<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.114.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 114.4

# Shabdakalpadruma 114.4

Śabdakalpadruma 114.4

- **Language:** Sanskrit

### [114.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.114.4)

“dhūpābhoditaśālāyāṃ juṣṭāyāṃ mālyadīpakaiḥ ||”)  
vṛkṣasya skandhaśākhā | gṛhai kadeśaḥ | iti  
medinī  
śālākau, \[n\] puṃ, aśvavaidyaḥ | nāpitaḥ | śeladhārī | iti kaścit  
śālāṅgī, strī, puttalikā | iti śabdaratnāvalī  
śālājiraḥ, puṃ, klī, sarāvaḥ | iti hemacandraḥ  
śabdaratnāvalī ca  
śālādbhiḥ, strī, śākabhedaḥ | iti śabdaratnāvalī  
śālānī, strī, vidārī | iti śabdaratnāvalī  
śālāmṛgaḥ, puṃ, ( śālāyā mṛgaḥ |) śṛgālaḥ  
iti hārāvalī  
śālāraṃ, klī, (śālāṃ ṛcchatīti | ṛ + aṇ |)  
hastinakhaḥ | saupānam | pañjarapañjaraḥ | iti  
medinī  
śālārkaḥ, puṃ, ( śālāyāṃ gṛhe prāsāyāṃ vā ḍhakka  
iva |) vānaraḥ | kukkuraḥ | śṛgālaḥ | ityamaraḥ  
mṛgaḥ | iti śabdaratnāvalī | vir̤ālaḥ | iti  
rājanirghaṇṭaḥ  
śāliḥ, puṃ, (ślāghyatīti | śli+bāhulakāt in  
rasya latvam | ) gandhamārjjāraḥ | iti medinī  
kalamādidhānyam | ṣaṣṭikādidhānyam | ityamaraḥ | tatparyyāyaḥ | madhuraḥ 2 raktaḥ 3 vrīhiśreṣṭhaḥ 4 nṛpapriyaḥ 5 dhānyauttamaḥ 6 kedāraḥ 7  
śukamārakaḥ 8 | pustakāntare madhurasthāne kalama  
iti pāṭhaḥ | sa tu daśavidhaḥ | yathā, —  
“rājānaṣaṣṭhikasitetararaktamakkasthūlāṇugandhatiriyādikaśālisaṃjñāḥ  
vrīhiścaceti daśadhā bhuvi śālayaḥ syusteṣāṃ krameṇa guṇanāmagaṇāṃ bravīmi ||”  
iti rājanirghaṇṭaḥ  
asya guṇāḥ  
“śālayo madhurāḥ śītā laghupākā balāvahāḥ  
pittannāśśāmilarukṣāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ ||”  
iti rājavallabhaḥ  
atha śālidhānyalakṣa kham  
“śabkena vinā yukyā hemantāḥ śālayaḥ smṛtāḥ|”  
śālaunāṃ nāmāni yathā, —  
“raktaśāliḥ sakalamaḥ pāṇḍukaḥ śakunāḍanaḥ  
sugandhakaḥ kardamako mahāśāliśca dūṣakaḥ  
puṣpāṇḍakaḥ puṇḍarīkastathā mahiṣamastakaḥ  
dīrghaśūkaḥ kāñcanako hāyano lodhrapuṣpakaḥ  
ityādyāḥ śālayaḥ santi bahavo bahudeśajāḥ ||”  
atha teṣāṃ guṇāḥ  
“śālayo madhurāḥ snigdhā valyā vaddhālpavarcasaḥ  
kaṣāyā laghavo rucyā svaryyā vṛṣyāśca vṛṃhaṇāḥ  
alpānilakaphāḥ śītāḥ pittannā laghupākinaḥ  
śālayo dagdhabhūjātāḥ kaṣāyā laghupākinaḥ  
sṛṣṭamūtrapurīṣāśca rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ  
kaidārāḥ vātapittaghnā guravaḥ kaphaśukralāḥ  
kaṣāyā avvavarcaskā madhurāśca balāvahāḥ ||”  
kaidārāḥ jalacetrajā uktāḥ  
“sthālajāḥ khādavaḥ pittakaphaghnā vātavarddhitāḥ  
kiñcitiktāḥ kaṣāyāśca vipāke kaṭukā api |”  
sthalajā asnehabhūmijāḥ svayaṃjātāḥ  
“vāpitā madhurā vṛṣyā baddhāḥ pittapraṇāśanāḥ  
snehalāñcālpavarcaskāḥ kaṣāyā guravo himāḥ|”  
vāpitāḥ tṛṇakṣetre atravākṣetre ca  
“vāpikebhyo guṇaiḥ kiñciddīnāḥ proktā avāpitāḥ ||”  
tṛṇacetre aktakṣetre ca  
“ropitāstu navāḥ vṛṣyāḥ purāṇā laghavaḥ  
smṛtāḥ  
ropitāropitā bhūyaḥ śīghrapākā guṇādhikāḥ  
chinnarūr̤hā himā rūkṣā balyāḥ pittakaphāpahāḥ  
baddhaviṭkāḥ kaṣāyāśca laghavaścālpatiktakāḥ ||”  
atha raktaśāliguṇāḥ  
“raktaśālirvarasteṣu balyo vayaṃryyākṣyadoṣajit  
cakṣuṣyo mūtralaḥ svaryyaḥ śukralastṛṭkavarāpahaḥ  
viṣavraṇaśvāsakāsadāhanut triṣudiṣṭaḥ  
tasmādalpāntaraguṇāḥ śālayo mahadādayaḥ ||”  
raktaśāliḥ dāudakhānī iti magadhadeśe prasiddhaḥ  
iti bhāvaprakāśaḥ || ( pacau | ityuṇādiṭatto.  
ujjvalaḥ

- [Previous: 114.26](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.114.26)
- [Next: 114.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.114.3)
- [Up: 114](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.114)

## Linked texts (2)

- [Bhojanakutūhala](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.bhojanakutuhala.1.p11) — Raghunātha, Sanskrit
- [Arkaprakāśa (Rāvaṇapaṇḍita)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.kalpana.arkaprakasa.4.42) — Rāvaṇapaṇḍita 1600, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.114.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.114.4) · Pramāṇa
