<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1105.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 1105.1

# Shabdakalpadruma 1105.1

Śabdakalpadruma 1105.1

- **Language:** Sanskrit

### [1105.1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1105.1.1)

akrūradṛṣṭasusvapnā yathā,  
“athākrūraḥ khabhavanaṃ gatvā kaṃsena preritaḥ  
cakāra śayanaṃ talpe bhuktā miśrāmbhramannam  
makarpūrañca tāmbūlaṃ cakhāda vāsitaṃ jalam  
jagāma nidrāṃ sukhataḥ sukhasambhogamātrataḥ  
tato dadarśa susvapnaṃ purāṇaśrutisammatam  
niśāraśepasamaye bāyuādiparivarjitaḥ  
śvetogo varṣakeṇaśca vastrayugmasamanvitaḥ  
sutaptaśyāmo susnigdhaścintāgokavivarjitaḥ  
kiśokhayasaṃ śyābhaṃ dvibhujaṃ muralīdharam  
potavastraparodhānaṃ vanamālāvibhūṣitam  
candanāṃcitasarvāṅgaṃ sālatāmālyaśobhitam  
bhūṣitaṃ bhūṣitāṅgaiśca madratnamaṇibhūṣaṇaiḥ  
mayūrapucchacūr̤añca sasmitaṃ padmalocanam  
evambhūtaṃ dvijaśiśuṃ dadarśa prathamaṃ sūte  
tato dadarśa ruciraṃ patiputravatīṃ satīm  
potavastraparīdhānāṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitām  
jvalatpradīpahastāñca śuklāmalyāñca varām  
śaraccandranibhāsyāñca sammitāṃ varadāṃ śubhām  
tato dadarśa vipraśca kurvvantañca śubhāśiṣam  
śvetapadmāvṛtaṃ śubhaṃ taraṅgañca sarovaram  
dadarśa vicitraṃ cāru phalitaṃ puṣpitaṃ śubham  
cāmasinavanālikerasulatākulonnatam  
dadarśa śvetasarpañca svātmānaṃ parvvatasthitam  
hastyaśvaṃ gajamaśvaṃ turaṅgaṃ turagāṃsthitam  
vīṇāṃ vādinavantañca bhuñjānañca pāyasam  
dadhickṣīrayutānnañca padmapatrasvabhopitam  
lambittvargāgratāṅgala kaṭakaṃ maṇḍitaṃ tathā  
śukladhānyapuṇyarthaṃ chatraṃ candanacarcitam  
samudrasthaṃ prāsāṭaskhamātmānañca sanoṣṭhitam  
kṛmibhivrakṣatāṅgaśca medaḥpūyasamanvitam  
tato dadarśa rajataṃ maṇimubhraśca kāñcanam  
muktāmāṇikyaralañca pūrṇakumbhaṃ ghanaṃ jalam  
surabhiñca savatsāñca hayaśreṣṭhaṃ mayūrakam

### [1105.1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1105.1.2)

śuklañca sārasaṃ śaṅgaṃ dvijaṃ khañjanameva ca  
tāmbūlaṃ puṣpamālyañca jvaladagniṃ surārcanam  
pārvvatīpratimāṃ labdhvāpratimāṃ śivaliṅgakam  
viṣavālāśa bālañca supakaphalinaṃ kṛṣim  
devakanyāñca rājendra siṃhaṃ vyāghraṃ gavāṃ sutam  
dṛṣṭvā svapnaṃ samuttasthau cakārāṅgikamāṣitam  
uddhavaṃ kathayāmāsa sarvvavṛttāntameva ca ||”  
iti brahmavaivartte śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍe 70|1-18  
duḥsvapnā yathā, —  
nanda uvāca  
“śrutaṃ sarvvaṃ mahābhāga duḥsvapnaṃ kathaya prabho  
uvāca tañca bhagavān śrūyatāmiti tadvacaḥ ||”  
śrībhagavānuvāca  
“svapne bhramati yo darpādityāhaṃ yadi paśyati  
narttanaṃ gotamiṣṭañca vipattistasya niścitam  
dantā yasya vipoyante vicarantañca paśyati  
dhanahānirbhavettasya pīr̤ā cāpi śarorajā  
abhyaṅgitastu tailena yo gacchedakṣiṇāṃ diśam  
kharoṣṭramahiṣārūr̤ho mṛtyustasya na saṃśayaḥ  
kharpare nṛṇāṃ javāpuṣpamaśokaṃ karavorakam  
vipattistasya tailañca lavaṇaṃ yadi paśyati  
nagnāṃ kṛṣṇāṃ chinnanāsāṃ śūdrasya vidhavā tathā  
karpardakaṃ tālaphalaṃ dṛṣṭvā śokamavāpnuyāt  
svapne ruṣṭaṃ brāhmaṇañca brāhmaṇīṃ kopasaṃyutām  
vipattiśca bhavettasya lakṣmīryāti gṛhāddhruvam  
vanapuṣpaṃ raktapuṣpaṃ palāśañca supūṣpitam  
kārpāsaṃ śṛṅkhalañcaiva dṛṣṭvā duḥkhamavāpnuyāt  
gāyantīñca hasantīñca kṛṣṇābhbaradharāṃ striyam  
dṛṣṭvā kṛṣṇāñca vidhavā naro mṛtyumavāpnuyāt  
devatā yatra nṛtyanti gāyanti ca hasanti ca  
āsphoṭayanti dhāvanti tasya deśo vinaśyati  
vāntaṃ mūtraṃ puroṣaṃ vā raupyaṃ rautyaṃ suvarṇakam  
pratyakṣamathavā svapne jīvitaṃ daśamāsikam  
kṛṣṇāṃmbaradharāṃ nārīṃ kṛṣṇāmālyānulepanām

### [1105.1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1105.1.3)

upagūhati yaḥ svapne tasya mṛtyurbhaviṣyati  
mṛtaṃ vañcañca muṇḍañca mṛgasya ca narasya vā  
yaḥ prāpnotyasthimālāñca vipattistasya niścitam  
abhyaṅgitastu haviṣā caureṇa madhunāpi vā  
takreṇāpi gur̤enaiva pīr̤ā tasya viniñcitam  
rathaṃ kharoṣṭrasaṃyukta ekāko yo'dhirohayet  
tatrastho'pi ca jāgartti mṛtyurvaiva na saṃśayaḥ  
raktāmbaradharāṃ nārīṃ raktamālyānulepanām  
upagūhati yaḥ svapne vyādhistasya viniñcitam  
patitaṃ nakhakeśañca nirvvāṅgāṅgārameva ca  
bhasmapūrṇāṃ citāṃ dṛṣṭvā labhate mṛtyumeva ca  
śmaśānaṃ śuṣkakāṣṭhañca tṛṇāni lauhameva ca  
maṣauñca kiñcit kṛṣṇāṃ vā dṛṣṭvā duḥkhaṃ labhet  
dhruvam  
pādukāṃ phalakaṃ raktapuṣpamālāṃ bhayānakam  
māṣaṃ masūraṃ mudraṃ vā dṛṣṭvā sadyo vraṇaṃ labhet  
kāṣṭhakaṃ saralaṃ kākaṃ bhallūkaṃ vānaraṃ kharam  
pūryaṃ gātramalaṃ svapne kevalaṃ vyādhikāraṇam  
bhagnabhāṇḍaṃ kṣataṃ śudraṃ galatkuṣṭhañca rogiṇam  
raktāmbarañca jaṭilaṃ śūkaraṃ mahiṣaṃ kharam  
andhakāraṃ mahāghoraṃ mṛtajīvaṃ bhayānakam  
dṛṣṭvā svapne yoniliṅgaṃ vipattiṃ labhate dhruvam  
kṛṣeṇarūpaṃ mkhecchañca yamadūtaṃ bhayaṅkaram  
pāśahastaṃ pāśagrastaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ labhennaraḥ  
brāhmaṇī brāhmaṇo bālaḥ bālako vā sutaḥ sutā  
viṭāyaṃ kurute kopāt dṛṣṭvā duḥkhamavāpnuyāt  
kṛṣṇapuṣpañca tanmāsāṃ śasyaśaṣpāmlacāriṇam  
mlecchāñca vikratākārāṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ labhet dhruvam  
vādyāñca narttanaṃ gotaṃ gāyanaṃ raktavāsasam  
mṛdaṅgavādyamānandaṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ labhedvruvam  
vādyāṃ sthāne vādyamiti vā pāṭhaḥ  
ānandaṃ sthāne cānandamiti yuktam  
mavyādi dhārayedaryo hi tadabhāvānmaraṇaṃ dhruvam

### [1105.1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1105.1.4)

chinnaṃ vāpi kabandhaṃ vā vikataṃ vā muktakeśinam  
bhinnaṃ nṛtyañca kurvvantaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ labhennaraḥ  
mṛtī vāpi mṭatā vāpi kṛṣṇā mlecchā bhayānakā  
upagūhati yaṃ svapne tasya mṛtyurviniñcitaḥ  
yeṣāṃ dantāśca bhagnāya keśāścāpi patanti ca  
dhanahānirbhavettāṃ por̤ā vā taccharīrajā  
upadravanti yaṃ svapne śṛṅgiṇo daṃṣṭriṇo'pi vā  
bālakā mānavāyaiva tasya rājakulādbhayam  
chinnaṃ vṛttaṃ patantañca śilādṛṣṭiṃ tṛṣaṃ kṣuram  
raktāṅgāraṃ bhasmavṛṣṭaṃ dṛṣṭvā duḥkhamavāpnuyāt  
gṛhaṃ patantaṃ śailaṃ vā dhūmaketuṃ bhayānakam  
bhagnaskandhaṃ tarovvīpi dṛṣṭvā duḥkhamavāpnuyāt  
rathagehaśailavṛkṣagohāsturagatāt kharāt  
patanti bhūmau ye svapne vipattistasya saṅkulā  
uccaiḥ patanti garteṣu bhasmāṅgāracitāsu ca  
kṣārakuṇḍeṣu cūrṇepu mṛtyusteṣāṃ na saṃśayaḥ  
banādaṣṭāṃstathā daṣṭavya kaśca svasya mastakāt  
pitṝṇāṃyo bhavettasya gorvvāpi nṛpasya vā  
surabhī yasya gehācca yāti trastā savatsikā  
prayāti pāpinastasya lakṣmīrapi vasundharā  
pāśena kṛtvā baddhañca yaṃ gṛhītvā prayānti ca  
yamadūtāya ye mkhecchāstasya mṛtyurna saṃśayaḥ  
gaṇakā brāhmaṇāṃ vāpi brāhmaṇī vā gurustathā  
pariruṣṭaḥ śapati yaṃ vipattistasya niścitam  
virodhimaya kākāśca kukkurā bhallukāstathā  
patantyāgatya yad gātre tasya mṛtyurna saṃśayaḥ  
mahiṣā bhallūkā uṣṭrāḥ śūkrā gardabhāstathā  
kaṣṭā dhāvanti yaṃ svapne sarāgo niścitaṃ bhavet ||”  
teṣāṃ śāntiyaṃthā, —  
“raktacandanakāṣṭhāni ghṛtāktāni ca yo juhut  
gāyattryāñca sahasreṇa tena śāntirvidhīyate  
sahasradhā japedvidyā hi bhaktyā taṃ madhusūdanam  
niṣpāpo'pi bhavet so'pi duḥsvapnaḥ susvapno  
bhavet

### [1105.1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1105.1.5)

acyutaṃ keśavaṃ viṣṇuṃ hariṃ satyaṃ janārddanam  
haṃsaṃ nārāyaṇañcaiva etannāmāṣṭakaṃ śubham  
śuciḥ pūrvvamukhaḥ prācā daśakṛtvaśca yo japet  
niṣpāpo hi bhavet so'pi duḥsvapnaḥ susvapnobhavet  
viṣṇuṃ nārāyaṇaṃ kṛṣṇaṃ mādhavaṃ madhusūdanam  
hariṃ narahariṃ rāmaṃ govindaṃ dadhivvāmanam  
śuciḥ pūrvvamukho bhūtvā bhaktiśraddhāyuto japet  
niṣpāpo hi bhavet so'pi duḥsvapnaḥ susvapno  
bhavet  
bhaktyā cetāni bhadrāṇi daśa nāmāni yo japet  
śataktatvo bhaktiyukto muddhā rogo ca rogataḥ  
saptadhā hi japedyo hi bandhanānmucyate dhruvam  
baddhā ca dṛśyataścaiva mahābandhyā prasūyate  
haviṣyabho yataḥ putro daridro dhanavān bhavet  
śatalakṣañca japtā ca jīvanmukto bhavennaraḥ  
oṃ śivaṃ durgāṃ gaṇapatiṃ kārttikeyaṃ dineśvaram  
dharmma gaṅgāñca tulaso rādhāṃ lakṣmīṃ sarakhatīm  
nāmānyetāni bhadrāṇi jale snātvāca yojayet  
vāñchitañca labhet so'pi dusvapnaḥ susvapno bhavet  
oṃ hrīṃ śrīṃ klīṃ pūrvve durgatināśintyai mahāmāyāyai svāhā  
kalpavṛkṣo hi lokānāṃ mantraḥ saptadaśākṣaraḥ  
śuciñca daśadhā japtvā duḥsvapnaḥ susvapno bhavet  
śatamaṣṭajapenaiva mantrasiddhirbhavennṛṇām  
siddhamantraśca labhate sarvvamikṣiyuvāñchitam  
oṃ namo mṛtyañcayāyeti svāhāntaṃ lakṣadhā japet  
dṛṣṭvā ca maraṇaṃ svapne śatāyuśca bhavennaraḥ  
pūrvottaramukho bhūtvā svapnaṃ prājñe prakāśayet  
kāśyape durṃgate gotre devabrāhmaṇanindake  
mūrkha cevānabhijñe ca na ca svapnaṃ prakāśayet  
aśvatthe gaṇeke vipre piṣṭadevārcaneṣu ca  
ācāryye vaiṣṇave mitre divāsvapnaṃ prakāśayet  
iti te puṇyamākhyānaṃ kathitaṃ pāpanāśanam

### [1105.1.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1105.1.6)

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi  
iti brahmavaivartte śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍe duḥsvapnadarśanam  
82 adhyāyaḥ || || kaṃsadṛṣṭaduḥsvapnā yathā, —  
nārāyaṇa uvāca  
“atha kaṃso vicitramyaivaṃ dṛṣṭvā duḥsvapnameva ca  
samudvigno mahābhīto nirāhāro nirūtsavaḥ  
pātraṃ mitraṃ budhagaṇaṃ bāndhavañca purohitam  
samānīya sabhāmadhye tānuvavāca suduḥkhitaḥ  
kaṃsa uvāca  
mayā dṛṣṭo niśāśeṣe yo duḥsvapno bhayapradaḥ  
taṃ nibodha budhāḥ sarvve bāndhavāśca purohita  
bibhratī coḍrapuṣpāṇāṃ mālāṃ saraktacandanām  
raktāmbaraṃ kṣaṅgatoyyaṃ kharparañca bhayaṅkaram  
praklatyāhāṭṭahāsañca kolajihvā bhayaṅkarī  
atīvavṛddhā aśnāṅgo nagare mama nṛtyati  
muktakeśī chinnanāsā kṛṣṇākṛṣṇāsvarāpi sā  
vidhavā sā mahāśūdro māmāliṅgitumicchati  
malinaṃ celakhaṇḍañca bibhrato kūcamūrddhajān  
dadāti cūrṇatilakaṃ kapāle mama vakṣasi  
kṛṣṇavarṇāni pakkāni chinnabhannāni sattvara  
patanti phalā śṛṅgāṃśca bhagnatālaphalāni ca  
kucelo vikatākāro mleccho hi kacchamūrddhajaḥ  
dadāti bhagnabhūṣāyāṃ chinnabhakṣakapardakān  
mahāruṣṭā ca divyā strī pratiputtavatī satī  
abhagnaṃ pūrṇakumbhañca cchinnapadmaṃ punaḥ punaḥ  
amlānāmoḍyamālāñca raktacandanacarcitām  
dadāti mahyaṃ vipraśca mahāṣaṣṭho'bhigadya ca  
lavaṇaṅgārahaviṣmadbhavyāvṛṣṭiḥ caṇaṃ caṇam  
svapnaḥ  
svapnaḥ  
svabhāvaḥ  
svapnakṛt,  
svapnak, \[n\]  
svapnadoṣaḥ,  
svapnivāro, \[n\]  
svabhājanaṃ,  
svabhāvaḥ,  
“yadidaṃ durhitañcaiva sarvva karmmārhadau bhava  
tat karmma tapasāṃ sādhyaṃ karmmaṇāñca śubhāśubham  
tapaḥ svabhāvamādhyañca svabhāvo'bhyāsato bhavet

### [1105.1.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1105.1.7)

saṃsargajābhyo'bhyāsaśca saṃsargaḥ puṇyato bhavet ||”  
iti brahmavaivartte śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍe 43|51-52  
anyacca | cāṇakyavākyam  
“svabhāvo yādṛśo yasya na jahāti kadācana  
aṅgāraḥ śatadhautena malinatvaṃ na muñcati ||”  
“sarvvasya hi parīkṣyante svabhāvā netare guṇāḥ  
atītya hi guṇān sarvvān svabhāvo mūrddhi  
varttate ||”  
iti hitopadeśe mitralābhanāmaprathamakathāsaṃgrahaḥ  
svabhūḥ, puṃ, (svenaiva bhavatīti | bhū + kvip | viṣṇuḥ  
ityamaraḥ

## Linked texts (2)

- [Brahmavaivartapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmavaivarta.3.80.9) — Vyāsa, Sanskrit
- [Vārāhītantra](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.varahitantra.35.91) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1105.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1105.1) · Pramāṇa
