<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 166.p1

# Shabdakalpadruma 166.p1

Śabdakalpadruma 166.p1

- **Language:** Sanskrit

### [166.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.1)

pramāṇāntaraṃ vāmane 53 adhyāye mārkeṇḍeyapurāṇe devīmāhātmye raktabījavadhādhyāye ca  
draṣṭavyam  
\[śivadrumaḥ, puṃ, (śivapriyo drumaḥ |) vilvavṛkṣaḥ  
iti rājaninyaṇṭaḥ  
\[śivadiṣṭā, stro, (śivena diṣṭā tatpūjanānarhatvāt |) ketakī | iti rājaninyaṇṭaḥ  
\[śivadhātuḥ, puṃ, (śivasya dhātuḥ |) pāradam  
pāradaṃ śivavīryyaṃ syāditi darśanāt | gohantamaṇiḥ | iti kecit  
\[śivanābhiḥ, puṃ, (śivasya nābhiriva |) śivaliṅgaviśeṣaḥ | yathā, —  
“uttamaṃ madhyamadhamaṃ trividhaṃ liṅgamīritam  
caturaṅgulasutuseṃdhaṃ ratnavaddiksamaprabham  
uttamaṃ liṅgamākhyātaṃ munibhiḥ śāstrakovidaiḥ  
tadarddhaṃ madhyamaṃ proktaṃ tadarddhamadhamaṃ smṛtam  
śivanābhimayaṃ liṅgaṃ pratipūjya maharṣibhiḥ  
śreṣṭhañca sarvvalaṅgebhyastasmāt pūrvvaṃ vidhānataḥ ||”  
iti vīramitrodyaḥ  
\[śivapurī, strī, (śivasya purī | ) kāśī | iti  
hemacandraḥ  
\[śivapriyaṃ, klī, (śivasya priyam |) rudrākṣam | iti rājaninyaṇṭaḥ || śivasya priyaṅgandhau,  
ci  
\[śivapriyaḥ, puṃ, (śivasya priyaḥ | ) bakavṛkṣaḥ | iti  
jaṭādharaḥ || sphaṭikaḥ | dhustūraḥ | iti rājanirghaṇṭaḥ  
\[śivapriyā, strī, (śivasya priyā | ) durgā | iti  
śabdamālā  
śivamastakaḥ, puṃ, arjunavṛkṣaḥ| iti rājanighaṇṭaḥ  
śivamallikā, strī, (śivapriyā mallikā|)  
bakukaḥ| iti rājaninaghaṇṭaḥ  
śivamallī, strī, (śivapriyā maklo|) vakavṛkṣaḥ  
raktamaraḥ  
śivarasaḥ, puṃ, trāhāt paryyaśitarasaḥ| tatparyyāyaḥ  
aśoharukaḥ 2 | asya guṇāḥ | dīpanatvam  
madhuratvam| gulmatvam | aśmadadāhaddalam| laghutarpaṇatvañca | iti rājaninaghaṇṭaḥ

### [166.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.2)

śivarātriḥ, strī, (śivapriyā rātriḥ|) śivacaturdaśī| yathā, kālamādhavīye skānde nāgarakhalam  
“māghamāsasya śeṣe yā prathame phālgunasya ca  
kṛṣṇā caturdaśī sā tu śivarātriḥ prakīrttitā||”  
anekasyāmiśraimaughītyaphālgunīyatve mukhagauṇavṛttitthī aviruddhe| tatastu māghānantarā  
caturdaśī śivarātriḥ tasyāmupavāsaḥ pradhānam  
“na khānena na vastreṇa na dhūpena na cārccaya  
tuṣyāmi na tathā puṣpairyathā tatropavāsataḥ ||”  
iti prakṛtyokteḥ  
skānde  
“tato rātrau prakarttavyaṃ śivaprīṇanatatparaiḥ  
praharaṃ praharaṃ snānaṃ pūjāñcaiva viśeṣataḥ ||”  
atra vīkṣyā praharacatuṣṭayasādhyaṃ vrataṃ pratīyate  
narasiṃhopātteṣuteśvara saṃhitāyām  
“śaivo vā vaiṣṇavo vāpi yo vā syādanyapūjakaḥ  
sarvvaṃ pūjāphalaṃ hanti śivarātrivahirmukhaḥ ||”  
saṃvatsarapradīpe  
“dugdhena prathamaṃ snānaṃ dadhnā caiva dvitīsake  
tṛtīye ca tathājyena caturthe madhunā tathā ||”  
īśānasaṃhitāyām  
“māghe kṛṣṇacatuddaśyāṃ ravivāro yadā bhavet  
bhaumo vāpi bhaveddevi karttavyaṃ vratamuttamam  
śivayogasya yogena tadbhavaiḍubhabhottamam  
śivarātrivrataṃ nāma sarvvapāpapraṇāśanam  
ācāṇḍālamanuṣyāṇāṃ muktimuktipradāyakam ||”  
nāgarakhaṇḍe  
“upavāsaprabhāveṇa valādapi ca jāgarāt  
śivarātrestathā tasya liṅgasyāpi prapūjayā  
akṣayān labhate lokān śivasāyujyamāpnuyāt|”  
pājhe  
“varṣe varṣe mahādevaṃ naro nārī pativratā  
śivarātrau mahādevaṃ kāmaṃ bhaktyā prapūjayet ||”  
īśānasaṃhitāyām  
“evameva vrataṃ kuryyāt prati saṃvatsaraṃ vratī  
dvādaśābdikametaddhi caturviṃśābdikaṃ tathā  
sarvvān kāmānavāpnoti pretya ceha ca mānavaḥ||”  
hemādridhṛtā śrutiḥ

### [166.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.3)

“pradoṣavyāpinī grāhyā śivarātriścaturdaśī ||”  
pradoṣamāha vallaḥ  
“pradoṣo'stamayādūrdhvaṃ ghaṭikāiyamiṣyate ||”  
ūrddhamamantaram | vāyupurāṇe  
“trayodaśyastage sūryye catasraścāpi nār̤iṣu  
bhūtaviddhā tu yā tatra śivarātrivratañcaret ||”•  
īśānasaṃhitāyām  
“māghe kṛṣṇacatuddeśyāmādidevo mahāniśi  
śivaliṅgatayodbhūtaḥ koṭisūryyasamaprabhaḥ  
tatkālavyāpinī grāhyā śivarātrivrate tithiḥ  
arddharātrādadhaścorddhaṃ yuktā yatra caturdaśī  
vyāptā sā dṛśyate yasyāṃ tasyāṃ kuryyādvrataṃ  
naraḥ||”  
atra  
“mahāniśā dve ghaṭike rātrermadhyamayāmayoḥ ||”  
iti devalokto mahāniśā grāhyā | ghaṭikā  
ekadaṇḍaḥ | evañca yahine pradoṣaniśīthobhayavyāpinī caturdaśī taddine vrataṃ ubhayavyāptānugedhāt | kālamādhavīye'pyevam | etena  
paradine ubhayavyāpitve'pi pūrvvadivasīyarātridvitīyayāmaprabhṛticaturdaśīsattve bahupraharavyāpi  
tvena pūrvvadina eva vratamiti nirastam | yadā  
tu pūrvvaniśīthamātravyāptiḥ paraiyuḥ pradoṣamātravyāptistadā pūrvvatraivavratam | pradhānakālavyāptānurodhāt  
“pūrvvedyuraparaṃyuvva mahāniśi caturdaśī  
vyāptā sā dṛśyate yasyāṃ tasyāṃ kuryyādvrataṃ  
naraḥ||”  
itīśānasaṃhitāvacanācca  
etadviṣaya eva bhaviṣyapurāṇam  
“arddharātrāta purastāttu jayāyogo bhavedyadi  
pūrvvaviddhaiva karttavyā śivarātriḥ śivapriyeḥ ||”  
viṣṇudharmottare  
“jayantī śivarātriśca kārye bhadratrayānvite  
kṛtvopavāsaṃ tithyantaṃ tadā kuryyācca pāraṇam ||”  
tithyante pāraṇaṃ jayantīmātraparaṃ atra catuddeśyāmeva tat  
“brahmāṇḍodaramadhye tu yāni tīrthāni santi vai  
pūjitāni bhavantīha bhūtāyāṃ pāraṇe kṛte ||”  
iti skāndāt

### [166.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.4)

“dinamānapramāṇeṇa yā tu rātrau caturdaśī  
śivarātrimsu sā jñeyā catuddeśyāntu pāraṇam ||”  
iti gautamīyācca  
yadā tu pūrvvadine na niśīthavyāptiḥ paradine  
pradoṣamātravyāpinī tadā parā grāhyā | pradoṣavyāpinīti prāguktatvāt nidhilakṣaṇavyāptitvācca | etadviṣaya eva liṅgapurāṇam  
“śivarātrivrataṃ bhūtāṃ kāmaviddhāṃ vivarjayet  
ekenaivopavāsena brahmahatyāṃ vyapohati ||”  
atrāmmavāsyāyāmeva pāraṇam  
“śivā ghorā tathā pretā sāvitrī ca caturdaśī  
kuṅkayuktaiva karttavyā kuryyāmeva hi pāraṇam ||”  
iti vacanāt  
tadayaṃ saṃkṣepaḥ | yahine pradoṣaniśīthobhayavyāpinī caturdaśī taddine vratam | yadā tu pūrvvadā niśīthavyāpinī paredyuḥ pradoṣamātravyāpinī  
tadā pūrvvedyurvratam| yadā tu na pūrvvedāniśīthavyāptiḥ paredyuḥ pradoṣavyāpinī tadā paradine  
pāraṇantu parādane caturdaśīlābhe caturdaśyā | tadalābhe amāvaśyāyām | tatra prayogaḥ  
prātarudaṅmukhaḥ san sadityuccāryya sūryyaḥ soma  
iti paṭhitvā jalādīnādāya saṅkalpayet  
“mameṇānana sarvvapāpakṣiyamaṃ bhaktimādaraḥ  
śivarātrivrataṃ hyetata kariṣye'haṃ mahāphalam  
nirvvighnamastu me cātra tvatprasādājjagatpate ||”  
iti śivarahasyāt śivarātri ityādinā  
niyamya  
“caturdaśyāṃ nirāhāro bhūtvā śambho pare'hani  
bhokṣye'haṃ muktimuktyarthaṃ śaraṇaṃ me bhaveśvara |”  
iti garur̤apurāṇīyaṃ paṭhet  
rātrau prathamaprahare pratiṣṭhitaṃ liṅge apratiṣṭhite  
vā pratiṣṭhāṃ vidhāya pūjāṃ kuryyāt | oṃ adyāya  
paddhiti pādyadānayaṃtraṇa vijñāpiḥ sārthyaṃ tenaiva  
tālatrayeṇa karacchoṭikayā ca daśadigavandhanaṃ

### [166.p1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.5)

kṛtvā bhūtaśuddhiṃ vidhāya hāṃ hṛdayāya nama ityādinā ṣar̤aṅgāni nyasya oṃ hāṃta bhanveṇa prāṇāyāmaṃ vidhāya pūjayeta | pārthivaliṅge cettadā  
vakṣyamāṇapūjāvidhinā pūjayet | sadyāyaṃ viśeṣaḥ  
hauṃ īśānāya nama iti prathamaprahare dugdhena  
snāpayitvā punarjalena snāpayitvā  
“śivarātrivrataṃ deva pūjājapaparāyaṇaḥ  
karomi vidhivaddattaṃ gṛhāṇārghyaṃ maheśvara |”  
ityanenārthaṃ dattvā gandhādibhiḥ saṃpūjya mūlamantraṃ  
japitvā praṇamya gītanṛtyādibhistaṃ praharaṃ nayet  
tadaṅgaṃ tajjapaḥ srānaṃ tatkathāśravaṇādikam  
upavāsakṛtāṃ hyate guṇāḥ proktā manīṣibhiḥ |”  
iti devīpurāṇe sāmānyataḥ śravaṇāta atrāpi  
tathā || || dvittīyaprahare tu viśeṣaḥ | hrīṃ  
aghorāya nama itidadhnā srānam | arghyamantrastu  
“namaḥ śivāya śāntāya sarvvapāpaharāya ca  
śivarātrau dadāmyarthaṃ pramīda umayā saha ||”  
tṛtīgraprahare tu| hrīṃ vāmadevāya nama iti  
ghṛtena srānam | arghyamantrastu  
“duḥkhadāridrayaśokaina dagdho'haṃ pārvvatīśvara  
śivarātrau dadāmyarthaṃmumākānta gṛhāṇa me ||”  
caturthaprahare tu | hrīṃ sadyojātāya nama iti  
madhunā srānam | ardhamantrastu  
“mayā kṛtānyanekāni pāpāni hara śaṅkara  
śivarātrau dadāmyarthaṃ umākānta gṛhāṇa me ||”  
tato namaḥ śivāya iti mantramantaṃ japitvā  
prabhāta raviribhraṃ ityādibhyamāgramantān paṭhet  
tathā ca garuḍapurāṇam  
“mūlamantraṃ tato japyaḥ prabhāte tat samāpayet  
avighnena vrataṃ deva latprasādāta samarpitam  
kṣamasva jagatāṃ nātha trailokyādhipate hara  
yanmayādya kṛtaṃ puṇyaṃ tadrudrasya niveditam  
tvatprasādānmayā deva vratamadya samarpitam

### [166.p1.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.6)

prasanno bhava me śrīman sadbhūtiṃ pratipadyatām  
tvadālokanamātreṇa pavitro'smi na saṃśayaḥ ||”  
“saṃsārakleśadagdhasya vratenānena śaṅkara  
prasīda sumukho nātha jñānadṛṣṭiprado bhava ||”  
“viprasya tu sadaivāhaṃ śūnyeraṇyaśunerapi  
gṛhṇan baliṃ pranṛtyāmi viprāṇāmidamarhaṇāt ||”  
baliṃ pūjām | tathā,  
“śūdraḥ karmāṇi yo nityaṃ svīyāni kurute  
priye  
tasyāhamarthī gṛhṇāmi cakrakhaṇḍavibhūṣite ||”  
“namo'ntena śiveneva strīṇāṃ pūjā vidhīyate |”  
“sāvitrīṃ praṇavaṃ yajurlakṣmīṃ strīśūdrayorna cchanti | sāvitrīṃ praṇavaṃ  
yajurlakṣmīṃ strī śūdro yadi jānīyāt sa  
mṛrto'dho gacchati iti |”  
“svāhāpraṇavasaṃyuktaṃ śūdre mantraṃ dadadvijaḥ  
śūdro nirayamāpnoti brāhmaṇaḥ śūdranābhiyāt ||”  
“rātrāvudaṅmukhaḥ kuryyāt devakāryyaṃ sadaiva hi  
śivārcanaṃ sadāpyaivaṃ śuciḥ kuryyādudaṅmukhaḥ ||”  
“na prācīmagrataḥ śambhornodīcīṃ śaktisaṃsthitām  
na pratīcīṃ yataḥ pṛṣṭhamato dakṣaṃ samāśrayet ||”  
“saumyaṃ maulondubhṛt śāntaṃ ekavaktraṃ caturbhajam  
śivarūpaṃ gṛhe kuryyāt prāsāde vāpyaninditam|”  
“yatraiva bhānustu viyatyudeti  
prācīti tāṃ vedavido vadanti  
tathā puraḥ pūjakapūjyayośca  
sadāpraśastāḥ pravadanti tām |”  
“prākpaścimodagāsyastu prātaḥ sāyaṃ niśāsu  
ca ||”  
“vinā bhasmatripuṇḍreṇa vinā rudrākṣamālatayā  
pūjito'pi mahādevo na syāttasya phalapradaḥ  
tasmātpradāpi karttavyaṃ lalāṭe'pi tripuṇḍrakam ||”  
“āyuṣmān balavān śrīmān putravān dhanavān  
sukhī  
varamiṣṭaṃ labhelliṅgaṃ pārthivaṃ yaḥ samārcayet  
tasmāttu pārthivaṃ liṅgaṃ jñeyaṃ sarvārthasādhakam ||”  
“vyaṅgasrogośalanapiṣṭhaṃ tāmrakāṃsyamayaṃ tathā

### [166.p1.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.7)

kṛtvā liṅgaṃ sakṛt pūjya vaset kalpāyutaṃ divi  
dāruṃ vittarahaṃ liṅgaṃ sphāṭikaṃ sarvvakāmadam  
tasmādviricaṃ śreṣṭhamadyadapi hi liṅgakam ||”  
“aṅgādalpaparīmāṇaṃ na liṅgaṃ kutraciccareḥ  
kurvvantāṅgulato hasvaṃ na kadācit samācaret ||”  
“aṅguṣṭhāṅgalimātrantu yatra yatropadiśyate  
tatra tatra dvahṛttūrdhvagranthibhirminuyāt sadā ||”  
“sahasramarcayelliṅgaṃ nirayaṃ sa na gacchati  
rudralokamavāpnoti bhuktvā bhogānanuttamān ||”  
“bālukāne ca liṅgāni sahasrāṇi ca kārayet  
sahasramarcanāta so'pi labhate vāñchitaṃ phalam ||”  
“yāvanna dīyate cārghyaṃ bhāskarāya niveditam  
tāvanna pūjayedviṣṇuṃ śaṅkaraṃ vā maheśvaraum ||”  
“sarvvathaiva praśasto'jaḥ śivasūryyārcanaṃ vinā |”  
“talliṅgeḥ pūjayenmantraiḥ sarvvadevān pṛthak pṛthak  
dhyātvā praṇavapūrvestu tannāmnā susamāhitaḥ  
namaskāreṇa mantreṇa puṣpāni vinyaset pṛthak ||”  
“rudāharastathoḍṅguṣṭhaniṣṭhāṅgulyameva ca  
kṣapanaṃ pūjanañcaiva visarjanamataḥ param  
haro maheśvaraśceva śūlapāṇiḥ pinākadhṛk  
paśupatiḥ śivacaiva mahādeva iti kramāt ||”  
“sūryyo'ṣṭau śivasyaitāḥ pūrkhādikramayogataḥ  
bhāryyāmaṇāḥ prapūjyāstā varṣā liṅge śivaṃ  
yajet ||”  
“gobhūtilaciraśyādivalipuṣpānivedane  
śauryo namaḥ śibāyeti mantraḥ sarvvārthasādhakaḥ  
sarvvamantādhikaścāyamoṅkārādyaḥ ṣaḍakṣaraḥ  
tanmantrajāpo tattarttamorasaṅkadgatamānasaḥ  
niṣkāmaḥ puruṣo rājan sa rudrapadamaśrate ||”  
“apavitraḥ pavitro vā sarvvāvasthāṃ gato'pivā  
mahāpātakayukto vā mantrasyāsya jape yathā  
adhikārī bhavet sarvva iti devo'bravīcchivaḥ ||”  
“sarvveṣāmeva pātrāṇāṃ paraṃ pātraṃ maheśvaraḥ

### [166.p1.8](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.8)

patanāṃ trāyate yasmādatoya narakārṇavāt  
śivarudriñca yaddattaṃ sarvvakāraśakāraṇam  
tadanantaphalaṃ dāturbhavatoha kimadbhutam  
dattvā naivedyavastrādi nāharītta kadācana  
taptavaṃ śriyastṛptiṃ tadādāne na tatphalam ||”  
“tasmāt puṣpaiḥ phalaiḥ patraistoyairapi ca yat phalam  
tadanantaphalaṃ jñeyaṃ bhaktirevātra kāraṇam ||”  
“liṅgāsulepanaṃ kāryyaṃ divdhagandhaiḥ sugandhibhiḥ  
varṣakoṭiśataṃ divyaṃ śivaloke mahīyate ||”  
“tasmāt puṣpapradānena liṅgeṣu pratimāsu ca  
aśotivarṣakoṭīnāṃ durgatiṃ na naro vrajet ||”  
“śuṣkāṇyapi ca patrāṇi śrīvṛkṣasya sadaiva hi  
dāttavyānīti śeṣaḥ | bhaviṣye  
“dhustūracaiva yo liṅgaṃ sakṛt pūjayate naraḥ  
sa gopadmaphalaṃ prāpya śivaloke mahīyate  
bilvapatrairakhaṇḍaiśca yo liṅgaṃ pūjayet sakṛt  
sarvvapāpairvinirmuktaḥ śivaloke mahīyate ||”  
tathā  
“sarvvakāmapradaṃ bilvaṃ dāridryasya praṇāśanam  
bilvapatrāt paraṃ nāsti yena tuṣyati śaṅkaraḥ ||”  
tathā  
“keśakīṭāpaviddhāni niśi paryuṣitāni ca  
svayaṃpatitapuṣpāṇi tyajedupahṛtāni ca ||”  
tathā  
“devadārusamainañca kastūrīvāsasundaram  
śrīphalaṃ cāpyabhimatya datvāpnoti parāṃ gatim ||”  
“gubhyaḥ saugandhikaṃ dhūpaṃ ghaṭasaṅghasugandhottaram  
aguruṃ śatasāhasraṃ dviguṇaṃśvāsitāgurum  
gugguluṃ ghṛtasaṃyuktaṃ sādhnāt gṛhṇāti śaṅkaraḥ ||”  
tathā  
“tailenāpi hi yo dadyāt ghṛtābhāvena mānavaḥ  
tena dīpahadānena śivavadrājate bhuvi ||”  
nandikeśvare  
“atha bhaktyā śivaṃ pūjya naivedyamupakalpayet  
yadyaddevātmanaḥ śreyastattadīśāya kalpayet  
śālitaṇḍulapakvānnaṃ kuryādannaṃ susaṃskṛtam  
śivāya taṃ caruṃ dadyāt caturddaśyāṃ viśeṣataḥ ||”

### [166.p1.9](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.9)

“ekamāmraphalaṃ pakvaṃ yaḥ śambhonivedayet  
varṣāṇāmayutaṃ bhogaiḥ krīr̤ate sa śive pure  
evaṃ mocāphalaṃ pakvaṃ yaḥ śivāya nivedayet  
varṣalakṣaṃ tathā bhogaiḥ śivaloke mahīyate ||”  
“naivedyaṃ ghṛtasaṃyuktaṃ madhuparkaṃ nivedayet  
agniṣṭomasya yajñasya phalamāpnoti mānavaḥ ||”  
“paripakvaṃ susa̍ssṛṣṭamājyasiktaṃ susaṃskṛtam  
śivāya māṃsaṃ dattvā tu hyakṣayaṃ phalamāpnuyāt  
aśeṣaphaladānena yat phalaṃ parikīrttitam  
tat phalaṃ prāpnuyānnityaṃ sarvva māṃsanivedanāt ||”  
“liṅgavedī bhaveddevī liṅgaṃ sākṣāt maheśvaraḥ  
tayoḥ saṃpūjanāt svātāṃ devī devaśca pūjitau ||”  
“sadyaṃ vrajettatonyatvaṃ pramāṇaṃ naiva laṅghayet  
ekībhūtamanā rudraṃ yaḥ kuryāt niḥ pradakṣiṇam  
chinnastena bhavagranthirna tasya punarudbhavaḥ ||”  
“jānubhyāṃ caiva pāṇibhyāṃ śirasā ca vicakṣaṇaḥ  
kṛtvā pramāṇaṃ deveśe sarvvān kāmānavāpnuyāt ||”  
“mantrapuṣpanamaskārairmukhavādyai ca sarvvaśaḥ  
yo māmarcayate tatra tadā tuṣyāmyahaṃ sadā ||”  
mahābhārate  
“sarvvalakṣaṇahīno'pi yukto vā sarvvapātakaiḥ  
sarvvaṃ tarati tat pāpaṃ bhāvayan śivamanātmanā ||”  
“adhomukhe vāmahaste ūrddhvāṃsaṃ dakṣahastakam  
kṣiprāṅgaloraṅgulībhiḥ saṃgṛhya parivarttayet  
proktā saṃhāramudreyamarpaṇe tu praśasyate |”  
“nirmāālyaṃ yo hi madbhaktyā śirasa dhārayiṣyati  
aśucirbhinnamaryādo naraḥ pāpasamanvitaḥ  
narake pacyate ghore tiryyagyonau ca jāyate  
brahmahāpi śucirbhūtvā nirmālyaṃ yastu dhārayet  
tasya pāpaṃ mahacchīghraṃ nāśayiṣye mahāvrate ||”  
“spṛṣṭvā rudrasya nirmālyaṃ savāsā āplutaḥ  
śuciḥ ||”  
“agrāhyaṃ śivanaivedyaṃ patraṃ puṣpaṃ phalaṃ jalam

### [166.p1.10](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.10)

śālagrāmaśilāsparśāt sarvvaṃ yāti pavitratām  
“yo yaddevārcanarataḥ sa tannaivedyabhakṣakaḥ  
kevalaṃ sauraśaive tu vaiṣṇavo naiva bhakṣayet ||”  
brahmovāca  
“śivarātrivrataṃ vatsya kathāñca sarvvakāmadām  
yathā ca gaurī bhūteśaṃ pṛcchati sma paraṃ vratam  
śrīmahādeva uvāca  
māghaphālgunayormadhye yā ca kṛṣṇā caturdaśī  
tasyāṃ jāgaraṇādbhaḥ pūjito muktimuktidaḥ  
kāmayukto haraḥ pūjyo dādaśyāmeva keśavaḥ  
upoṣiteḥ pūjitaḥ saptamyāmārādhayedravyā  
niṣādaścārbude rājā pāpī sundarasaṃjñakaḥ  
sa kukkurairusaṃgukto mṛgān hantuṃ vanaṃ gataḥ  
mṛgādikamasaṃprāpya kṣutpipāsāhito girau  
rātrau taḍāgatīre sa nikuñje jāgradāsthitaḥ  
tatrāsti liṅgaṃ svaṃ rakṣankṣurodhaṃ cākṣipattataḥ  
patrāṇi cāpatanmūrddhi liṅgasyevaṃ na jānataḥ  
tena dhūlinirodhāya kṣiptaṃ nīrañca liṅgake  
śaraḥ pramādainekastu pradyutaḥ karapallavāt  
jānubhyāmavanīṃ gatvā liṅgaṃ spṛṣṭvā gṛhītavān  
evaṃ snānaṃ sugandhañca pūjanaṃ jāgage'bhavat  
prātargṛhāgato bhāryādattānnaṃ bhuktavān sa ca  
kāle gato yamabhaṭaiḥ pāśairbaddhā tu nīyate  
tadā mama gaṇairyaddhe jitvā muktobhavan sa ca  
kukkureṇa sahaivābhūnmago matpārśvago'malaḥ  
evamajñānataḥ puṇyaṃ jñānāta puṇyamathāccayam  
cayodaśyāṃ śivaṃ pūjya kuryāttanniyamaṃ vratī  
prātarbhave caturhaśyāṃ jāgariṣyāmyahaṃ niśi  
pūjāṃ dānaṃ japaṃ homaṃ kariṣyātyātmaśaktitaḥ  
caturddaśyāṃ nirāhāro bhūtvā śambho pare'hani  
bhokṣye'haṃ muktimuktārthaṃ śaraṇaṃ me bhaveśvara  
pañcagavyāmṛtaiḥ snātvā antakāle guru śritaḥ  
oṃ namo namaḥ śivāya gandhādyaiḥ pūjayeddaram  
tilataṇḍulavrīhīśca juhuyāt svamvataṃ carum

### [166.p1.11](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.11)

hutvā pūrṇāhutiṃ dadyāt śṛṇuyānnītamatkathām  
arddharātre śiyāme ca caturthe ca punaryajet  
mūlamantraṃ tathā japtā prabhāte ca samāpayet  
avighnena vrataṃ deva tvatprasādāt samarpitam  
kṣamasva jagatāṃ nātha trailokyādhipate śiva  
yanmayādya kṛtaṃ puṇyaṃ tacchivasya niveditam  
tvatprasādāṇmayā deva vratamedya samarpitam  
prasanno bhava me śrīman sadgṛhaṃ pratigamyatām  
tahālokamamātreṇa praviṣṭo'smi na saṃśayaḥ  
bhojayedbrāhmaṇaṃścāṃśca vaktṛvyāścādhikaṃ dadet  
devādideva bhūteśa lokāmugrahakāraka  
yanmayā śraddhayā dattaṃ prīyatāṃ tena me prabhaḥ  
iti kṣamāpya ca yatīn kuryyāt dvādaśavārṣikam  
kīrttiśrīputrarājyādi prāpya śaivaṃ puraṃ vrajet  
dvādaśasvapi māseṣu prakuryyādiha jāgaram  
yatīn dvādaśa saṃpūjya dīpadaḥ svargamāpnuyāta |”  
śivaliṅgaṃ, klī, (śivasya liṅgam |) mahādevasya  
śephaḥ | tasyotpattiryathā, —  
“tatrāpi gatvā madano dadarśa vṛṣakatanam  
dṛṣṭvā prahṛṣṭakāmo'sya sataḥ sa prādavaddaraḥ  
tato dāruvanaṃ ghoraṃ madanābhihato haraḥ  
viveśa ṛṣayo yatra sapatnīkā vyavasthitāḥ  
te cāpi ṛṣayaḥ sarvve dṛṣṭvā mabhrāṃ janābhavan  
tatastāna prāha bhagavān bhikṣāme pratidīyatām  
tataste mauninastasthuḥ sarvva eva maharṣayaḥ  
tadāśramāṇi puṇyāni paricakrāma nārada !  
taṃ praviṣṭaṃ tadā dṛṣṭvā bhārgavāneyayoṣitaḥ  
prakṣobhamagaman sarvvā hyauśanasyoḥ samantataḥ  
ṛte tvarundhatīmenāmamahasyāśca bhāvinīm  
etābhyāṃ bharttṛpūjāsu kṛtaṃ vai susthiraṃ manaḥ  
tataḥ saṃcubhitāḥ sarvvā yatra yāti maheśvaraḥ  
tatra prayānti kāmātī madarvicalitandriyāḥ  
tyaktāśramāṇi suśroṇisravanti tā suśigrocitaḥ

### [166.p1.12](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.12)

ṛjujagmaryayā mattaṃ kariṣya iva kuñjaram  
tatastu ṛṣayo dṛṣṭvā bhārgavāṅgiraso mune  
krodhānvitābruvan sarvve liṅgo'sya patatāṃ bhuvi  
tataḥ papāta devasya liṅgaṃ pṛthvīṃ vidārayat  
antarddhānaṃ jagāmātha triguṇī nīlagohitaḥ  
tatastatpatitaṃ liṅgaṃ vibhiya vasudhātasam  
rasātalaṃ vivaṃśāñca brahmāṇḍaṃ corddhato'bhinat  
tataścakampe pṛthivī girayaḥ sarito nagāḥ  
pātālabhuvanāḥ sarvve jaṅgamājaṅgamāḥ sthitāḥ  
saṃkṣubhnān suvanān dṛṣṭvā bhūrlokādīn pitāmahaḥ  
jagāma mādhavaṃ draṣṭuṃ kṣīrodaṃ nāma sāgaram  
tatra dṛṣṭvā hṛṣīkeśaṃ praṇipatya ca bhaktitaḥ  
uvāca deva suvanāḥ kimarthaṃ kṣubhitā vibho  
athovāca harivraijan prājñaṃ liṅgaṃ maharṣibhiḥ  
pātitannāsya nārācāṃ sañcacāla vasundharā  
tattaddbhutamanaṃ śrutvā devaḥ pitāmahaḥ  
tatra gacchā mi deveśa evamāha punaḥ punaḥ  
tataḥ pitāmaho devaḥ keśavaśca jagatpatiḥ  
ājagāma tamuddeśaṃ yatra liṅgaṃ bhavasya tat  
tato'nantaṃ hariliṅgaṃ dṛṣṭvācca khagośvaram  
pātālaṃ praviveśātha vismayāttvarito vibhuḥ  
brahmā padmāvimānena ūrddhamākramya sarvvagaḥ  
naivāgmamalabhadbrahmā vismitaḥ punarāgataḥ  
viṣṇurgatvāya pātālaṃ saptalokaparāyaṇaḥ  
cakrāṅkitārvilagnāṅgo lebhe'ntaṃ na mahāhane  
viṣṇuṃ pitāmahañcāpi harivraihyāgamācca ca  
namo'stu te mūlapāye namo'stu vṛṣabhadhvaja  
jīmūtavāhana śarvva sarvva nābhyakta śaṅkara  
maheśvara sureśāṃna suvarṇākṣa vṛṣākape  
havyabhukcayakara kāla rudra namo'stu te  
tvamādirasya jagatastvaṃ madhyaṃ parameśvaraḥ  
bhavānantaśca bhagavān sarvvagastvaṃ namo'stu te  
pulastya uvāca  
evaṃ saṃstūyamānastu tasmin dāruvane haraḥ

### [166.p1.13](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1.13)

surūpau tāvidaṃ vākyamuvāca vadatāṃ varaḥ  
hara uvāca  
kimarthaṃ devatānāthau paribhramatamanvitcha  
māṃ stuvāte bhṛśāsuktaṃ kāmatāpita(vyayaṅkam  
devāvūcatuḥ  
navāṅgapātitaṃ liṅgaṃ yadetadbhuvi śaṅkara  
etat prayatnnatāṃ bhūyastato deva vadāvahai  
hara uvāca  
yadyarccayanti vibudhā mama liṅgaṃ surottamāau  
tadvaitat pratigṛhṇīyāt nānyatheti kathañcana  
tataḥ provāca bhagavānevamastviti keśavaḥ  
brahmā svayañca jagrāha liṅgaṃ kanakapiṅgalam  
tataścakāra bhagavāṃścāturvvarṇyaṃ harārccane  
śāstrāṇi ceṣāṃ mukhyāni nānoktividitāni ca  
ādyaṃ śaivaṃ parikhyātamanyat pāśupataṃ mune  
tṛtīyaṃ kālavadanaṃ caturthañca kapālinam  
śaivaṃ āsīta svayaṃ śaktirrośiṣyaśca priyaḥ sutaḥ  
tasya śiṣyo babhūvātha gopāyana iti śrutaḥ  
mahāpāśupatasyāsīdbhāradvājastapodhanaḥ  
tasya śiṣyo'pyabhūdrājā ṝṣabhaḥ somakeśvaraḥ  
kālāsyo bhagavānāsīdāpastamastapodhanaḥ  
tasya śiṣyau vako vaiśyo nāmnā kādheśvaro  
mune  
mahāvratī ca dhavadastasya śiṣyañca vīryyavān  
kundīdara itikhyāto jātyā śūdro mahātapāḥ  
evaṃ sa bhagavān brahmā pūjanāya śivasya ca  
kkṛtvā tu cāturāśramyaṃ khameva bhavanaṃ gataḥ  
gate brahmāṇi sarvo'pi tapaḥ saṃñcala naṃ tadā  
liṅgaṃ vibhavane kkṛtvāṃ pratiṣṭhāpya cacāra ha ||”

## Linked texts (9)

- [Dīkṣāprakāśa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.samskara.diksaprakasa.4.24) — Sanskrit
- [Prāṇatoṣiṇī](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.pranatosini.1.2.1127) — Rāmatoṣaṇa Śarman 1796, Sanskrit
- [Śivapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.siva.1.21.53) — Vyāsa, Sanskrit
- [Smṛtitattva](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtitattva.1.p2.39) — Raghunandana Bhaṭṭācārya 1520, Sanskrit
- [Bhagavantabhāskara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.bhagavantabhaskara.17.p10) — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- [Ācāramayūkha](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acaramayukha.9.p10) — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- [Varṣakriyākaumudī](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.varsakrtya.varsakriyakaumudi.3.p194) — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit
- [Śūdrakamalākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.jati.sudrakamalakara.4.1-2) — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit
- [Tīrthaprakāśa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.tirtha.tirthaprakasa.4.p15) — Mitramiśra, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.166.p1) · Pramāṇa
