<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.145.152 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 145.152

# Shabdakalpadruma 145.152

Śabdakalpadruma 145.152

- **Language:** Sanskrit

### [145.152.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.145.152.1)

“vīrapātrā vrataścāmā veṇībhūtaśiroruhā ||”)  
śirorogaḥ, puṃ, (śiraso rogaḥ | ) mastakapīr̤ā  
“śirorogāstu jāyante vātapittakaphaistribhiḥ  
sannipātena raktena kṣayeṇa kṛmibhistathā  
sūryyāvarttārddhaśoṣaśaṅkhakārddhāvabhedakāḥ  
ekādaśavidhāṃścāsya lakṣaṇāni pracakṣate ||”  
“yasyānimittaṃ śiraso rujaśca  
bhavanti tīvrā niśi cātimātram  
vandhīyatāpaiḥ praśamañca yatra  
śiro'bhitāpaḥ sa samīrayeṇa ||”  
“yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva  
bhavecchiro dahyati cākṣināsam  
śītena rātrau ca bhavecchamañca  
śiro'bhitāpaḥ sa tu pittakopāt ||”  
“śiro bhavedyasya kaphopadigdhaṃ  
guru pratiṣṭabdhamatho himañca  
śunākṣanāsāvadanañca yasya  
śiro'bhitāpaḥ sa kaphaprakopāt ||”  
“śiro'bhitāpe tritayapravṛtte  
sarvvāṇi liṅgāni samudbhavanti |”  
“raktātmakaḥ pittasamānaliṅgastaśāṃṇakṣaktaṃ śiraso bhavecca ||”  
“vasāvasāsrakaphasambhavānāṃ  
śirogatānāmatisaṃkṣayeṇa  
yasyāpratīvaḥ śiraso'bhitāpaḥ  
kaṣṭo bhavedugrabalo'timātram ||”  
“śramo bhramati tṛtīyaṃ śiro viśuṣyantekṣatā  
mūrcchā gātrāvasādaśca śiroroge kṣayātmike ||”  
“nistudyate yasya śiro'timātraṃ  
saṃbhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ  
ghrāṇācca gacchedūdhiraṃ sapūyaṃ  
śiro'bhitāpaḥ kṛmibhiḥ saghoraḥ ||”  
“sūryodayaṃ yā pratimandamandamakṣidhruvaṃ ruk samupeti gāḍhm  
vivarddhate cāṃśumatā sadaiva  
sūryāvataptau vinivarttate ca  
śītena śāntiṃ labhate ca kiñciduṣṇana jantuḥ sukhamāpnuyādvā  
sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ  
sūryāvartta tamudāharanti |”  
“doṣāstu duṣṭāḥ svayamevamanyāṃ  
saṃpīḍya ghāṭāṃ sarujāṃ sutīvrām  
kurvvanti yo'kṣṇi bhuvi śaṅkhadeśe  
khitaṃ karotyāśu viśeṣatastu

### [145.152.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.145.152.2)

gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ  
hanugrahaṃ locanajān vikārān  
anantavātaṃ tamudāharanti  
doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram ||”  
“pittaraktārilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūcchitāḥ  
tīvrarugdāharāgaṃ hi śothaṃ kurvvanti dāruṇam  
sa śiroviṣavadvegād galarodhāmu galaṃ tathā  
trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāma nāmataḥ  
grāhānjīvati bhaiṣajyaṃ pratyākhyeyasya kārayet ||”  
“rukṣāśanādadhyaśanāvaśyāyātprāgvāta maithunaiḥ  
vegasaṃdhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ  
kevalaḥ sakapho vāhaṃ gṛhītvā śiraso balī  
manyābhraśakakarṇākṣilalāṭārddheṣu vedanām  
śastrāgranibhitāṃ kuryyāttīvrāṃ yo'rddhāvabhedakaḥ  
nayanaṃ vāthavā śrotramabhibadvau vināśayet ||”  
“vātajāte śiroroge sehedvedaṃ vimarddanam  
pānāhārādipānāṃśca kuryyādvātāmayāpahān  
kuṣṭhamairaṇḍamūle ca gāmare saca peṣitam  
kaṃṭūṣṇaṃ śirasaḥ pīr̤āṃ āle lepanato haret  
rasaḥ khāsakuṭhārotthastasya nasyaṃ vidhivataḥ  
śiraḥśūlaṃ haratyeva vidhiyo nāca saṃśayaḥ |”  
“āśirovyāpitaścamma ṣor̤aśāṅgulasucchritam  
tenāveṣṭā śirodhastānmāṣakalkena lepayet  
niścalasyopaviṣṭasya telaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet  
dhārayedārujaḥ prāntye yāmaṃ yāmārddhameva ca  
śirobastirhantyeṣa śirorogaṃ marudbhavam  
hanumanyācikarṇākṣimarditaṃ mūrddhakampanam  
vinā bhojanamevaiṣa śirobastyāḥ prayujyate  
dināni pañca vā sapta rātri saptadaśo'pi vā  
tato'panītasnehastu mocayedṛkṣikandhanam  
śirojalādbhavantyovādīni vimahayet  
sukhoṣṇagāmbhasā gācaṃ prakṣālādyāti yatninam  
āmiṣaṃ jāṅgalaṃ pathyaṃ tama prāntyārayo'pi ca  
suhān māṣān kulatthāṃśca khādedvā niśiśi  
kevalām  
kaṭukoṣṇān sasarpiṣkānuṣṇāṃ cīraṃ pivettathā

### [145.152.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.145.152.3)

pittātmake śiroroge śītānāṃ candanāmbhasām  
kumudotpalapadmānāṃ sparśāḥ sevyāśca mārutāḥ  
sarpiṣaḥ śatadhautasya śirasā dhāraṇaṃ hitam  
rasaḥ khāsakuṭhārotthaḥ karpūraṃ kuṅkumaṃ navam  
śītaṃ kṣāgopayaḥ sarvva vadanainānuvarttayet  
tasya nasyaṃ bhiṣagdadyāt pittajāyāṃ śirorttija  
kintu mastakamṛgaiṣu sarvveṣvevaṃ hitaṃ matam  
gur̤anāgarakalkasya nasyaṃ mastaka śūlanut  
raktaje pittavat sarvvaṃ bhojanālepasevanam  
śītoṣṇāṃyeśca viśrāmo viśeṣau raktamokṣaṇam  
kaphaje laṅghanaṃ svedo rūkṣoṣṇaiḥ pāvakātmakaiḥ  
sannipātabhave kāryyā sannipātaharī kriyā  
purāṇasarpiṣaḥ pānaṃ viśeṣeṇa diśanti hi  
eraṇḍamūlaṃ tagaraṃ śatāṅgā  
jīvantikā saindhavarākṣike ca  
bhaṅgī vir̤aṅgaṃ madhuyaṣṭikā ca  
viṣlobhradhaṃ kṣudratilasya tailam  
ajāpayastailavimiśritañca  
caturguṇaṃ bhṛṅgarase vipakkam  
ṣaḍbindavo nāsikayoḥ pradeyāḥ  
sarvvāṇi hanyuḥ śiraso vikārān  
kṛtāṃśca keśān palitāṃśca dṛptān  
nirvvadhya mūlān prakaṭīkaroti  
supūrṇamaprapratimañca cakṣuḥ  
kurvvanti vākoradhikaṃ balañca ||”  
“kṣayace cayanānnāya karttavyo vṛṃhaṇo vidhiḥ  
pāne nasye ca sarpiḥ syādātahrairmadhuraiḥ śṛtam  
kṛmije śodhanaścāśuḥ śigru vījeśca lāghavam  
ajāmūtrayutaṃ nasyaṃ kattavyaṃ kṛmihṛt param  
sūryāvartte vidhātavyaṃ nasyaṃ kammeādibheṣajam  
yojayet suguruṃ sarpirdhṛtapūrāṃśca bhakṣayet  
lāvaṇaṃ kṣīrasapiṃrdhyāṃ pānañca kṣīrasapiṃṣoḥ  
kṣorāpūpairbaleḥ khedo jīvanīyaiśca śasyate  
bhṛṅgarājarasacchāgakṣīratulvākaitāpitaḥ  
sūryāvartta nihantyāśu nasyenaiva prayogarāṭ  
arddhāvabhedake pūrvvaṃ snigdhasvinno hi bheṣajam

### [145.152.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.145.152.4)

virekaḥ kāyaśuddhiśca dhūpasnigdhoṣṇabhojanam  
viḍaṅgāni tilān kṛṣṇāṃ samān piṣṭvā  
vilepayet  
nasyaṃ vāvyācaretsnāhahṛrmadaṃ yathoktati  
pibet saśarkaraṃ kṣīraṃ nīraṃ vā nārikelajam  
saśītaṃ vāpi pānīyaṃ sarpirvā nastatastayoḥ ||”  
nastataḥ nāsikayā pibedityanvayaḥ | tayoḥ  
sūryāvarttārddhabhedayoḥ  
“anantavāte karttavyaḥ sūryāvarttahito vidhiḥ  
śirāvyadhaśca karttavyo'nantavātapraśāntaye  
āhāraśca pradātavyo vātapittavināśanaḥ  
madhūcchiṣṭasamaṃyāvaghṛtadhūpairdhūpayet ||”  
saṃyāvaḥ pakvānnaviśeṣaḥ | erakhiyā iti loke  
sa ca madhumastakaḥ madhunīpaliptaḥ | ghṛtapūro'pūpaḥ  
“pathyākṣadhātrī rajanī guḍūcī  
bhūnimbanimbaiḥ saguḍaḥ kaṣāyaḥ  
bhṛṅgarukkarṇākṣiśiro'rddhamūlaṃ  
nihanti nāsākṣihitaḥ kṣaṇena ||”  
iti pathyādikvāthaḥ  
“dārbī haridrā mañjiṣṭhā sanimbauśīrapadmakam  
etatpralepanaṃ kuryyācchaṅkhakasya vināśanam  
potatoyābhiṣekañca śītatarccorasevanam  
kalkaiśca kṣīravṛkṣāṇāṃ śaṅkhake lepanaṃ hitam ||”  
marcceṣu  
“yaṣṭīmadhukamāṣaḥ syāt tūryyāṃśastu viṣambhavet  
tayoścūrṇantu sukṣmaṃ syāttaccūrṇaṃ sarṣaponmitam  
nāsikābhyantaraṃ nyastaṃ sadyo śīrṣavyathāṃ haret  
dṛṣṭaprayogo yogo'yamamubhāvibhirādṛtaḥ  
ārdrayaṣṭikācūrṇaṃ cūrṇitaṃ navasādaram  
ubhayaṃ yojitaṃ nasyātsadya naśyati śīrṣaruk ||”  
iti bhāvaprakāśe śirorogadhikāraḥ  
śiro'rttiḥ, strī, ( śiraso'rttiḥ | ) śiraḥpīr̤ā  
iti loke prasiddhiḥ || (yathā, kathāsaritsāgare  
13

## Linked texts (3)

- [Gadanigraha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gadanigraha.56.5) — Soḍhala, Sanskrit
- [Basavarājīya](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.daksina.basavarajiya.p2156) — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- [Arkaprakāśa (Rāvaṇapaṇḍita)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.kalpana.arkaprakasa.7.13) — Rāvaṇapaṇḍita 1600, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.145.152](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.145.152) · Pramāṇa
