<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 133.103

# Shabdakalpadruma 133.103

Śabdakalpadruma 133.103

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [133.103.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103.p1) — 6 parts

### [133.103](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103)

“hastāgrāhya racayati vidhiṃ pīṭhakolūkhalādyaiḥ  
śikhāṃ tvāsvirhitagavayūnaḥ śikhabhāṇḍeṣu tadvit |”)  
śikhā, strī, (śikha + striyāṃ ṭāp |) śikham  
iti śabdaratnāvalī  
śikṣinaṃ, tri, (śikhe sthāpitamityarthe prātipadikāt dhātvarthe iti ṇic tataḥ ktaḥ |)  
śikhasthā pitavastu | tatparyyāyaḥ | kācitaḥ 2  
ityamaraḥ  
śikṣa, ṅa śikṣiyau | iti kavikalpadrumaḥ || ( bhvā0ātma0-saka0-seṭ | ) hakhau | ṅa, śikṣate  
śiśrayaṃ vidyāgraharaṇam | aśikṣatāktaṃ pitureva  
sadhvaviditi raghuḥ | iti durgādāsaḥ  
śikṣaṇaṃ, klī, (śikṣa + lyuṭ |) vidyopārjjanam  
iti śikṣāśabdaṭīkāyāṃ bharataḥ  
śikṣā, strī, (śikṣa + “gurośca halaḥ |” 3|3

### [133.103.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103.p1.1)

ityaḥ | tataṣṭāp | ) śikṣayam | vyomārkadṛcaḥ  
iti śabdamālā | vedāṅgaśāstraviśeṣaḥ | ityamaraḥ || yathā, -  
“śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ jyotiṣaṃ  
tathā  
chandovicitirityeteḥ ṣaḍaṅgo veda ucyate ||”  
iti  
tatra akārādivarṇānāṃ sthānakaraṇaprayatnabodhikā  
a-ku-e ha-visarjjanīyāḥ kaṇṭhayā ityādivā  
śikṣā | iti taṭṭīkāyāṃ bharataḥ  
atha śikṣāśāstraṃ likhyate  
“atha śikṣāṃ pravakṣyāmi pāṇinīyaṃmataṃ yathā  
śāstrātupūrvvaṃ tadvidyādyathoktaṃ lokavedayoḥ  
prasiddhamapi śabdāryamavijñātamabuddhibhiḥ  
punavyaktīkariṣyāmi vāca uccāraṇe vidhim  
triṣaṣṭiḥścatuḥṣaṣṭivī varṇāḥ śambhumate matāḥ  
prākṛte saṃskṛte cāpi svayaṃ proktāḥ svayambhuvā  
svarā viṃśatirekaśca sparśānāṃ pañcaviṃśatiḥ  
yādayaśca smṛtā hyaṣṭau catvāraśca yamāḥ smṛtāḥ  
anusvāro visargacca × ka'pau cāpi parāśritau  
duḥspṛṣṭaśceti vijñeyaḥ lkāraḥ muta eva ca  
ātmā buddhyā sametyārthānmano yuṅkte vivakṣayā  
manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam  
mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram  
prātaḥ savanayogantaṃ indo gāyatramāśritam  
kaṇṭhe mādhyandinayutaṃ madhyamaṃ traiṣṭubhānugam  
tāraṃ tārttīyasavanaṃ śīrṣeṇyaṃ jāgatānugam  
sodīrṇo mūrddha nyabhihato vakramapadya mārutaḥ  
varṇāñjanayate teṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhā smṛtaḥ  
svarataḥ kālataḥ sthānāt prayatnānupradānataḥ  
iti varṇavidaḥ prāhurnipuṇa taṃ nibodhata  
udāttaścānudāttaśca svaritaśca svarāstrayaḥ  
hrasvo dīrghaḥ suta iti kālato niyamā api  
udātte viṣādagāndhārāvanudātte ṛṣamadaivatau  
kharitaprabhavā hyete ṣaḍ jamadhyamapañcamāḥ  
aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā

### [133.103.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103.p1.2)

jihvāmūlaca dantāśca nāsikauṣṭhau ca tālu ca  
obhāvaśca vivṛttiśca śa-ṣa-sā repa eva ca  
jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ  
yadaubhāvaprasantānasakārādiparaṃ padam  
kharāṇāṃ tādṛśaṃ vidyādudyantamaparāsusukhaḥ  
hakāraṃ pañcamairyuktamantaḥsthābhiśca saṃyutam  
aurasyaṃ taṃ vijānīyāt kaṇṭhamāhurasaṃyutam  
kaṇṭhyāvahā vi-cu-ya-prāstālavyā oṣṭhajāvupū  
syurmūrddhanyā ṛ-ṭu-ra-ṣā dantyā lṛ-tu-la-sāḥ  
smṛtāḥ  
jihvāmūle tu kuḥ prokto dantyoṣṭho vaḥ smṛto  
budhaiḥ  
e ai tu kaṇṭhatālavyā o au kaṇṭhoṣṭhajau  
smṛtau  
arddhamātrā tu kaṇṭhyā syādekāraikārayorbhavet  
okāraukārayormātrā tayorvivṛtasaṃvṛtam  
saṃvṛtaṃ mātrikaṃ jñeyaṃ vivṛtantu dvimātrikam  
ghoṣā vā saṃvṛtāḥ sarvve aghoṣā vivṛtāḥ smṛtāḥ  
kharāṇāsaśūṣyāñcaiva vivṛtaṃ karaṇaṃ smṛtam  
tebhyo'pi vivṛtāveḍau tābhyāmaiṭau tathaiva ca  
anusvārayamānāñca nāsikāsthānamucyate  
ayogavāhā vijñeyā āśrayasthānabhāginaḥ  
alābuvīṇā nirghoṣo dantyamūlātsvarānanu  
anusvārastu karttavyo vināṃ hoḥ śa-ṣa-saṃṣu ca  
anukhāre vivṛttyāntu virāme cākṣaradvaye  
dviroṣṭhau tu vigṛhṇīyādyuñcainaikāravakārayoḥ  
vyāghrī yathā haret putrān daṃṣṭrābhyāṃ na ca pīḍayet  
bhītā patanabhedābhyāṃ tadvadvarṇān prayojayet  
yathā saurāṣṭrikā nārī takam̐ ityabhibhāṣate  
evaṃ raṅgāḥ prayoktavyāḥ kheam̐-ram̐ā iva khedayā  
raṅgāṅgaṃ prayuñjīran no sadyena pūrvvamakṣaram  
dīrghasvaraṃ prayuñjīyāt paścānnāsikyamācaret  
hṛdaye caikamātraḥ syādarddhamātrastu mūrddhani  
nāsikāyāṃ tathāddhañca raṅgasyaivaṃ dvimātratā  
hṛdayādutkare tillan kāṃsyena samamusvaram

### [133.103.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103.p1.3)

mārdavañca himācañca jaghanvāṃ iti nidarśanam  
madhye tu kampayet kampamubhau pāśrvau samau tathā  
sa raṅgaṃ kampayet kampaṃ rathoveti nidarśanam  
evaṃ varṇāḥ prayoktavyā nāvyaktā na ca pīḍayet  
samyagvarṇaprayogeṇa brahmaloke mahīyate  
gītī śīghrī śiraḥkampī tathā likhitapāṭhakaḥ  
anarthajño'lpakaṇṭhaśca ṣar̤ete pāṭhakādhamāḥ  
mādhuryyamakṣaravyaktiḥ padacchedastu susvaraḥ  
dhairyyaṃ layasamarthañca ṣaḍete pāṭhakā guṇāḥ  
śaṅkitaṃ bhītamudṛṣṭamavyakttamaguṇāsikam  
kākasvaraṃ śirasi gataṃ tathā sthānavivajjitam  
upāṃśudaṣṭaṃ tvaritaṃ nirastaṃ  
vilambitaṃ gadgaditaṃ pragītam  
niṣpīḍitaṃ grastavyākṣaraśca  
vadenna donaṃ na tu sānunāsyam  
prātaḥ paṭhennityamuraḥ sthitena  
khareṇa śārdūlarutopamena  
madhyaṃ dine kaṇṭhagatena caiva  
cakrāṅgasaṃ kūjitasannibhena  
tārantu vidyāt savanaṃ tṛtīyaṃ  
śirogataṃ tacca sadā prayojyam  
mayūrahaṃsāvyabhṛtasvarāṇāṃ  
tulyena nādena śiraḥsthitena  
adho'khyakṣā yamastvevamanusvāraḥ śa-raḥsmṛtāḥ  
ghoṣāḥ śṛṣṭā halaḥ proktā nibodhānupradānataḥ  
yamo'nunāsikā na śco nādino ha-jhayaḥ  
smṛtāḥ  
īṣannādā yaṇo jaśca śvāsinastu khaphādayaḥ  
īṣacchvāsāṃñcaro vidyāt gordhāmānyet pracakṣate  
dākṣauputraḥ pāṇininā yenedaṃ vyāpitaṃ bhuvi  
indaḥ pādau tu vedasya hastau kalpo'tha paṭhyate  
jyotiṣāmayanaṃ cakṣuniruktaṃ śrotramucyate  
śikṣā ghrāṇantu vedasya mukhaṃ vyākaraṇaṃ smṛtam  
tasmāt sāṅgamadhītyaiva brahmaloke mahīyate  
udāttamākhyāti vṛṣo'ṅgulīnāṃ  
pradeśinīmūlaniviṣṭamūrddhā  
upāttamamye svaritaṃ dhṛtañca  
kaniṣṭhikāyāmamudāttameva  
udāttaṃ pradeśinīṃ vidyātpracayaṃ madhyatoṅgulīm

### [133.103.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103.p1.4)

nihatantu kaniṣṭhikyāṃ svaritopakaniṣṭhikām  
avyodāttamānudāttamūdāttamanudāttaṃ nīcasvaritam  
madhyeodāttaṃ svaritaṃ hyudāttaṃ  
tryudāttamiti nava padaśavyā  
agniḥ sīmaḥ pra vo vīrye haviṣāṃ  
svahehasatirinyādṛkṣasatī  
ayiratnambhorāṇaṃ soma ityādāttaṃ pra hatyudāttaṃ va ityanudāttaṃ vīryyaṃ nīcasvaritam  
haviṣo madhyeodāttaṃ svariti svaritam | hahakṣatiriti tryudāttamityāhahṛkṣatī dūti tryudāttam  
anudātto hadi jñeyo mūrddha udātta udāhṛtaḥ  
svaritaḥ karṇamūle tu sarvvāsye pracamaḥ smṛtaḥ  
cāṣastu vadate mātrāṃ dvimātrantveva vāyasaḥ  
śikhī rauti trimātrantu nakulastvarddhamātrakam  
kutīrthādāgataṃ dagdhamapavarṇeñca bhakṣitam  
na tasya pāṭhe mokṣo'sti pāpādbairiva kilviṣāt  
sutīrthādāgataṃ vyaktaṃ svāmnāyaṃ suvyavasthitam  
susvareṇa suvakreṇa prayuktaṃ brahma rājate  
mantro hīnaḥ svarato varṇato vā  
mithyāprayukto na tamarthamāha  
sa vāgvajro yajamānaṃ hinasti  
yathendraśatruḥ svarato'parādhāt  
vyanakṣaraṃ hatāyuṣyaṃ visvaraṃ vyādhipīr̤itam  
akṣatā śastrarūpeṇa vajraṃ patati mastake  
hastahīnantu yo'dhīte svaravarṇavivarjitam  
ṛgyajuḥ sāmabhirdagdho viyonimadhigacchati  
hastena vedaṃ yo'dhīte svaravarṇādisaṃyutam  
ṛgyajuḥ sāmabhiḥ pūto brahmaloke mahīyate  
śaṅkaraḥ prāṅkaro prāhadākṣīputrāya dhīmate  
vāṅgamayebhyaḥ samāhṛtya daivīṃ vācamiti sthitiḥ  
yenākṣarasamāmnāyamadhigamya maheśvarāt  
kṛtsnaṃ vyākaraṇaṃ proktaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ  
yena dhautā giraḥ puṃsāṃ vimalaiḥ śabdavāribhiḥ  
tamaścājñānajaṃ bhinnaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ  
ajñānāndhasya lokasya jñānāñjanaśalākayā

### [133.103.p1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103.p1.5)

cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai pāṇinaye namaḥ  
trinayanamukhaniḥsṛtāmimāṃ ya  
iha paṭhet prayataḥ sadā dvijaḥ  
sa bhavati dhanadhānyapaśuputrakīrttimānatulañca sukhaṃ samaśnute divīti divīti  
atha śikṣābhālodottañca hakāraṃ kharāṇāṃ  
yathā caurādikā | gautamocyaṣoḍāśaṃ cāṣastu  
śaṅkara ekādaśa ||” iti vedaśikṣāsamāptimagamat || || api ca  
agniruvāca  
“vakṣye śicāṃ triṣaṣṭiḥ syurvvarṇā vā caturādhikāḥ  
svarā viṃśatirekañca sparśānī pañcaviṃśatiḥ  
yādayaśca smṛtā hyaṣṭau catvāraśca yamāḥ smṛtāḥ  
anusvāro visargaśca ॱkaॱpau cāpi parāśritau  
duḥspṛṣṭaśceti vijñeyaḥ lkāraḥ suta eva ca  
raṅgañca khe vyarī hava hakāraḥ pañcamairyutaḥ  
antaḥsvābhiḥ samāyuktaḥ aurasyaḥ kaṇṭhya  
eva saḥ  
ātmā buddhyā sametyārthaṃ mano yuṅkte vivakṣayā  
manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam  
mārutastūrasi caranmandaṃ janayati svaram  
prātaḥsavanayogandhaṃ chando gāyatramāśritam  
kaṇṭhe mādhyandinayutaṃ madhyamaṃ traiṣṭubhānugam  
tāraṃ tārttīyasavanaṃ śīrṣarāya jagatānugam  
sodīrṇo mūrddha 'bhihato vakramapyatya mārutaḥ  
varṇīn janayate teṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhā smṛtaḥ  
svaraḥ kālastataḥ sthānāt prayatnānupradānataḥ  
aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā  
jihvāmūlañca dantāśca nāsikoṣṭhau ca tālu ca  
o-bhāvaśca vivṛttitta prā-ya-sā repha eva ca  
jihvāmūlamupandhā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ  
yathobhāvaprasakhyānasakārādiparaṃ padam  
svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyāt yaddyaṅgāktasamudgaṇaḥ  
kutīrthādāgataṃ dagdhamapavarṣañca bhakṣitam  
evamuccārarāṃ pāpamevamuccārayāṃ śubham  
sutīrthādāgataṃ vyaktaṃ svāmnāyaṃ suvyavasthitam

### [133.103.p1.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103.p1.6)

susvareṇa suvakreṇa prayuktaṃ brahma rājate  
na karālo na lamboṣṭho nāyakto nānunāsikaḥ  
gadgadābaṅkiṅkaśca na varṇīn vaktumarhati  
udāttaścānudāttañca svaritaśca svarāstrayaḥ  
hrasvo dīrghaḥ suta iti kālato niyamā api  
kaṇṭhyāvehā vi-cu-ya-śālavyā oṣṭhajāvupū  
syumūrddhanyā ṛ-ṭu-ra-ṣā dantyā ḷ-tu-la-sāḥ  
smṛtāḥ  
jihvāmūle tu kuḥ prokto dantyoṣṭhaṣṭho vaḥ smṛto  
budhaiḥ  
edai tu kaṇṭhatālāvyoṃ au au kaṇṭhoṣṭhajau  
smṛtau  
arddhamātrā tu kaṇṭhyasyāt ekāraikārayorbhavet  
ayogavāhā vijñeyā āśrayasthānabhāginaḥ  
aco'spṛṣṭā yaṇastvīṣannamaspṛṣṭāḥ śaraḥ smṛtāḥ  
śeṣāḥ sṛṣṭā halaḥ prokto nibodhānupradānataḥ  
yamo'nunāsikā na dvau nādino ha jhaṣaḥ smṛtāḥ  
īṣannādā yaṇo jaśca śvāsinaśca khaphādayaḥ  
īṣacchvāsāṃścaro vidyāddīrghāmaitat pracakṣate ||”

### [133.103.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103.p2)

ityāgreye mahāpurāṇe śikṣā nirūpaṇaṃ nāma 266 adhyāyaḥ

## Linked texts (6)

- [Agnipurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.agni.335.8) — Vyāsa, Sanskrit
- [Śaiśirīyaśikṣā](https://indike.org/pramana/in.vedanga.siksa.siksa.saisiriya.6) — Sanskrit
- [Nāradapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.50.177) — Vyāsa, Sanskrit
- [Śrīvidyārṇavatantra](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.agama.srividya.srividyarnavatantra.2.1060) — Sanskrit
- [Bharatabhāṣya (Sarasvatīhṛdayālaṅkāra)](https://indike.org/pramana/in.art.sangita.sangraha.bharatabhasya.3.13) — Nānyadeva, Sanskrit
- [Vicāratrayī](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.vada.vicaratrayi.47.14) — Kṛṣṇānanda Sarasvatī 1697, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.133.103) · Pramāṇa
