<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1111.p1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 1111.p1

# Shabdakalpadruma 1111.p1

Śabdakalpadruma 1111.p1

- **Language:** Sanskrit

### [1111.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1111.p1.1)

svarapatanaṃ, klī, (svarāṇāṃ ṣaḍjādīnāṃ patanamātramasthānam |) sāmavedaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ  
svarabhaṅgaḥ, puṃ, (svarasya bhaṅgo yasmāt |) galarogaviśeṣaḥ | asya vivaraṇaṃ svarabhedaśabde  
draṣṭavyam  
svarabhaṅgī, \[n \] puṃ, (svarasya bhaṅgo'syāstīti  
iniḥ |) pakṣiviśeṣaḥ | yathā,—  
“svarabhaṅgī nado haṅgurviśvaraśakunabhedakāḥ ||”  
svarabhedaḥ, puṃ, (svarasya bhedo yasmāt |) svarabhaṅgarogaḥ | yathā | atra kharabhedādhikāraḥ | tatra  
kharabhedasya nidānasamprāptipūrvvakaṃ lakṣaṇamāha  
“atyuccabhāṣaṇādviṣādyaśanābhighātaiḥ  
sandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu  
srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ  
hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||”  
“vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā  
bhinnaṃ śanairvadati gadgadavat svaraśca |”  
“pittena pītanayanānanamūtravarcā  
brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena ||”  
“brūyāt kaphena satataṃ kaphabaddhakaṇṭhaḥ  
khasyaṃ śanairvadati cāpi divāviśeṣāt ||”  
“sarvātmakaṃ bhavati sarvvavikārasampattaścāpyasādhyasamayaḥ kharabhedamāhuḥ ||”  
“dhūmyeta vākcayakṛte kṣayamāpnuyācca  
syādeṣu cāpi chatavāk parivarjjanīyaḥ ||”  
“antargataṃ svaramasampadaṃ cireṇa  
medo'nvayādvadati digbhagasampraśaktaiḥ ||”  
‘kṣīṣasya dvaddhasya kṛśasya cāpi  
triśoṣito yaca taḍoprajātaḥ  
medasvinaḥ sarvvasamudbhavaśca  
svaramayo yo na sa siddhimaiti ||”  
“vātādijanitaśvāsakāsaghnā ye prakīrttitāḥ  
yogāstānatra yuñjīta yathādoṣaṃ cikikṣakaḥ  
vāte balavattaṃ telaṃ pitte sarpiḥ samākṣikam  
kaphe sakṣārakaṇukacaudraḥ kavala iṣyate  
gale tāluni jihvāyā dantabhūleṣu cāśritaḥ

### [1111.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1111.p1.2)

tena niṣkṛṣyate śleṣmā kharācāya prasīdati  
ādye koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ bhuktā ghṛtagur̤odanam  
cīrānupānaṃ pippolyo pibet sarpirataścitaḥ  
pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ viśvabheṣajam  
pibaṃścateṣa matimān kaphaje svarasaṃkṣaye  
nidigdhikaśa tulāṃ grāhyā tadarddhaṃ granthiksa tu  
tadarddhaṃ citrakasyāpi daśamūlañca tatsamam  
jaladroṇadvaye kāyryyaṃ gṛhṇīyātpādakaṃ tataḥ  
pūte pibettadarddhantu purāṇasya gur̤asya ca  
sarvvamekatra kṛtvā tu lehavat sādhu sādhayet  
ṣaṣṭhī palāni pippalyāścitrātakapalaṃ tathā  
maricasya palaṃ caikaṃ sarvvamekatra cūrṇitam  
madhunaḥ kur̤avaṃ dattvā tadaśroyādyathānalam  
nidigdhikāryyaleho'yaṃ bhiṣagbhirnirmitobhitaḥ  
svarabhedaharo mukhyaḥ pratiśyāyaharastathā  
kāsaśvāsānimāndyādīn gulmama plohānāmāmayān  
pāṇḍavaṃ mūcakacchāṇi hanyādapayyarbudāni  
ca|”  
“śṛṅganābhiḥ susūkṣmonnānavaṅguṅkusumānvitaiḥ  
tvakakṣīrī ceti leho'yaṃ sarpirmadhusamāyutaḥ  
brāhmī vacābhayā vāsā pippalī madhusaṃyutā  
asya prayogāt saptāhāt kibareḥ saha  
gāyati |”  
“vibhītakasya vai cūrṇaṃ pippalomaiśvavasya ca  
pītaṃ sakāñcikaṃ hanti svarabhedaṃ maheśvara |”  
(tathāsya cikitsāntaraṃ yathā, —  
“śaṅkharājāyatā'rkā vāṣakadadyamūlakāsamaīraseḥ  
sarpiḥ sapippalokaṃ siddhaṃ svarabhedakāsajiñcchrakhunā ||”  
“svedo vastirvamanaṃ virekaḥ kavalagrahaḥ  
nasyaṃ bhāle sirāvedho yathā lohitagālayaḥ  
haṃsāṭavītāmnacūr̤avaikimāṃsarasāḥ surā  
gośvadaṃṣṭraḥ kākamācī jīvanto bālamūlakam  
ṭākā pathyā mātuluṅgaṃ laśunaṃ lavaṇāryakam  
tāmbūlaṃ maricaṃ sarpiḥ pathyāni svaramedinām ||”  
apathyāni yathā, —

### [1111.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1111.p1.3)

“pānaṃ kapitthaṃ vakulaṃ mālūkaṃ lakucāni ca  
tindukāni kaṣāyāṇi varma svapnaṃ prajāgaram  
anupānaśca yatnena svarabhedī vivarjayet ||”  
svaramaṇḍalikā, sto, (svarāṇāṃ maṇḍalambhakṣyeveti  
svaramaṇḍala + ṭhan |) vīṇāviśeṣaḥ | iti  
śabdaratnāvalī | kacit pustake haramaṇḍalikaśa  
iti pāṭhaḥ  
svaramāsikā, strī, (svareṇaṃsatīti | yasa + evul  
ṭāpi cata itvam |) vaṃśī| iti śabdaratnāvalī  
svarasaḥ, puṃ, (svasya rasaḥ | sva ghāloyo raso vā|)  
śilāpiṣṭakalkaḥ | yathā, —  
“yo rasaḥ svarasaḥ prāttaḥ kalko dṛṣadi  
peṣitaḥ ||”  
“sadyaḥ kṣunnādārdradravyāt‌ kṣuṇṇādipīḍanāt  
yo rasaśvaviniryyāti svarasaḥ saḥ prakīrttitaḥ ||”  
anyacca  
“puṭaḥ kalko vinoyaśca svarasaḥ pīr̤ino rasaḥ  
kāthaḥ kaṣāyo nirvyūho niryāmo vehakastathā ||”  
(“yantraprapīr̤anādvayāddrasaḥ svarasa uccate ||”  
“śuṣkadravyamupādāya svarasānāmasambhave  
vāriṇyaṣṭaguṇe bhāṇḍaṃ pācyaṃ pādāvaśeṣitam ||”  
svarā, strī, brahmaṇo 'veṣṇavī | gāyatrīsapalo  
yathā, —  
“vācūyantāntare pūrvvaṃ manordevaḥ pitāmahaḥ  
sadmādibhikhare ramye yajanāyodyato'bhavat  
sa kṛtvā yajanambhāgān sarvvadevagaṇairvvataḥ  
yukto hariharaśyāpi saddhiḥ śikharaṃ yayau  
ṛṣyādayo munigaṇā mūrtta brahmadevate  
tasya dīkṣāvidhānasya samāptaṃ cānugāhatāḥ  
atha jyeṣṭha svargaṃ padmāmānayadhvaṅgarodharāḥ  
sā ganerāyayo tāvat bhṛguviṣṇumuvāca 6  
bhṛguruvāca  
viṣṇo svarā tvayājñaptā sāpyāyāti nahi  
tvaram  
muhūrttātikrame caiva kāryyo docāvidhiḥ kayam  
viṣṇuruvāca  
nāyāti cet svarā śoghraṃ gāyatatrātra vidhīyatām  
evāpi na bhavedasya bhāyyī kiṃ puṣyakarmaṇi  
nārada uvāca

### [1111.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1111.p1.4)

evameva dvi bado'pi viṣṇuvākyamamandhata  
tacchrutvā sa bhṛgurvvākyaṃ gāyatrī brahmavasadā  
tumeṣu kāryyeṣvaśubhāya śālī  
dīpto bhayāṭo bhayanāśana|ya  
viparyyaye śāvapi na praśastāvastitvanāstitvaphalo yatastau ||”  
kharapattanaṃ, klī, (kharāṇāṃ ṣaḍvādīnāṃ pattanamāśrayasthānam | ) sāmavedaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ  
kharabhaṅgaḥ, puṃ, (kharasya bhaṅgo yasmāt | ) galarogaviśeṣaḥ | asya vivaraṇaṃ kharabhedaśabde  
draṣṭavyam  
kharabhaṅgo, \[ n \] puṃ, ( kharasya bhaṅgo'syāstīti  
iniḥ | ) paciviśeṣaḥ | yathā, —  
“kharabhaṅgo nado haṅkaścaviṭarākunabhedakāḥ ||”  
iti śabdacandrikā  
kharabhedaḥ, puṃ, (kharasya bhedo yasmāt | ) kharabhaṅgarogaḥ | yathā | atra kharabhedādhikāraḥ | tatra  
kharabhedasya nidānasamprāptipūrvvakaṃ lakṣaṇamāha  
“baluccabhāṣaṇaviṣaśastraśanābhighātaiḥ  
sandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu  
srotaḥsu te kharavaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ  
kurvyuḥ kharaṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ||”  
śastrayanamukherheṭādipāṭhaḥ | abhighātaḥ kaṇṭhādideśe laguḍādibhiḥ | etairatyuccabhāṣaṇādibhiścaturbhiḥ sandūṣaṇairanyairapi | nijerdaiṣṭairhetubhiḥ  
srotaḥsu suśrutokteṣu caturṣu | pratiṣṭhāṃ sthitim  
kurvyuḥ kharamiti lacayam | kharabhedaḥ ṣaḍvidhaḥ  
vātapittakaphasañcipātakṣayamedobhavabhedaiḥ || || tatra  
vātikakharabhedino lakṣaṇamāha  
“vātena kacchācchanaśanairmukharūcrkṣā  
bhinnaṃ śanairvadati gadgavat kharañca | ”  
pittenāha  
“pittena pītagayanānanamūtravarccā  
brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena ||”  
galagrāho'tra vacanasamaya eva boddhavyaḥ  
kaphenāha  
“brūyāt kaphena satataṃ kaphabakkaṇṭhaḥ

### [1111.p1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1111.p1.5)

khasyaṃ śanairvadati cāpi divāviśeṣāt ||”  
divā sūryyairaśmibhiḥ kaphasyāṅgībhāvāt  
sañcipātenāha  
“sarvātmakaṃ bhavati sarvvavikārasampattatrāpyasādhyamubhayaḥ kharabhedamāhuḥ ||”  
ayajamāha  
“dhūpyeta vākcayagate cayamāpnuyācca  
khādeṣu cāpi chatavān parivarjjanīyaḥ ||”  
vāk dhūpyeta sadhūmaiva niḥsarati cayaścāpnuyāt  
śārīṣaṃ || || medobhavamāha  
“antargavaṃ kharamavaktapadaṃ cireṇa  
medo'nvayādvadati digdhagalastālaṃḥ ||”  
antargataṃ galagraste eva kharaṃ vadati | digbhagalaḥ  
mihasā leśacāvakṣiptagalaḥ | iyārthaḥ medaṣokṣaārnavirodhāt || || casādhyamāha  
“śoṣasya hṛddhasya ṛgasya cāpi  
tridoṣajilo yaśca saḍhopajātaḥ  
medardākṣanaḥ sarvvasamanvayaśca  
kharāmayo yo na sa siddhineti ||”  
śoṣasya cayarāgiṇaḥ | kṛśasya ṣaṣṭhuṣṭasya  
atha kharabhedasya cikitsā  
“vātādijanitaśvāsakāsaghnā ye prakorttitāḥ  
yogāstānatra yuñjīta yathādoṣaṃ cikitsakaḥ  
vāte salavaṇaṃ tailaṃ pitte sarpiḥ samākṣikam  
kaphe sacārakaṭūka caudreḥ kavala iṣyate  
gale tāluni jihvāyām̐ dantamūleṣu cāśritaḥ  
tena niṣkṛṣyate śleṣmā kharāca prasīdati  
ādye koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ bhuktvā ghṛtaguḍaudanam  
kṣīrānupānaṃ pippolyaṃ pivet sarpiratandritaḥ  
pippalīṃ pippalomūlaṃ maricaṃ viśvabheṣajam  
pibeccatreṇa matimān kaphaje kharasaṃkṣaye  
nidigdhikaśa tulāṃ grāhyā tadaī granthikasya tu  
tadarddhaṃ citrakasyāpi puṣkarasya tatsamam  
jaladroṇadvaye kāryyaṃ grāhyameādādakaṃ tataḥ  
pūte pibettadaīntu purābasya gur̤asya ca  
sarpirmakañca kṛtvā tu lehavat mācu sādhayet  
ṣaṣṭhī palāni pippalyāścitrātakarṣakaṃ tathā

### [1111.p1.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1111.p1.6)

maricasya palaṃ caikaṃ cūrṇamavatra cūrṇitam  
madhunaḥ kur̤avaṃ datvā tadṛśauyādvayānasam  
nidigdhikāraleho'yaṃ bhiṣagbhirnirmitaḥ kṛtaḥ  
kharamedaharo mukhyaḥ pratiśyāyaharastathā  
kāsaśvāsāgnimānyādīn gulmamaṅgagalāmayān  
pāṇḍārtti mūtrakṛcchrāṇi hanyāddyapamarthyadāni  
ca|”  
iti nidigdhikāyalehaḥ  
“suganābhiḥ susūkṣmālāmavaṅgakusumānvitaiḥ  
tvakcorau ceti kheḍo'yaṃ sarpirmadhusamāyutaḥ  
brāhmau vacābhayā vāsā pippalī madhusaṃyutā  
asya prayogāt saptāhāt kiṃvaraiḥ saha  
gāyati |”

## Linked texts (1)

- [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha.40.146) — Vāgbhaṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1111.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.1111.p1) · Pramāṇa
