<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.197.5 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 197.5

# Shabdakalpadruma 197.5

Śabdakalpadruma 197.5

- **Language:** Sanskrit

### [197.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.197.5)

: śukapakṣiṇī ca  
śukodaraṃ, klī, (śukasyodaramiva |) tālīśapatram | iti rājanirghaṇṭaḥ | kīrajataśca  
śuktaṃ, klī, ( śuca klede + ktaḥ | ) māṃsam | iti  
śabdacandrikā || kāñjikam | iti hārāvalī  
dravadravyaviśeṣaḥ | yathā, —  
“kandamūlaphalādīni sasnehalabaṇāni ca  
yattadravye'bhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate ||”  
asya guṇāḥ  
“śuktaṃ tīkṣṇoṣṇalavaṇaṃ pittakṛt kaṭukaṃ laghu  
rucyaṃ hṛnmūdarānāhaśothāśauviṣakuṣṭhanut ||”  
iti rājanirghaṇṭaḥ  
śuktaṃ yanmadhuraṃ kālavaśādamlatāṃ gatam | iti  
prāyaścittavivekaḥ || tasya bhakṣaṇaniṣedho yathā  
yamaḥ  
“apūpāśca karambhāśca dhānā vaṭakaśaktavaḥ  
śākaṃ māṃsamapūpañca sūpaṃ takrarameva ca  
yavāgū' pāyasañcaiva yaccānyat snehasambhavam  
sarvvaṃ paryuṣitaṃ bhakṣyaṃ śuktañca parivarjjayet ||”  
tatpratiprasavo yathā | manuḥ  
“dadhibhakṣyañca śukteṣu sarvvañca dadhisambhavam |”  
iti tithyāditattvam  
( yathā ca manuḥ

### [197.5.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.197.5.p1)

107  
“varjjayenmadhumāṃsañca gandhaṃ mālyaṃ rasān striyaḥ  
śuktāni yāni sarvvāṇi prāṇināñcaiva hiṃsanam||”  
“yāni svabhāvato madhurādirasāni kālavaśāt  
udakavāsādinā cāmlavanti tāni śuktāni |”  
iti taṭṭīkāyāṃ kullūkabhaṭṭaḥ ||)  
śuktaṃ, tri, (śuc + ktaḥ |) niṣṭhuram | iti medinī  
pūtam | accham | iti viśvaḥ || kliṣṭam  
nibbannam | iti śabdaratnāvalī  
śuktā, strī, ( śukta + striyāṃ ṭāp | ) śuktikā  
iti śabdaratnāvalī  
śuktiḥ, strī, (śuc + ktin | ) jalajantuviśeṣaḥ  
jhinuka iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ | muktāsphoṭaḥ 2 | ityamaraḥ || muktikā 3 | iti  
jaṭādharaḥ | muktiprasaḥ 4 mahāśuktiḥ 5  
tauktikaḥ 6 mauktikaprasavā 7 mauktikaśuktiḥ 8  
muktāmātā 6| asyā guṇāḥ | kaṭutvam  
snigdhatvam | śvāsahṛdrogahaṇmaśūlaghnatvam | śūlapraśamanatvam | balyatvam | madhuratvam | dīpanatvañca | iti rājanirghaṇṭaḥ || kapālakhaṇḍam  
śaṅkhaḥ | śaṅkhasaṅkhaḥ | nakhī | aśvāvarttaḥ  
akṣirogaḥ | iti medinī || cakṣūrogaviśeṣaḥ  
iti hemacandraḥ || tadvivaraṇaṃ yathā, —  
“prastāriśuklakṣatajo'dhimāṃsasāṃgarmasaṃjñāḥ khalu pañca rogāḥ  
syācchuktikā sārjunapiṣṭakākhyā  
jālaṃ śirāgrāṃ pir̤ikāśca tāsām  
rogā valāsagrathitena sārddhamekādaśoktāḥ khalu śukrabhāge ||”  
śuktimāha  
“śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo'rthaṃ  
śulābhāḥ śitanicitāḥ sa śuktisaṃjñaḥ |”  
śyāvā raktādi varṇatrayavikalpo boddhavyaḥ  
athāsyāścikitsā  
“seka āścotanaṃ piṇḍīvir̤ālastarpaṇaṃ tathā  
puṭapāko'ñjanaṃ dhebhiḥ kalpaineṃtramupācaret ||”

### [197.5.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.197.5.p2)

iti kalpavidhiḥ

## Linked texts (2)

- [Mānava Dharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu.2.177) — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- [Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.4.46-4) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.197.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.197.5) · Pramāṇa
