<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.202.21 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 202.21

# Shabdakalpadruma 202.21

Śabdakalpadruma 202.21

- **Language:** Sanskrit

### [202.21](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.202.21)

iti rak pratyayeṇa sādhu |) rajatam  
iti medinī || navanītam | iti śabdacandrikā  
śuklaḥ, puṃ, (śuca + rak | rasya laḥ |) varṇaviśeṣaḥ  
sāhā iti bhāṣā | tatpayyāyaḥ | śubhraḥ 2 śuciḥ  
3 śvetaḥ 4 viśadaḥ 5 śyetaḥ 6 pāṇḍaraḥ 7 avadātaḥ 8 sitaḥ 9 gauraḥ 10 valakṣaḥ 11  
dhavalaḥ 12 arjunaḥ 13 | ityamaraḥ || śvetā 14  
śyetā 15 śyenī 16 viśadaḥ 17 sitā 18  
avalakṣaḥ 16 | iti taṭṭīkā || śithiḥ 20  
pāṇḍuḥ 21 | iti śabdaratnāvalī || rāmaḥ 22  
kharuḥ 23 | iti jaṭādharaḥ || śuklayogaḥ | iti  
medinī || śvetadravyaḥ | iti rājanarghaṇṭaḥ  
śuklapakṣaḥ | yathā ghaṭatriṃśanmatam  
“tatra pakṣāvubhau māse śuklakṛṣṇau krameṇa hi  
candravṛddhikaraḥ śuklaḥ kṛṣṇaścandrakṣayātmakaḥ ||”  
iti tithyāditattvam  
śuklaḥ  
śuklaśabdāvācakāni vastūni yathā,—  
“sitalakṣmo vidhuharī kṣitiptārāśvaka nāgarājacamacamarāḥ  
rāmapayodharākharjunasiṃhollāsa gāmaścahāsādyāḥ ||”  
śuklāṃkaḥ  
śuklaṛḥ, puṃ, (śukla + khārthe kan |) śuknapakṣaḥ  
śvetavarṇaśca  
śuklakaṭāhaḥ, puṃ, (śuklaḥ kaṅkaḍo yasya | kan |)  
śukla kandaḥ, puṃ, (śuklaḥ kando yasya |) maśriyakandaḥ  
śuklakandā, strī, (śuklaḥ kando yasyāḥ|) ṛtiśuklakarmmā, \[n\] tri, (śuklaṃ pūtaṃ karmma yasya |)  
śuklakuṣṭhaṃ, klī, (śuklaṃ kuṣṭham |) śvetavarṇakuṣṭhaśuklacaurā, strī, (śuklaṃ cauraṃ yasyāḥ |) kākolī  
śuklatvaṃ, klī, (śuklasya bhāvaḥ | śukla + tva |)  
śukladugdhaḥ, puṃ, (śuklaṃ dugdhaṃ niryāso yasya |)  
śukladhātuḥ, puṃ, (śuklaḥ śuklavarṇo dhātuḥ |) kaṭinī  
śuklapakṣaḥ, puṃ, (śuklaḥ pacaḥ |) sitapakṣaḥ | candraśuklapuṣpaḥ, puṃ, (śuklaṃ puṣpamasya |) kubakadṛcaḥ  
śuklapuṣpā, strī, (śuklaṃ puṣpamasyāḥ |) nāgadantī  
śuklapuṣpī, strī, (śuklaṃ puṣpamasyāḥ | ṅīṣ |)  
śuklapṛṣṭhakaḥ puṃ, (śuklaṃ pṛṣṭhaṃ yasya | kan |) sindhukaśuklavalaḥ, puṃ, jinaviśeṣaḥ | yathā, —  
śuklamaṇḍalaṃ, klī, (śuklaṃ maṇḍalaṃm |) cakṣuḥ śvetaśuklarohitaḥ, puṃ, (śuklaḥ śvetavarṇo rohitaḥ |)  
śuklā, strī, (śuklāṃ jātīti | lā + kaḥ |)  
śuklavargaḥ, puṃ, (śuklānāṃ vargaḥ samūhaḥ |) śvetavarṇaśuklavāyasaḥ, puṃ, (śukko vāyasa iva |) vakaḥ  
śuklaśālaḥ, puṃ, (śuklaḥ śāla iva |) giriśimbaḥ  
śuklā, strī, (śuklo varṇo'syākhyā iti | arśa  
śuklāṅgī, strī, (śuklaṃ aṅgaṃ yasyāḥ | ṅīṣ |)  
śuklāpāṅgaḥ, puṃ, (śukro apāṅgo yasya |) mayūraḥ  
iti hemacandraḥ || śvetavarṇanetrānte, tri || (yathā,  
meghadūte

### [202.21.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.202.21.p1)

“śuklāpāṅgaiḥ sajalanayanaiḥ svāgataukṛtya kekāḥ  
pratyudgātaḥ kathamapi bhavān gantumāśu vyavasyet|”)  
śuklānnaṃ, klī, (śukla mannam |) cannānnākaḥ| iti  
rājanirghaṇṭaḥ  
śuklābho, \[n \] klī, netrarogabhedaḥ| yathā | atha  
śukabhāgājā rogāḥ| teṣāṃ nāmāni saṃkhāvāha  
“prastāriśuklakṣatajādhimāṃsañjāyetaisaṃjñāḥ khalu pañca rogāḥ  
snāyutthitā vārttapiṣṭakākhyā  
jālaṃ śirāṇāṃ pir̤ikāśca tāsām  
rogā balāsaprathitena sārddhamekādaśoktāḥ khalu śuklabhāge ||”  
teṣu prastāryarthamo lakṣaṇamāha  
“prastāryarthe tadvratīthaṃ strāvaraktanibhaṃ sitam |”  
tahuḥ puttalī | kīthaṃ viklor̤em | strāvaraktamityatra vikalpo boḍayaḥ || || śuklāmmoha  
“muccetaṃ yadu śukrāme śukraṃ tadarhate cirāt |”  
raktābhmāṃha  
“padmābhaṃ sphuṭadṛktāmye yanmāṃsaṃ cīyate śite |”  
padmābhaṃ varṇata raktāmityarthaḥ | cīyate upacīyate  
adhimāṃsāmāha  
“pṛthu mṛhadimāṃsāṃmbhe bahulañca yadakvimam |”  
pṛthu vistīrṇam | bahulaṃ pṛthum | yaścatribhaṃ īṣat  
kṛṣyalohitam || || svāyambhāha  
“(kharaṃ prasari māṃsāśaṃ śuklaṃ jāyante pañcamam |”  
sthiraṃ kaṭhinam | śuklaṃ sāvaracitam  
śuktimāha  
“snāvāḥ syuḥ piṅgatānnibhāśca vindavo yaṃ  
śuktābhāḥ sitanicitāḥ sa śuktisaṃjñaḥ |”  
strāvā ityādidarśayace vikalpo bodhyaśaḥ  
arjunamāha  
“eko yaḥ śaśarudhiraprabhastu vinduḥ  
śuklastho bhavati tamajjunaṃ vadanti |”  
piṣṭakamāha  
“śleṣmāśanakopena śukle māṃsaṃ samunnatam  
piṣṭavat piṣṭakaṃ viddhi malāktādṛrśasannibham |”  
piṣṭavat śvetam || || śirājālamāha  
“jālābhaḥ kaṭhinaḥ śirovyaṣaḥ śirāṇāṃ  
santāno bhavati śirādiśālasaṃjñaḥ |”  
śirādijālasaṃjñaḥ śirājālasaṃjñaḥ  
śirāpir̤ikāmāha  
“śuklasthāḥ sitapir̤ikāḥ śirāhatā yāstā vijñādasitasamīpajāḥ śirājñāḥ |”  
balāsagrathitamāha  
“kāṃsyābhombudṛśa vāribindukalpo  
vijñeyo nayanasite valāsagraṃkṣaḥ |”  
kāṃsyābhaḥ śveta ityarthaḥ| abbuhuḥ kaṭhinaḥ  
vāribindukalpaḥ etena manāgunnatatvaṃ vodhyate  
balāsasaṃjñaḥ balāsaprathitasaṃjñaḥ | kaścidekadeśenāpi samudāyamavagamāt | yathā bhīmo bhīmasena

### [202.21.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.202.21.p2)

iti | ataeva suśrute | nāmasaṃgrahe balāsagrathitapadaṃ nirdiṣṭam | iti bhāvaprakāśaḥ

## Linked texts (1)

- [Kālatattvavivecana](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.kalatattvavivecana.1.p9) — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.202.21](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.202.21) · Pramāṇa
