametānyekādaśasakthimammāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthibāḍū ca vyākhyātau| viśeṣatastu yāni sakthi gulphajānuviṭapāni tāni bāhvo maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi | yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantaraṃ viṭapamevaṃ vakṣaḥkakṣayormadhye kakṣedharaṃ tasmin viddhena evopadravāḥ | viśeṣatastu maṇibandhe kuṇṭhatā | kūpare'pi kuṇiḥ | kakṣadhare pakṣāghātaḥ| evametāni catuścatvāriṃśacchākhāsu marmāṇi vyākhyātāni | | ata ūrddhamudarorathormarmmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ| tatra vātavacāṃ nirasana sthūlāntrapratitraddhaṃ gudaṃ nāma mamme tatra sadyomaraṇam | asmanmāṃsaśoṇito'bhyantarataḥ ### [100.3.10](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.10) kakṣā mūtrāśayo bastirnāma tatrāpi sadyomaraṇamaśmarīvraṇādṛte | tatrāpyubhayato bhinne na jīvatyekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati | sa tu yanenopakrānto rohati | pakkāmāśayayormadhye śirāprabhavā nābhirnāma tatrāpi sadya eva maraṇam | stanayormedhamadhyidvayorasyāmāśayadvāraṃ sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ nāma tatra sadya eva maraṇam | stanayoradhastāt hṛd‌kūlamubhayatastanamūle nāma mammaiṇī saca kaphapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ mriyate| stanacūcukayorūrddha dvyaṅgalamubhayataḥ stanarohitau nāma tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyācca mriyate aṃkṣakūṭayoradhastāt pārśvayorabhāgayorapalāpau nāma tatra raktena pūyabhāve gatena maraṇam ubhayayoradho nābhau vātavahe apastambhau nāma tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāñca maraṇam | evametānyudarorasodvādaśa mammāṇi vyākhyātāni | | ata ūrddha pṛṣṭhamamrmmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ | tatra pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ pratiśroṇī kāṇḍamasthīni kaṭīkataruṇe nāma mammeṇī tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇo hīnarūpaśca mriyate | pārśvajaghanavahiścāge pṛṣṭhavaṃśamubhayato nitambin kukundare nāma mammeṇī tatra sphigjānamadyaḥ kāye ceṣṭopaghātaśca | śroṇīkāṇḍayoruparyyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau nāma tatrādhaḥ kāyaśoṣo daurbalyāñca maraṇam | adhaḥ pāśrvāntarapratibadvau jaghanapārśvamadhyayorirdhvamaṅguṣṭha jaghanāt pārśvasandhī nāma tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate | stanamūlādubhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma tatra śoṇitātipravṛttinimittairupadravaimniyate | pṛṣṭhāpari ### [100.3.11](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.11) pṛṣṭhavaṃśamubhayatamaṃsaphalasambaddhe aṃsaphalake nāma tatra bāhvoḥ svāpaḥ śoṣo vā | bāhumūrddha grīvāmadhye' sapīṭhaskandhanibandhanāvaṃsau nāma tatra stabdhabāhutā | evametāni ṣaḍūrddhaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni || || ata ūrddha jatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ | tatra kaṇṭhanāḍīmubhayataścatakho dhamanyo dve nīle dve ca manye yathāsaina tatra mūkatā svaravakṛtamasvarasāścittā ca | grīvāyāsubhayataścatasraḥ sirāmātṛkāstatra sadyomaraṇam śirogrīvayoḥ samdhāne lalāṭike nāma tatra calamarhatā | karṇapṛṣṭhato'dhaḥsaṃśrite vidhure nāma tatra bādhiryyam | ghrāṇamārgamubhayataḥ srotomārgapratibaddhe adhyantarataḥ phaṇī nāma tatra gandhājñānam| bhrūpūcchāntayoradho'kṣṇorvāhyato'pāṅgau nāma tatrācyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoruparinimbayorārvatau nāma tatrāsya' dṛṣṭyupaghātaśca bhruvoḥ pucchāntayo rupari karṇalalāṭayormadhye śaṅkhau nāma tatra sadyomaraṇam | śaṅkhayorupari keśānta utkṣepau nāma tatra saśatyo jīvati pākāt patitaśūlo vā gohṛtaśalyaḥ | bhruvormadhye sthapanī nāma tatrotkṣepavat | pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma tatronmādabhayacittanāśairmaraṇam | ghrāṇaśrocākṣijahvāsantarpaṇonāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsanipātaḥ śṛṅgāṭakāni tāni catvāri mammāṇi tatrāpi sadyomaraṇam mastakābhyantaropariṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ adhipatistatrāpi sadyomaraṇam evametāni saptatriṃśadūrddhajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni || || bhavanti cātra “ūrddhaḥ śirāṃsi viṭape ca sakthapā ekaikamaṅgalamitā khalupekṣyalabdham vidvāṅguladdayamitaṃ maṇivandhagulphaṃ ### [100.3.12](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.12) covyeva jānu saparaṃ saha kūrparaścāyyam hṛdvastivūrddhagudanābhi vadanti mūīi catvāri pañca ca gale daśa yāni ca he tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi pariśistarato'ṅgulārddham etat pramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ pratyena kammakaraṇaṃ parivartya marme pārśvābhighātitamapīha nihanti manme tasmāddhi marmasadanaṃ parivarjanīyam chinneṣu pāṇicaraṇeṣu śirā narāṇāṃ saṅkocamīyurasṛgalpamato nireti prāptābhitavyasanamupramato manuṣyāḥ saṃchinnaśaktanaruvennidhanaṃ na yānti kṣipeyu tatra satataiṣu kṣateṣu raktaṃ gacchatyatīva pavanaśca rujaṃ karoti evaṃ vinaṣṭasupadāṃśva hi tatra viḍā dṛṣṭvā dayāyudhavidhātamijapramūlāḥ tasmāttayorhinadasasya tu pāṇipādaṃ hetayamāśu maṇivandhamagulphadeśe marmāṇi śalyaviṣayāīmudāharanti yasmācca marmasu hatā na bhavanti sadyaḥ jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecit te prāpnuvanti vikalatvamasaṃśayaṃ hi sabhinnajvaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihateśca śarīradeśeḥ chinneṣu sakthibhujapādakare 'rthārthayaiṣāṃ na mammepātatā vividhāḥ prahārāḥ somamārutatejāṃsi raja.sattvatamāṃsi ca marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate marmasvabhihatāstasmānna jīvanti śarīriṇaḥ indriyārtheṣvasamprāptirmanobuddhiviparyyayaḥ rujaśca vividhāstīvrā bhavantyāśuharaṃ cate itaṃ kālāntarace tu dhruvaṃ dhātucayo nṛṇām tato dhātukṣayājjanturedanābhiśca naśyati hate vaikalyajananaṃ kevalaṃ vaidyanaipuṇāt śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvamavāpnuyāt viśalyaneṣu vijñeyaṃ pūvvoktaṃ yacca kāraṇam rujākarāṇi mammāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ ### [100.3.13](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.13) kurvantyante ca vaikalyaṃ kurvvantyaśugo yadi chedabhedābhighātebhyo dahanāddāraṇādapi upaghātaṃ vinānīyānmanmanāmalpamapyatham śārīraṃ marmmābhighātaśca na kaścidasti yo'lpātyayo vāpi niratyayo vā prāyeṇa marmmasvabhihatām̐stu tāṃstu vaikalyamṛcchantyathavā mriyante marmmāyayadhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti naraiḥ yatnerapi sādhyamānāḥ |” athātaḥ sirāvarṇanavibhaktināma śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | sapta sirāśatāni bhavanti | yābhiridaṃ śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhirupasnihyate anugṛhyate ca ākuñcanaprasāraṇādibhirviśeṣaiḥ| drumapatrasevanīnāmiva ca tāsāṃ pratānāstāsāṃ nābhimūlaṃ tataśca prasarantyūrdhvamadhastiryyak ca || || bhavataścātra “yāvatyastu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇām nābhyāṃ sarvvā nibaddhāstā pratanyanti samantataḥ nābhisyāḥ prāṇināṃ prāṇā prāṇāñnābhirbhupāśritā sirābhirāhṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ ||” tāsāṃ mūlasirāścatvāriṃśat | tāsāṃ vātavāhinyo daśa | pittavāhinyo daśa | kaphavāhinyo daśa | daśa raktavāhinyaḥ| tāsāmtu vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvatya eva pittavāhinyaḥ | pittasthāne kaphavāhinyaśca | kaphasthāne raktavāhinyaśca | yakṛtaplīhronrnevametāni saptasirāśatāni tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthi pañcaviṃśatiḥ | etenetarasakthrvāhū ca vyākhyātau viśeṣatastu koṣṭhe catustriṃśattāsāṃ gudemeḍhrāśritāḥ | śroṇyāmaṣṭau | dve dve pārśvayoḥ | ṣaṭ pṛṣṭhe | tāvatya eva codare | daśa vakṣasi ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrddham | tāsāṃ caturdaśa ### [100.3.14](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.14) grīvāyām | karṇayoścatasraḥ | nava jihvāyām ṣaṭ nāsikāyām | aṣṭau netrayoḥ | evametat pañcasaptatyadhikaśataṃ vātavahānāṃ sirāṇāṃ vyākhyātam | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇāmapi viśeṣatastu pittavāhinyo netrayordaśa | karṇayordve | evaṃ raktavahā kaphavahāśca | evametāni sapta sirāśatāni sāṃvabhāgāni vyākhyātāni bhavanti cātra “kriyānāmapratīghātamamoho buddhikarmmaṇām karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ pavanañcaran yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate tadāsya vividhā rogā jāyante vātasambhavāḥ bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarogatām saṃñcaram̐stu svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryyāccānyān guṇānapi yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ tadāsya vividhā rogā jāyante pittasambhavāḥ snehamaṅgeṣu sastrīṇāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām śārīraṃ karotyanyān guṇāṃścāpi balāsaḥ svāḥ sirāñcaran yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasambhavāḥ dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānamasamplavam svāḥ sirāḥ sañcaradraktaṃ kuryāccānyān guṇānapi yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ tadāsya vividhā rogā jāyante raktasambhavāḥ na hi vātaṃ sirāḥ kāñcinna pittaṃ kevalaṃ tathā śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvvavahāḥ smṛtāḥ praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāmucchritānāṃ pradhāvatām dhruvamunmārgagamanamataḥ sarvvavahāḥ smṛtāḥ tatrāruṇā vātavahāḥ pūryyante vāyunā sirāḥ pittā duṣṇāśca nīlāśca śītā gauryyaḥ sthirāḥ kaphāt asṛgvahāstu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ ata ūrddha pravakṣyāmi na vidhyedyāḥ sirā bhiṣak vaikalyaṃ maraṇañcāpi yadvāghātād dhruvaṃ bhavet ### [100.3.15](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.15) sirāśatāni catvāri vidyācchākhāsu buddhimān ṣaṭtriṃśacca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭiśca mūrddhani śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśadeva tu pañcāśanjatrunaścorddhamavedhyāḥ parikīrttitāḥ ||” tatra sirāśatamekaikasmin sakthi bhavati tāsāṃ jāladharā tvekā tisraścābhyantarāḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣasaṃjñā caiketāstvevvedhyāḥ etenetarasakthrvāhāhū ca vyākhyātauvevamaśastrakṛtāḥ ṣoḍaśa śākhāsu | dvātriṃśat śroṇyāṃ tāsāmaṣṭāvapraśastrakṛtāḥ | dve dve viṭapayoḥ kaṭīkataruṇayośca | aṣṭāvaṣṭāvekaikasmin pārśve tāsāmekaikāmūrddhagāṃ pariharet | pārśvasandhirute ca he; catasro viṃśatiśca pṛṣṭhavaṃ śamubhayatastāsāmūrddhagāminyau dve dve pariharedhatī sire tāvatya evodare tāsāṃ medropari romarājyorubhayato dve dve pariharet | catvāriṃśadvakṣasi tāsāṃ caturdaśāpraśastrakṛtāḥ | hṛdaye dve dve dve stanamūle | stanarohitāpalāpastanareṇvayato'ṣṭau | evaṃ dvātriṃśadaśastrakṛtāḥ pṛṣṭhodarāraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭiśirāśataṃ jatruṇa ūrddha bhavati tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ tāsāmaṣṭau catasraśca marmmasaṃjñāḥ pariharet | dve kṛkāṭikayoḥ dve vidhurayoḥ | evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvedhyāḥ hanvorubhayato'ṣṭāvaṣṭau tāsām sandhidhamanyau dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāpraśastrakṛtāḥ rasakahe dve vāgva he ca dve | dvisaptatya nāsāyāṃ tāsāmaupanāsikyaścatasraḥ pariharet | tāsāmeva ca tālunīkau mūrddhāvaīśe| aṣṭāviṃśadhmaunetrayostāsāmekaikāmapāṅgayoḥ pariharet | karṇayoreva tāsāṃ śabdavāhinīnāmaikaikāṃ pariharet | nāśānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭikāstāṃ keśāntānugatāśārīraṃ ### [100.3.16](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.16) ścatasraḥ | āvarttayoraikekā sthāpanyāñcaikā pariharttavyā | śaṅkhayoreka nāsāṃ śaṅkhasandhisantāmekaikāṃ pariharet | dvādaśa mūrddha tāsāsutkṣepayorddhe pariharet | sīmanteṣvekaikāmadhipatāviti | evamaśastraklaptāḥ pañcāśajjatruṇa ūrddha - miti | bhavati cātra “yatprayatnabhito dehaṃ nābhitaḥ prahṛtāḥ sirāḥ pratānāḥ padminīkandādvisārīnāṃ yathā jalam|” athātaḥ sirāvyadhavidhiṃśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ bālastha viraktacatta takṣī ṇabhovapariśrāntaklībadājakarmatamatavānnaviriktāstrāpittānuvāsitajāgaritakkīvalaśastrabhirbhītāṃ kāsaśvāsaśoṣaprauḍujvarākṣepa kampacchādyātopavāsapipāsā mūrcchāprapīḍitānāñca sirāṃ na vidhyet | yāścāvedhyā adhyāṇḍadṛṣṭā dṛṣṭācāyyryanvitā yantritāścānutthitā iti | śroṇitāvasekasādhyāśca vikārāḥ prāgabhihitāsteṣu cāpakalpeṣveṣu cāsṛkṣeṣu yathātthāyaṃ yathāvyāyañca sirāṃ vidhyet | pratiṣiddhānāmapi ca viśeṣapasaṃge vyādhiviśeṣeṣu sirāyadhamapratiṣiddham | tatra snigdhasvinnamāturaṃ yathādoṣapralanīkadravaprāyamannaṃ bhuktavantaṃ yavāgūṃ pītavantaṃ vā yathākālasupasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ vā prāṇāvabādhamāno vastrapaṭṭacamarmāntarvalkalalatānāmanyatamena yantrayitvā nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ śarīrapradeśamāsādya yathoktaṃ śastraṃ gṛhītvā sirāṃ vidhyet “naivāniśita nātṛṣṇaṃ na pravāte na cāvṛkṣite sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryyamaroge vā kadācana ||” tatra yadyasidaṃ puruṣaṃ pratāritamukhamasraliptācokṣite upaveśyāsane sakthorākuñcitayoniveśya kūrparasandhdyosyopari hastāvanyonyadṛḍhamuṣṭakṛtamaṣṭīmanvayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ ### [100.3.17](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.17) grīvāsuhṛdyospari parikṣipyānyena puruṣeṇa paścāt sthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā tato vedhau brūyāddakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṃ nāsācchidrapidhānaṃ yatnabhāvaidayatyasrakasrāvaṇārthaṃ yatnaṃ pṛṣṭhamadhye ca pīḍayediti karma puruṣasya vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayedeṣa uttamāṅgamagatānāmantarmukhavarjyānāṃ sirāṇāṃ bandhana yantraṇavidhiḥ | tatra pādavyadhye'gsta pādaṃ same sthāne susthiraṃ sthāpayitvānyaṃ pādamauṣatkucitamūhraiḥ kṛtvā yadhyapādaṃ jānusabheradhaḥ prāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ prapīḍya gulphaṃ badhyapradeśasyopari caturaṅgulaṃ srotāhonāmamyatamena baddhvā pādasirāṃ vidhyet | athopariṣṭāddhastau gṭadmāmuṣṭakṛtasaktho samyāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavadudyaktaṃ baddhvā hastasirāṃ vidhyet prathasotthānārthoḥ saṅkucitajānukuparraḥ syāt śroṇīpṛṣṭaskandhamūrddhāgnitastvṛjusthāyino'ruvasthasya upaviṣṭasya vimmṛjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarogarasoḥ prasāritā raskasyonnamitaśiraskasya śārīraṃ śārīraṃ navamo'dhyāyaḥ athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | caturviṃśatirdhamanyo nābhipabhavaśa cābhihitāḥ | tatra kecidāhuḥ śirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ śirādikārā eva dhamanyaḥ srotāṃsi ceti | tattu na samyak | anyā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ca śirābhyaḥ kasmāt? jñānānyatvāmmūlasanniyamāt kamrmyavaiśyādāmabhācca kevalantu parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakamatvāt śauṣyācca vibhaktakammrmāṇāmapyavibhāga iva karmmasu ### [100.3.18](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.18) bhavati | tāsām nābhiparbhavārṇā dhamanīnāmūrddhagā daśa daśa cādhogāminyaścatasrastiryyagmāḥ | ūrddhagāḥ śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsa jṛmbhitakṣudhitakathitādityādibhiśceṣṭābhiruvahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti | tāstu hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante tāsviṃśat | tāsāntu vātapittakaphaśoṇitarasakhān de dve vahatastā daśa śabdarūparasagandhānaṣṭābhigṛhṇīte | dvābhyāṃ bhāṣate ca dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti dvābhyāṃ svapiti dvābhyāṃ pratibudhyate | dve cāśruvāhinī | dve sanyaṃ striyā vahatastena saṃśrite te eva śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ | tāsyetāsviṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhirūrddha nābherūdarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhuvo dhāryante yāpyante ca | | bhavati cātra “ūrddhaṃ gamāstu kurvvanti karmāpyetāni sarvvaśaḥ adhogamāstu vakṣyāmi kamma tāsāṃ yathāyatham |” adhogamāstu vātamūtrapurīṣaśukrārttavādīnyadho vahanti | tāstu pittāśayapraviṣṭānnapānasāramuṣṇamevādrdhāvarasaṃ vipakvamaujyādirūpeṇodbho'bhivahantyaḥ śarīraṃ tarpayantyarpayanti corddhagatānāṃ tiryyaggatānāṃ rasasthānaśvābhipūrayanti mūcapurīṣasvedāṃśca virecayantyāmapakvāśayāntare ca tridhā jāyante tāstriṃśat | tāsāntu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahataḥ tā daśa dve annavāhiṇyāvakāśite toyavahe dve mūtravastisabhiprapanne mūtravahe dve śukravahe dve śukraprādurbhāvāya dve visargārtha te eva raktamabhivahanto nārīṇāmārttavasaṃjñam | dve vacconirasanyau sthūlāntrapratibaddhe | aṣṭāvanyāstiryyagagānāṃ dhamanīnāṃ svedamarpayanti | tāsyetāstriṃśat savibhāgā ### [100.3.19](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.19) vyākhyātāḥ | etābhiradhonābheḥ pakkāśayakaṭīmūtrapurīṣagudavastimedrasakthīni dhāryante yāpyante ca | | bhavati cātra “adhogamāstu kurvvanti karmmopyetāni sarvvaśaḥ tiryyagmā, saṃpravakṣyāmi kamma tāsāṃ yathāyatham |” tiryyagmāvāntu catasṛṇāṃ dhamanīnāmekaikā śatadhā sahasradhā cotsarottaraṃ vibhajyante tāsvasaṃkhyeyāstābhididaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vivaddhamātatañca | tāsāṃ sukhāni romakūpaprativaddhāni yaiḥ svedasamavahanti rasaśvāpi santarpayantaścāntarbahiñca tereva cābhyaṅgaparivekāvagāhālepanādīnyauṣadhānyaḥ śārīramabhipradyante bāci vipakānī | taireva sarpasukhamasukhaṃ vā gṛṅgāti | tānyetānyataso dhamanyaḥ sarvāṅkagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ bhavataścātra “yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viseṣu ca dhamanīnāṃ tathā khāni raso yairupacīyate pañcābhibhūtāstyatha pañcakṛtvaḥ •pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle ||” ataṃ ūrddhaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇamupadekṣyāmaḥ tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣvadhikāra eteṣāṃ bahūni | eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | tatra prāṇavahe dve tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyaḥ tatra viddhasya krośanavinamanamohanabhramaṇavepanāni maraṇaṃ vā bhavati | annavahe dve tayormūlamāmāśayo'nnavāhinyaśca dhamanyastatra viddhasyādhmānaṃ śūlāmadveṣo chaddiḥ pipāsā'nyaṃ maraṇaṃ vā udakavahe dve tayormūlaṃ tālukloma ca | tatra viddhasya pipāsā sadyomaraṇañca | rasavahe dve tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyastatra ### [100.3.20](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.20) viddhasya śoṣaḥ prāṇavahaviddhavacca maraṇaṃ taliṅgāni ca | raktavahe dve tayormūlaṃ yakṛtlohānau raktavāhinyaśca dhamanyastatra viddhasya śyāvāṅkatā jvaro dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitātigamanaṃ raktanetratā ceti | māṃsavahe dve tayomūṃlaṃ snāyustvacaṃ raktavahāśca dhamanyastatra viddhasya śvayathurmāsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇam | medovahe dve tayormūlaṃ kaṭauvṛkkau ca tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā tāluśoṣaḥ sthaulyapipāsā pipāsā ca | mūtravahe dve tayormūlaṃ vastimedduśca tatra viddhasyāneddhavastitā mūtranirodhaḥ stabdhamedatā ca | purīṣavahe dve tayormūlaṃ pakkāśayo gudaśca tatra viddhasyānāho durgandhatā granthitāntratā ca | śukravahe dve tayormūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca tatra viddhasya klīvatā cirāt praseko raktamūtratā ca | ārttavavahe dve tayormūlaṃ garbhāśayaḥ ārtavavāhinyaśca dhamanyastatra viddhāyāṃ bandhyātvaṃ maithunāsahiṣṇutvamārthavanāśūśca | sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ | vastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktamiti | srotoviddhastu pratyākhyāyopacareduddhṛtaśalyantu chatavidhānenopacaret “mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtastvabhivāhi yat srotastaditi vijñeyaṃ virādhamanirvarjitam ||” daśamo'dhyāyaḥ parihareddurbacamodhyāśca kathāḥ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānna nopabhuñjīta | vahiniṃṣkramaṇaṃ śūnyāgāra caityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhabhayaśaṅkarāṃśca bhārāṃśconmāthādikaṃ pariharedyāni ca garbhaṃ vyāpādayanti | na cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsār̤hanādīni niṣeveta | na cāyāsayeccharīraṃ pūrvoktāni ca pariharet | śayanāsanaṃ mṛdāstaraṇaṃ nātyuccamapāyopetamasambādhaṃ ### [100.3.21](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.21) vidadhyāt | hṛdyaṃ dravaṃ madhuraprāyaṃ snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtañca bhojanaṃ bhojayeta sāmānyametadāprasavāt || || viśeṣatastu garbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu madhuraśītadravaprāyamāhāramupaseveta | viśeṣatastu tṛtīye ṣaṣṭikodanaṃ payasā bhojayettaturthe danā pañcame payasā ṣaṣṭhe sarpiṣā tailaike | caturthe payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayenjāṅgalamāṃsenahitaṃ hṛdyamannaṃ bhojayet | pañcame cīrasapiḥ saṃsṛṣṭam | ṣaṣṭhe śvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayedyavāgūṃ vā | saptame sarpiḥ pṛthak parṇādisiddhamevamāpyāyate garbhaḥ | aṣṭame badarodakena balātibalāśatapuṣpapalalapayodadhimastutailalavaṇa madanaphalamadhuṣṭatamithreṇāsthāpayeta purāṇapurīṣaśuddhayarthamanulomanārthañca vāyoḥ tataḥ payomadhurakaṣāyasiddhena tailenānuvāsayedṛdulome hi vāyau sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca bhavati | ata ūrddha snigdhābhiryavāgūbhirjāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālādevamupakrāntā snigdhā balavatī sukhamanupadravā prasūyate | navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśastatithādau tatrādiṣṭaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktapītakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu vilvandhayodhatiekabhallātakānimittaṃ saṃbhārāṃgaṃ yathāsaṃkhyaṃ tanmayaparyaṅkasupaliptabhittiṃ suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāramudagddāraṃ dakṣiṇāddāraṃ vāṣṭahastāyatañcatuīstavistataṃ śyāmasulagnamubhayaṃ vidheyam “nāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayavandhane sambhūte jaghane nārī jñeyā sā tu prajāthinī ||” tacopasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭha prati samnnā ### [100.3.22](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.22) i danā bhavatyabhīkṣṇaṃ purīṣapravṛttirmūtraṃ prasicyate yonisukhāt kleśā ca | prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣikāmathenāṃ saṭatāṃ yavāgamākaṇṭhāt pāyayet | tataḥ tnopadhāne mṛduvistīrṇe śayane sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaṅkaṅganīyāñcatasraḥ striyaḥ pariṇatavayasaḥ prajanamakuśalāḥ kīrttitanakhāḥ paricareyuriti || || athāsyā visikhāntara manulomamanusukhamabhyajyata brūyāccaināmekā subhage pravāhaskheti na cāprāptāvau pravāhakha visraṃkhāntaramavamṛśāmain | tato vimukte garbhagrāḍopapanne samunneṣu śroṇivaḍaṇavastiśiraḥsu pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ | tato garbhanirgame pragāḍhaṃ tato garbhe yonisukhaṃ prapanne gāḍhataramāviśaktyabhāvāt akālapravāhaṇāt badhiraṃ mūkaṃ vastanum maddhāmighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kubjaṃ vikaṭaṃ vā janayati | tatra pratilomamanulomayeta garbhasaṅge tu yogaṃ dhapayeta hvāsasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā| badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādadhohārayeta suvarcalāṃ viśallāṃ vā aya jātasyolbaṃ mukhañca saindhavasapiṃṣā viśodhya ghṛtāktaṃ mūdhni picuṃ dadyāta tato nābhimār̤īmaṣṭāṅgulamāyamya sūtreṇa bar̤hā chedayeta tatastadekadeśañca kumārasya grīvāyāṃ samyagvadhīyāt atha kumāraṃ śītābhiraṅgirāmyasya jātakamīṇi kṛte madhusarpiranantā brāhmīrasena suvarṇacūrṇamaṅgulyānāmikayā lehayettato valātailenābhyajya cārodakakaṣāyeṇa sarvvagandhodakena vā rūpyahaimapratasena vā vāriṇā vāpayedenaṃ kapitthapatrakaṣāyeṇa vā koṣṇena yathākālaṃ yathādeśaṃ yathāvibhavaṃ ca ### [100.3.23](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.23) “dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvādadanantaram caturācācirādvāvā strīṇāṃ stanyaṃ pravarttate ||” tasmāt prathame'hni madhusarpiranantāmiśraṃ mantrapūtaṃ trikālaṃ pāyayedvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpistṛtīye ca | tataḥ prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasammitaṃ dvikālaṃ pāyayet atha sūtikāṃ valātailābhyaktāṃ vātaharauṣadhaniḥkvāthenopacaret sarvvadoṣotthantu tadahaḥ pippalīpippalīmūlahastipippalīcavyakaṭuṅgaruvedayacūrṇa gur̤odakenoṣṇena pāyayet | evaṃ dvirātraṃ trirācaṃ vā kuryyādāruggoṇitāt | vimukte tato vidārigandhyādisaddhāṃ sraṃyavāgūṃ kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet cirātram | tato yavakolakulatyasiddhena jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayedbalamagnivalaccāvekṣya | anena vidhinā vyadhaīmānamupasaṃskṛtā vimuktāhārācārā vigatasūtikābhidhānā syāt | punarārttavadarśanādityeke | dhanvabhūmijātā sūtikāṃ ghṛtatailayoranyatarasya mātrāṃ pāyayet | pippalyādikaṣāyānupānā snehannityā ca syāttrirātraṃ pañcarācaṃ vā valavatī | abalāṃ yavāgūṃ pāyayettrirātraṃ pañcarātraṃ vā | ata ūrddhaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret | prāyaśaścaināṃ prabhūtenoṣṇodakena pari ṣicet | krodhāyāsa maithunādīn pariharet bhavatañcātra “mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhirupajāyate sa ṛcchrasādhyo'sādhyo vā bhavedatyayatarpaṇāt tasmāttāṃ deśakālau ca vyādhimāśritya karmmaṇā parīkṣyopacareddevaṃ naiyamatyamayāpnuyāta ||” athāparāyatanyāmāśāccāṇo kurute tasmāta kaṇṭhamasyāḥ keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛjet | kaṭukālābukatavedhanasarpapasarpanirmākairvā kaṭutailavimiśrayonisukhaṃ dhūpayet | lāṅgalīmulakalkaṃna ### [100.3.24](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.24) vākhyāḥ pāṇipādatalamālimpet | kūṭiṅ bāsyā śārīraṃ mahāvṛkṣakṣīramadyupeyāt | kuṣṭhalāṅgalīsakalakatka vā madyamanvapauyastataśca pāyayet śālimalakalkaṃ vā pippalyādiṃ vā madyena siddhārthakakuṣṭhalāṅgalomahāvṛkṣacīramiśreṇa surā maṇḍena vā strāpayet | etereva siddhena siddhārthakatailenottarabaliṃ dadyāt | striyainaṃ vā kliśyamānena hastenāpahraret | prajātāyāśca nāryā rudhiraśīrāyāstoṣṇoda‌viddāryyataḥ raktaṃ vāyanā taddeśenotsitsaṃgrahaṃ nābheradhaḥpārśvayorbaddhau vā śyākṣu vā śirasi vā granthi karoti | tataśca nābhivastyudarahanmūlāni bhavanti | śūcībhiriva nistudyate bhidyate doryyata iva ca pakvāśayaḥ samantādādhmānamudare mūcasaṅgaśca bhavatīti makkalalakṣaṇam | tatra vīratarvāādisiddhaṃ jalamūṣakādipratīvāpaṃ pāyayet | yavakṣāracūrṇaṃ vā sarpiṣā sukhodakena vā lavaṇacūrṇaṃ vā pippalyādikkāthena pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena varuṇādikārthaṃ vā pañcakolelāvatovāpaṃ pṛthak paśyādikāyaṃ vā bhadradārumaricasaṃskṛtaṃ purāṇagur̤aṃ vā trikaṭucaturjātakakusumabalibhraṃ khādedacchaṃ vā pivedadiṣṭamiti || || atha bālaṃ caumaparivṛtaṃ caumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet | polubadarīnimlaparūṣakaśākhābhicainaṃ vījayet | mūīi cāsyāharaharastai lapicumavadhārayet | dhūpayeccainaṃ rakṣoghnairdhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsubandhayet | tilātasīsarṣapakaṇāṃścāśa prakarait | adhiṣṭhāne cāgniṃ prajvālayet | balimupopahāryyavantrāvidvet | tato daśame'hani mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācanaṃ kṛtvā nāma kuryyātāṃ yadabhipretaṃ ### [100.3.25](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.25) nakṣattranāma vā | | tato yathārṇavasthācīsupeyānmadhyamapramāṇāṃ madhyamavayasāṃrogaṇoṃ śīlavatīmacapalāmalolupāmakkaśāmasthūlāṃ prasannacaurāṃ balambauṣṭhaulamboṣṭhau stanomadhyamastanamyanirtrī jīvadattsāṃ dogdhīṃ ṣaṣṭhāsānṣaṭkantribhyo kule jātāmano bhūyiṣṭhe ca guṇairanvitāṃ śyāmāmārogyavalavṛddhaye bālasya | tatrorddha stanī karālaṃ kuryyāt | pralambanī nāsikāsukhaṃ chādayitvā maraṇamāpādayet | tataḥ praśastāyāṃ tithau śiraḥstrātāmahṇatavāsasatudaṅgukhaṃ śiśusupaveśya dhātrīṃ prāṅmukhopaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ dhautamauṣatparisratamabhimantrya mantreṇānena pāyayet “catvāraḥ sāgarāstubhyaṃ stanayoḥ kṣauravāhinaḥ bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye payo'mṛtarasaṃ pītvā kumārāste śubhānane dīrghamāyuravāpnuotu devāḥ prāśāmṛtaṃ yathā |” ato'nyathā nānāvyādhyupayogasyānālābhādvāpilamba bhavati| aparisrutaṃ pyatistabdhastanyapūrṇastanapānāduttuṇḍikākholasaḥ śiyoḥ kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmādevaṃ vidhānaṃ stanyaṃ na pāyayet krodhaśaukāvātsalyādibhiñca striyāḥ stanyanāśo bhavati || || athāsyāḥ cīrajananārthaṃ saumanasyamutpādya yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃ sarasasurāśaudhoraka pippalyā kalaśunamatsya-kaserukaṭaṅgāṭaka-viśavidārikanda-madhuka-pratāvarī-nālikālābūkālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt athāsyāḥ stanyamapsu parīkṣeta | taccecchītalamamalaṃ tanu śuktyavabhāsamapsu vyaktemaikībhāvaṃ gacchatyaphenilamanantantumannopaplavate na sīdati vā ### [100.3.26](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.26) tatsuddhamiti vidyāttaina kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiñca bhavati | na ca kṣudhitaśokārtta-bhrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇauñcaritāticauṇātisthūla-vidagdha-bhaktaviṣamāhāra-tarpitāyāḥ stanaṃ pāyayennājorṇāvayaśca bālaṃ doṣauṣadhamalāṇāṃ tīvravegopapattibhayāt || || bhavanti cātra “dhātryāstu gurubhirbhojyairviṣamairdoṣalaistathā doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ dūṣayanti payastena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ bhavanti kuśalastāṃśca bhiṣak samyagvibhāvayet aṅgaprasraṅgavaigu ṇyaṃ rujā yatrāsya jāyate sahūrddhaṅgaḥ suptoti saṃ spṛśyamāne ca roditi nimīlitākṣo maṅgaṃṅgau śirorogeṇa dhārayet bastisye mūttrasaṅgātttiṃ tṛṣṇāṃ hyastati mūrcchati viṇmūtrasaṅgevepanvakāso'thānāhakūbaneḥ koṣṭe dopān vijānīyāt sarvvattrākṣṇi rodaneḥ ||” teṣu ca yathābhihitaṃ bahukaddarttanauyamauṣadhaṃ māttrayā caurapasya cīrasapiṃṣā dhācyāsa kevalameva vidadhyāt | caurānādasyātmani dhācyāśvābhādasya kaṣāyādīnātmanyeva na dhātryāḥ | tanna māttrāṅguṣṭhaṃ caurapāyāṅguliparvvadayamṛcchasamsitāmauṣadhamāttrāṃ vidadhyāt kolāsthisammitāṃ kalkamāttrāṃ kṣaurānādāya kolasammitāmannādāyaiti “yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravadantīha taddurāḥ teṣu tatkalkasaṃ siddhau pāyayeta śiśu' stanau ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare stanyapāyāhitaṃ sarpistarābhyāṃ yathākramaḥ na ca tṛṣṇābhayādaca pāyayeta śiśu' stanau virekavastvavamanānyāte kuryyācca nātyayān mastuluṅgakṣayādyasya vāyustrāsvāṇi nāmayet tasya taddhena saṃyuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ### [100.3.27](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.27) pānābhyañcanayoryojyaṃ grītāmbasnehanaṃ tathā vātenābhrāpinoṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām mārutantraiḥ praśamayet chatrakhedopavāhanaiḥ gudapāke tu bālānāṃ pittannau kārayet kriyām rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayorhitam ||” caurānādasya sarpiḥ pāyayet siddhāryakavacāmāṃsī-payasyāpāmāgai śatāvarauśārivāśrākopiṇṇīharidrā kuruṭai śvadaṃṣṭribhiḥ | caurānādāya madhukavacāpippalīcitraka vimalā siddham| annādāya dvipañcamūlocorataragaṇabhadradārumaricamadhuviḍaṅgaśatāhvādvidrākṣābhisiddham | tenārogyavalamedhāyū ṣi śibhorbhavanti | | bālaṃ punargātrasukhaṃ gṛhītvāṅgaṃ cainaṃ tarjayet sahasā na pratibodhayedvittrāsabhayāt | sahasā nāpaharettūṣṇiveṣā vātādivighātabhayāt | nopaveśayet kaubjādyathā'nnatvaṃ cenamamupaceta priyaśatairajighāṃsuḥ evamanabhikṣatanamanāstatviyate nityasuhṛdsamvasavyaso nauhogaḥ suprasannamanāśca bhavati | vātātapavidyutaprabhāpādapajatādarśanādīnāpralokanaguhyāgāraniṣpannāyagṭahacchāyādibhyo duṣṭagrahopasargatañca bālaṃ rakṣet “nāśucau visṛjedvālaṃ nākāśe viṣame na ca noṣṇamārutavarṣeṣu rajobhūmodakeṣu ca kṣaurasātmyatayā cauramāntaṃ gamayathāpi vā ; dadyādāmanyapayyognivīlānāṃ vīkṣya mātrayā ||” ṣaṭlāsaścanamannaṃ prāśayellaghu citañca | nityamavarodharataśca syāt kataracca upasargabhayāt prayatataśca grahopasargārtho rakṣā bālā bhavanti aya kumāra uhijate nasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati nakhadaśanairdhāyīmātmānaśca parikhudti dantān khādati kūjati jṛmbhate bhruvau vikṣipatyaṅgaṃ giroccataṃ phenamudramati sandaṣṭauṣṭhaḥ ### [100.3.28](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.28) krūro bhinnāmavadīrṇānāttrasvaro niśi jāgārrtti durvvalo mlānāṅgo matsyakuṇaparaumatakuṇagandho yathā purā dhācyāḥ stanamabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena mahopasṛṣṭalachaṇamuktaṃ vistareṇottare vacyāmaḥ || || śaktimantaścainaṃ bālā yathāyayaṃ vidāṃ grāhayet | athāmau pañcaviṃśativarṣāya dādaśavarṣāṃ patnīmāvahet pitrādharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti “ūnaṣoḍaśavarṣāyāmaprāptaḥ pañcaviṃśatim yadyādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate jāto vā na ciraṃ jīvet jīveddā durbalendriyaḥ tasmādatyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet ||” ativṛddhāyāṃ dorgharogiṇyāmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpyevaṃvidhasya ta eva doṣāḥ saṃbhavanti | tatra pūrvoktaḥ kāraṇaiḥ patiṣyati garbhe garbhāśayakaṭauvaṅkṣaṇavastiśūlāni raktadarśanañca | tanna śītaiḥ pariṣekāvagāh-pradehādibhi-rupararejjīvanīyaghṛtaśītacaurapānaiśca | garbhasphuraṇe muhurmuṅgukṣatastanyastanārthaṃ kṣaurastṛṇalādisiddhaṃ pāyayet prasraṃsamāne sadāhapārśvaṣṭamūlakhādyagudaśūlāṅgamūrdhvasaṅgāḥ| snānāt snānacopaqāmati garbhe kole saṃrambhakṣatta kriyāḥ śītāḥ kriyāḥ vaidagārtho mahāsahātsudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṣṭakārikāsiddhaṃ payaḥ śarkarācaudramiśraṃ pāyayet ṛjasaṅge darbhādisiddham | śrāmāśe vihutsovacailalaśuṇavacāsiddham | anarthaṃ sravati raktī koṣṭrāngārikāgārandhalikadambamaṅgādhātakīkusumagairikāsiktāgai dikapadmakesaralājān cūrṇaṃ madhūnābaliṅgāt | yathālābhaṃ nyagrodhādikasya pravālakalkaṃ vā payasā pāyayedutpalādikalkaṃ vā ### [100.3.29](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.29) kaśerukaśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā śṛtena payasodumbaraparlaudakamandāryyeṇa vā śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā vastrāvaguyaṃ yonyāṃ dhārayet | || athāṣṭamaśoṇitavaṃdanāyāṃ madhukadevadārupayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet tadvadvā'śmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā vṛttagokṣurotpalaguptāvarīśārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ payasyākeṃpuṣpīsiddhaṃ vā payaḥ pāyayediti | evaṃ triprabhṛtakrāntāyā upāvarttante rujo garbhaśvāpyāyate | avasthite ca garne gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte lavaṇānehavarjyāmiśraṃvāgabhikahyaṅgakādīnāṃ pācanīyopasaṃskṛtābhirupakrameta yaॉvanto māsā garbhasya tāvantagrāhāni | vastyadaramukheṣu purādyaguṅgaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ pāyayedariṣṭaṃ vā vātopadravarahitatvāt | kṣobhakṣo jīyate garbhaḥ kṣoratikālamavatiṣṭhamāno vyāpadyate taṃ sradanā snehādikrameṇopacaret | utkrośara saūṃ siddhāmanalpasnehāṃ yavāgūṃ pāyayet | māṣatilavilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayenmadhumādhdhīkaṃ cānupibet saptarātram kālātītavyāpini garme viśeṣataḥ sadhāvyasudūlakṣaṃ sūpaveṇābhihanyāt viṣame vā yānāsane sevet | vātābhiṣanna eva śuṣyati garbhaḥ sa mātuḥ kukṣiṃ na pūrayati mandaṃ spandate ca taṃ dṛṃhaṇīyeḥ payobhirmāṃsarasaiśvopacaret | śukaśoṇitaṃ vāyunābhipraprannamavakrāntajīvamādhmāpayatyudaram | tat kadācit yahṛcchayopaśāntaṃ naigameyāpahatamiti bhāṣante | tameva kadācit pralīyamānaṃ vāgodaramityāhustacāpi līnavat pratīkāraḥ | || ata ūīṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ “madhukaṃ śākabījañca payasyā suradāru ca ### [100.3.30](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.30) aśmantakastilāḥ lajjākāśmaryyī pratāvarī vṛkṣādanī payasyā ca latā cotpalaśārivā anantā sārivā rākhā padmā madhukameva ca bṛhatī kāśmarī vāpi kṣīriṇyo'thaparo hṛtam pṛśniparṇī balā śigru khadaṃṣṭrā madhuparṇikā śṛṅgāṭakaṃ visaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitāḥ vattyete sapta yogāḥ syurarhantoktasamāpanāḥ yathāyaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhakhāve payoyutāḥ kapitthavṛhatīvilvapaṭolekṣnunidigdhikāḥ mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayedvigatajvare navame madhukānāntapayasyāśārivāḥ pibet kṣoraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ khādvaṣṭame śitam sacīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca evamāpyāyate garbhavyāṃsā yaśca copaśāmyati ||” nityattaprasavāyāstu punaḥ saṅkrabhyo varṣeṣya ūīṃ prathavamānāyā nāyaḥ kumāro'pyāyurbhaveti śārīrakaṃ, klī, (śarīrameva śārīraṃ kutsitatvāna tannivāsī śārīrako jīvastamadhikṛtya kṛto granthaḥ | śārīraka + aṇ |) vedavyāsakkatavedāntamīmāṃsāsūtram | yathā | tathā ca vakṣyamyau śārīrakamīmāṃsāyāṃ prapañcayiṣyāmaḥ | vedāntamīmāṃsāśāstrasya ādhikyāsintaścekṣmādimaṃ sūtram | athāto brahmajijñāseti | iti śaṅkarabhāṣyam | ( śarorameva śārīrakaṃ tatra bhavam śārīraka + aṇ | śarīrabhave, tri| yathā, bhāgavate ## Linked texts (5) - [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.5.16) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit - [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha.3.8_2) — Vāgbhaṭa, Sanskrit - [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.1.3-2.257) — Sanskrit - [Śāntikamalākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.santi.santikamalakara.13.81) — Kamalākarabhaṭṭa 1587, Sanskrit - [Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnasamuccaya-anantakumara.6.489) — Anantakumāra, Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3) · Pramāṇa