<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.148.32 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 148.32

# Shabdakalpadruma 148.32

Śabdakalpadruma 148.32

- **Language:** Sanskrit

### [148.32](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.148.32)

śilāñjanī, strī, ( śilāmañjayatīti | añja +  
lyuḥ | striyāṃ ṅīp | ) kālāñjanauvṛkṣaḥ | iti  
rājanighaṇṭaḥ  
śilāṭaṅkaḥ, puṃ, ( śilāmaṭatīti | aṭa + ṇvul |)  
aṭṭaḥ | vilam | iti medinī  
śilātmajaṃ, klī, ( śilāyā ātmajamiva | )  
loham | iti rājanirghaṇṭaḥ  
śilātmikā, strī, mūrvvā | iti śabdacandrikā  
śilādadguḥ, puṃ, ( śilāyā dadguriva | ) śaileyam  
iti rājanirghaṇṭaḥ  
śilādhātuḥ, puṃ, ( śilānāṃ dhātuḥ | ) sitopalaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ || khar̤ī, iti bhāṣā  
gairikabhedaḥ | sa tu pītavarṇaḥ | iti rājanirghaṇṭaḥ  
“(sitopalaḥ śilādhāturjñeyarekhā ca maṅgalam  
śilādhātuviśeṣastu vijñeyo lokaśāstrataḥ ||”  
iti śabdaratnāvalī  
śilāpaṭṭaḥ, puṃ, ( śilāyāḥ paṭṭaḥ | ) peṣaṇārthaśilā | śila iti bhāṣā | iti kecit  
śilāputtraḥ, puṃ, (śilāyāḥ puttra iva |) peṣaṇayogyaśilā | lor̤ā iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ | gharṣaṇopalaḥ 2 śilāputtrakaḥ 3 | iti śabdaratnāvalī  
śilāpuṣpaṃ, klī, ( śilāyāḥ puṣpamiva | ) śaileyam | iti rājanirghaṇṭaḥ  
śilābhavaṃ, klī, (śilāyā bhavaḥ utpattitvena |)  
śaileyam | iti jaṭādharaḥ  
śilābhidḥ, puṃ, (śilāṃ bhinattīti | bhid + aṇ |)  
pāṣāṇabhedī vṛkṣaḥ | iti ratnamālā || prastarabhedakāstre, klī  
śilārambhā, strī, (śileva dṛḍhā rambhā |) kāṣṭhakadalī | iti rājanirghaṇṭaḥ  
śilāvalkā, strī, (śileva kaṭhino valko  
yasyāḥ |) auṣadhadravyaviśeṣaḥ | śilāvākū iti  
hindī bhāṣ | tatparyāyaḥ | śilajā 2 śailavalkalā 3 valkalā 4 śailabhārgyā 5 śilātvak 6 śvetā 7 | asyā guṇāḥ | himatvam  
svādutvam | kaṇḍūmehakhatadoṣāśmarīśūlajvarapittanāśitvañca | iti rājanirghaṇṭaḥ  
śilāvyādhiḥ, puṃ, (śilāyā vyādhiriva |) śilājatu | iti trikāṇḍaśeṣaḥ  
śilāsamaṃ, klī, (śilā sāmanaṃ yasya |) śaileyam  
iti śabdaratnāvalī || prastaranimnitāsanañca :  
śilāsāraṃ, klī, (śilāvat sāro yasya | )  
loham | iti hemacandraḥ  
śilāṅgaṃ, klī, (śilā ṅgasyāṅgā yasya | ) śilājatu | iti bhāvaprakāśaḥ  
śiliḥ, puṃ, bhūrjapatravṛkṣaḥ | iti śabdamālā  
śiliḥ, strī, dvārādhaḥsthitakāṣṭham | iti śabdaratnāvalī || govarāṭ iti bhāṣā  
śilindaḥ, puṃ, matsyaviśeṣaḥ | yathā, —  
“śilindaḥ śṛṅkhalo ballo vipāke madhuro  
guruḥ  
śrāmavātakaro hṛdyo vātapittaharo mataḥ ||”  
iti rājavallabhaḥ  
śilo, strī, (śili + hyadikārāditi ṅīṣ |)  
dvārādhaḥsthitakāṣṭham |) iti śabdaratnāvalī  
gaṇḍūpadī | stambhaśīrṣam | iti medinī  
śilondhaṃ, klī, kadalīpuṣpam | (yathā, māghe  
6

### [148.32.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.148.32.p1)

“navakadambarajorucitāmbareradhirudadbhiriśilīsrasugandhibhiḥ ||”)  
kaṭakā | iti medinī || tripuṭā | iti viśvaḥ  
śalondhraḥ, puṃ, vṛkṣaviśeṣaḥ | iti medinī || matsyaviśeṣaḥ | sa tu cilaphalakamatsyaḥ | iti jaṭādharaḥ  
śalondhukaṃ, klī, gomayacchacikā | yathā, —  
“gomayacchatrikāmāhurḍilīrañca śilondhukam |”  
iti hārāvalī  
śalīndhrī, strī, vihaṅgabhid | gaṇḍūpadī | sasikā  
iti medinī  
śalopadaḥ, puṃ, (śilova sthūlaṃ padamasmāt | )  
pādarogaviśeṣaḥ | goda iti bhāṣā | tatparyāyaḥ  
padagaṇḍoraḥ 2 ślīpadaḥ 3 | iti śabdaratnāvalī  
pādavalmīkaḥ 4 | iti hemacandraḥ | ślīpadasya  
lakṣaṇaṃ nidānemāha  
“purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvvarttuṣu ca śītalāḥ  
ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||”  
viśeṣata iti vacanenānyatrāpi ślīpadāni bhavanti  
iti bodhyate | | sāmānyaṃ lakṣaṇamāha  
“yaḥ sañcaro vaṃkṣaṇajo bhṛśārttiḥ  
śotho nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa  
sta ślīpadaṃ syāt karakarṇanetraśiśroṣṭhanāsāsvapi kecidāhuḥ ||”  
tattividham | vātikaṃ paittikaṃ ślaiṣmikañceti  
teṣāṃ lakṣaṇamāha  
“vātajaṃ kṛṣṇarūkṣaṃ hi sphuṭitaṃ tīvravedanam  
animittarujaścāsya bahuśo jvara eva ca  
pittajaṃ pītasaṅkāśaṃ dāhajvarayutaṃ mṛdum  
ślaiṣmikantu bhavet snigdhaṃ tathā pāṇḍu guru sthiram  
nīyairapyetāni jānīyāt ślīpadāni kapholbaṇāt  
gurutvañca mahattvañca yasmānnāsti vinā kaphān ||”  
asādhyamāha  
“valmīkamiba saṃjātaṃ kaṇṭakairupacīyate  
sarvvātmakaṃ mahattvañca varjanīyaṃ viśeṣataḥ  
yat śleṣmākāhāravihārajātairjātaṃ tathā bhūrikaphasya puṃsaḥ  
sākṣādvamapyapratimanyaliṅgaṃ  
sakaṇṭakaṃ vāpi vivarjjanīyam |”  
asya ciktisā  
“laṅghanālepanasvedarecanai raktamokṣaṇaiḥ  
prāyaḥ śleṣmaharairugraiḥ ślīpadaṃ samupācaret  
siddhārthaśobhāñjanadevadāruvibhoṣadhairnāktayutaiḥ pralimpet  
punarnavā nāgarasarṣapāṇāṃ  
kalkena vā kāñcikamiśritena ||”  
ślīpadabhitti peyaḥ  
“dhattūrairaṇḍanirguṇḍīvarṣābhūśigrusarṣapaiḥ  
pralepaḥ ślīpadaṃ hanti śirotthamapi dāruṇam  
asādhyamapi yātyantaṃ ślīpadaṃ cirakālajam  
madhena sahacārāyāḥ tālamiśreṇa lepanāt ||”  
tālasya phalaraso grāhyaḥ  
“sapalāśapalaśāṇāṃ kalkaṃ taptena vāriṇā  
saṃhataṃ lavaṇopetaṃ sevitaṃ ślīpadaṃ haret  
śrākhoṭavalkalkavāthaṃ gomūtreṇa yutaṃ pivet  
ślīpadānāṃ vināśāya medodoṣanivṛttaye  
rajanīṃ gur̤asaṃyuktāṃ gomūtreṇa pibennaraḥ  
varṣātyaṃ ślīpadaṃ hanti dṛḍhamūlaṃ viśeṣataḥ  
trayobhṛttriphalācūrṇaṃ pippalyā saha yojitam  
sakṣaudraṃ ślīpadaṃ lihyāccirotthaṃ ślīpadaṃ jayet  
gandharvvatailamiśrāṃ harītakīṃ go'mṛtā pivati  
ślīpadaviṣamabhuktau bhavatyasau sadyarājīga ||”  
gandharvvatailaṃ eraṇḍatailam | go'mṛtā gomūtreṇa

### [148.32.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.148.32.p2)

iti bhāvaprakāśaḥ

## Linked texts (1)

- [Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnasamuccaya-anantakumara.11.55) — Anantakumāra, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.148.32](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.148.32) · Pramāṇa
