<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.203.5 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 203.5

# Shabdakalpadruma 203.5

Śabdakalpadruma 203.5

- **Language:** Sanskrit

### [203.5.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.203.5.1)

“śuddhāntasaṃbhoganitāntatṛpte  
na vaidhave kārthyamidaṃ nigādyam  
apāṃ hi tṛptāya na vāridhārā  
svāduḥ sugandhiḥ svadate tuṣārā || ||”)  
śuddhāntapālakaḥ, puṃ, (śuddhāntaṃ pālayatīti  
pāli + ṇkhula |) antaḥpurarakṣakaḥ | tatparyyāyaḥ  
gṛhītavārikaḥ 2 kañcākañcakaḥ 3 rājicchikaḥ 4 | iti śabdamālā || tasya lacaṇaṃ  
yathā, —  
“vṛddhaḥ kuloṅgataḥ śaktaḥ pitṛpaitāmahaḥ śuciḥ  
rājñāmantaḥpurādhyakṣo vinītaśca sadhaṣyate ||”  
śuddhāntā, kho, (śuddhāntaḥ ābhrayatvenāstyasyā  
“muhrāntaśca vimuhyantī śuddhāntā rājayoṣitaḥ|”  
śuddhāpanthiḥ, klo, (śuddhā apahnatiḥ |) balaṅkāraviśeṣaḥ | yathā, —  
“śuddhāpahna tiranyāropārtho dharmanihna vaḥ  
nāyaṃ sudhāṃśuḥ kiṃ tarhi vyomagaṅgāsaroruham ||”  
śuddhiḥ, strī, (śudha + ktin |) durgā | yathā, —  
“śaraṇya(cinmatānando śodhyate ca hi pātakāt  
tena śuddhiḥ samākhyātā devī vajratanau sthitā ||”  
śuddhiḥ  
“tataḥ śrāddhamaśuddhau tu kuryyā dekādaśe tathā  
karmaṇāntākṣiko śuddhiraśuddhaḥ punareva saḥ | ”  
“adyadṛdvimadāśaucaṃ saṅgharṣeṇaiva śudhyati  
atha cet pañcamīṃ rātrimatautya parato bhavet  
aghadṛdvimadāśaucaṃ tadā pūrveṇa śudhyati ||”  
“jāte putre pituḥ snānaṃ sacailantu vidhīyate  
mātā śudhyeddaśāhena snānāttu sparśane pituḥ ||”  
“yasya yasya tu varṇasya yadyat syāt paścimaṃ  
lahaḥ  
sa tana vajjrapuḍiśca śadyatuhiṃ karotyapi  
samāyā daśamaṃ piṇḍaṃ yathāśaktyāpradātṛkam  
yāmādvarddhantato gatvā pretaspṛṣṭe ca vāsaso  
anyāśāmagnittānāñca tathā snānaṃ karotyapi  
śmaśrulomanakhānāñca tathā'nyaṃ taṇḍulādyapi  
gaurasarṣapakalkena tilatailena saṃyutaḥ

### [203.5.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.203.5.2)

śiraḥ snānaṃ tataḥ kṛtvā toyenācamya vāgyataḥ  
vāsoyugaṃ navaṃ śubhramaprathaṃ śuddhameva ca  
gṛhītvā gāṃ suvarṇañca maṅgalāni śubhāni ca  
spṛṣṭvā saṃkīrttayitvā tu paścāt śuddho bhavennaraḥ ||”  
“adyaśaḥśu nivṛteṣu sukhātāḥ kṛtamaṅgalāḥ  
brāhmaṇādvipra sucaita brāhmayān kṣattriyāśca ca  
svalpāśaucasya madhye tu dīrghāśaucaṃ bhavedyadi  
na tu pūrveṇa śuddhiḥ syāt svakālenaiva śuṣyati  
samānaṃ laghu cāśaucaṃ pūrvenaiva viśuṣyati  
yadi syāt stūtake sūtirmṛtake ca mṛtirbhavet  
śeṣeṇaiva bhavecchuṅgiraṅgaḥśeṣe trirātrakam  
śuddhiḥ  
maraṇotpattiyoge tu maraṇānchudviriṣyate  
abdāt ṣaṇmāsataḥ strīṇāṃ yadi syāt garbhasaṃbhavaḥ  
tadā māsasamairmāsāṃ divasaiḥ śudviriṣyate  
garbhasrutvā yathāmāsamacitre tūsame trāhaḥ  
rājanye tu catūrātraṃ vaiśye pañcāhameva ca  
aṣṭāhena tu śūdrasya śudvireṣā prakīrttitā  
rātribhirmāsatulyābhirgarbhastrāve viśudhyati  
rajasyuparate sādhvī snānena strī rajasvalā  
śuddhā bharttuścaturthe'hni śṛṇuṣṭvā devapaitrayoḥ  
daive karmaṇi pitrye ca pañcame'hani śudhyati  
dattā nārī pitṛgehe sūyate mriyate'thavā  
svamaśaucaṃ caret samyak pṛthaksnānavyavasthitā  
tadvandhuvargaścaikena śudhyettu jananāśribhiḥ  
yasteḥ sahāsanaṃ kuryāt śayanādīni caiva hi  
dāmyato vā dharo vāpi sa daśāhena śudhyati  
strīṇāmasaṃskṛtānāñca tryahāt śudhyanti  
bāndhavāḥ  
yathoktenaiva kalpena śudhyanti hi sanābhayaḥ  
ṣaṇmāsābhyantare śūdre mṛte bāle cārtha viduḥ  
atīte dvivarṣe vai mṛte śudhyettu pañcabhiḥ  
bālastvapradattāṃce tu pretatvaṃ yadi gacchati  
sadya eva viśuddhiḥ syātprāśīcaṃ naiva sūtakam

### [203.5.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.203.5.3)

tṛṇāmakṛtacūḍānāmādya dvinaistriko smṛtā  
nidvattacūḍakānāntu trirātrācchudviriṣyate  
daśāhena sapiṇḍāstu śudhyanti pretasūtake  
trirātreṇa sakulyāstu snālā śudhyanti  
gotrajāḥ  
śudhyedvipro daśāhena dvādaśāhena bhūmipaḥ  
vaiśyaḥ pañcadaśāhena śūdro māsena śudhyati  
daśame'hani śudrasya kāryaṃ saṃsparśanaṃ budhaiḥ  
māsenaiva viśuddhiḥ syāt sūtake mṛtake'pi vā  
saṃkṣipte paściṇīṃ rātriṃ dauhitra bhaginīsute  
saṃkhye tu trirātraṃ syāditi dharmo vyavasthitaḥ  
pitroścaparame strīṇāmudvāhāt kartu bhavet  
trirātreṇaiva śuddhiḥ syādityāha bhagavān bhṛguḥ  
yadā bhojanakāle tu aśucirbhavati dvijaḥ  
bhūmau niḥkṣipya tadyāvaṃ snālā caiva viśudhyati  
cikitsako yat kurute tadaśaucaṃ na śasyate  
tasmāt cikitsakakṣa meṃ śuddho bhavati nityaśaḥ  
garbhiṇī sūtikā garbhā kumārī ca rajasvalā  
yadāśuddhā tadābhyena kārayeta kriyate sadā  
pretībhūtaṃ dvijaṃ vipro yo'nugacchati kāmataḥ  
snālā sacailaṃ spṛṣṭvāgniṃ ghṛtaṃ prāśya viśudhyati  
ekāhāt kṣatriye śuddhirvaiśye ca syāttraheṇa tu  
śūūdre dinatrayaṃ proktaṃ prāṇāyāmaśataṃ punaḥ  
nāraṃ spṛṣṭvāsthi sasnehaṃ snālā vipro viśudhyati  
ācamyaiva tu niḥsnehaṃ gāmālabhyārkamīkṣya vā  
apaviddhaṃ dvijaṃ pretaṃ vipro nirhatya bandhuvat  
viśudhyati trirātreṇa māturāptāṃśca bāndhavān  
adyapramartti teṣāntu sa daśāhena śudhyati | •  
mṛtaṃ gavyañca viṃśataṃ toyakumbhān samuddharet  
pañcagavyaṃ tatasteṣu prakṣipenmantrapūrvakam ||”  
śuddhodanasutaḥ, puṃ, (śuddhodanasya sutaḥ |) buddhabhedaḥ  
iti hemacandraḥ

### [203.5.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.203.5.4)

śudha, ṇya vyai śauce | iti kavikalpadrumaḥ || (divā0para0-aka0-ṇayiṭ |) la, aśudhata | ya, śudhyati  
lokaḥ snānāt | oṃ, śauddhā | rajasā śuṣyate  
nārītyatra mudhyatīti ṛpi mudhaṃ karotīti ṣṇau  
karmmaṇi yak rūpam | iti durgādāsaḥ  
śuna, śa gatyām | iti kavikalpadrumaḥ || ( tudā0para0-saka0-seṭ | ) śa, śunati | śonitaḥ  
iti durgādāsaḥ  
śunaḥ, puṃ, (śunati sadā isannato gacchatīti  
śuna + kaḥ |) kukkuraḥ | yathā, -  
“kukkurastu śuniḥ śvānaḥ kapilo maṇḍalaḥ  
śunaḥ ||”  
ityamaraṭīkāyāṃ bharatadhṛtavācaspatiḥ  
(śunati kṣipraṃ gacchatīti | kaḥ | vāyuḥ | iti  
nighaṇṭuṭaukāyāṃ devarājadhanvā

## Linked texts (1)

- [Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi)](https://indike.org/pramana/in.purana.agni*nag.158.2) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.203.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.203.5) · Pramāṇa
