<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.219.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 219.3

# Shabdakalpadruma 219.3

Śabdakalpadruma 219.3

- **Language:** Sanskrit

### [219.3.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.219.3.1)

vaidiketaramantrapāṭhe śūdrāderapyadhikāraḥ | vedamantravarjaṃ śūdrasyeti kundodgāṅgikākāracintāmaṇyādhṛtasmṛtau vedeti viśeṣāt | evañca  
purāṇamadhikṛtya  
“ardhetavyaṃ na cāpyena grāhyayaṃ kṣatriyaṃ vinā  
śrotavyamiha śūdreṇa nārthetavyaṃ kadācana ||”  
iti bhaviṣyapurāṇavacanaṃ purāśamaṃthetaraparam  
pañcayajñasnānaśrāddheṣu paurā ṇikamantro'pi niṣiddhaḥ | śūdramadhikṛtya  
“namaskāreṇa mantreṇa pañcayajñān hāpayet ||”  
iti yājñavalkyana  
“brahmakṣatraviśāmeva mantravat snānamiṣyate  
tūṣṇīmeva hi śūdrasya sanamaskārakaṃ matam ||”  
iti yogiyājñavalkona  
śrāddhamadhikṛtya  
“ayameva vidhiḥ proktaḥ śūdrāṇāṃ mantravajjaitaḥ  
amantrasya tu śūdrasya vipro mantreṇa gṛhyate ||”  
iti varāhapurāṇoya ca  
śūdraḥ  
prakārāntaram yathā, skānde reṇukāmāhātmye  
“evaṃ hatvārjunaṃ rāmaḥ santyāya vijitān  
nṛpān  
eka eva yayau hṛṣṭaḥ sarvvāānevāsurān nṛpān  
kecidgahanamāścitya kecit pātālamāviśan  
sagarbhā candrasenasya bhāyryyā dālabhyāśramaṃ yayau  
tato rāmaḥ samāyāto dālabhyāśramamanuttamam  
pūjito muninā sadyo'brdhyapādyāsanādibhiḥ  
dṛṣṭau madhyāhasamaye tasmai bhojanamādarāt  
rāmastu bhāvayāmāsa hṛdisthaṃ svamanoratham  
yācayāmāsa rāmāśca kāmaṃ dālabhyo mahāmuniḥ  
rāma uvāca  
tavāśrame mahābhāga sarvvāra kṣau samāgatā  
candrasenasya rājarṣeḥ kṣatriyasya mahātmanaḥ  
tanme tvaṃ prārthitaṃ dehi chiṃseyaṃ tāṃ mahāmune  
tato dālabhyaḥ pratyuvāca dadāmi tava vāñchitam  
dālabhya uvāca  
chindhi garbhasamu bājaṃ tanme tvaṃ dātumarhasi  
tato rāmo'bravīddālabhyaṃ yadarthamahamāgataḥ  
kṣatriyāntakarañcāī tanme yācitavānasi

### [219.3.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.219.3.2)

prārthitañca tvayā vipra kāyastho garbha uttamaḥ  
tasmāt kāyastha ityākhyā bhaviṣyanti śiśoḥ  
śubhā  
evaṃ rāmo mahābāhurhitvālagarbhasamuttamam  
nirjagāmāśramāttasmāt kṣatriyāntakaraḥ prabhuḥ  
kāyastha eva utpannaḥ kṣatriyāṃ kṣatriyāttataḥ  
rāmājñayā sa dālabhyena kṣatradhamrādvahiṣkṛtaḥ  
kāyasthadhamrmmo'smai dattaḥkṣatraputrasya yaḥ smṛtaḥ  
tadgotrāśca kāyasthā dālabhyagotrāstato'bhavan  
dānopadeśena yukte vai dharmeṇajñāḥ satyavādinaḥ  
sadācāraparā nityaṃ ratā hariharāñcane  
devaviprapitṝṇāśca atithīnāñca pūjakāḥ ||”  
śūdrapra  
prakārāntaram  
“māhiṣyavaṇitācchūdrarvaidehāt yaḥ prajāyate  
sa kāyastha iti proktastasya dharmmo vidhīyate  
catrādvaiśyāyāṃ māhiṣyā vaiśyādviprājī vaidehaḥ  
lipīnāṃ deśajātānāṃ lekhanaṃ sa samācaret  
gaṇakatvaṃ vicittaśca vījapāṭau pramedataḥ  
adhamaḥ śūdrajātibhyaḥ pañcasaṃskāravānasau  
cāturvaṇyesya sevāṃ hi lipilekhanasādhanām  
vyavasāyaḥ śilyakamme tajjīvanamudāhṛtam  
śikhāṃ yajñopavītañca vastramāraktamabhyasā  
svargeṇa devatāntāgācca kāyastho vipravacchrayet ||”  
iti kamalākarabhaṭṭakṛtaśūdradharmmatattvam  
sūtratsaṃ, slo, ( śūdrasya kṣatyam |) śūdrakarmaṇakamme | yathā, —  
“praśamya sacidānandaṃ śūdrāṇāṃ nyāyavarttinām  
āhlādaḥkatyayoktavyaṃ yakti gauradhurandanaḥ ||”  
tanna mallāpurāgam  
“evaṃ śūdro'pi sāmānyaṃ dṛṣṭviāśrāddhañca sarvvadā  
namaskāreṇa mantreṇa kuryyādāmāśravahṛdhaḥ  
dānapradhānaḥ śūdraḥ syādidyāśca bhagavān prabhuḥ  
dānena sarvvakāmāptirasya saṃjāyate yataḥ ||”  
tato dānamevāpekṣitaṃ na tu bhojanamapi | sāmānyaṃ

### [219.3.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.219.3.3)

sarvvajanaka meśavanena pratimāsakṣaṇāpannādivihitaśrāddhaṃ ābhyudayikaśrāddhañca evaṃ dvijātivat  
śūdro'pi kuryyādityanvayaḥ| namaskāreṇa mantreṇa natu  
svayaṃ paṭhitamantreṇa | āmāśravadvidhānena jalasekasiddhābraśrāddhanti | khinnamannasudāhṛtam | iti  
paddiṣṭena khitrasyaivātratvābhidhānāt | kandūpakasya  
bhṛṣṭatvaṃ na tu khinnatvam | hārītena khaddanabhajjenayoḥ pṛthak‌lakṣṇam | yathā | āśīrdmapanatāpasvedanabharttanapacanādibhiḥ pacamoti | asyārthaḥ  
āśīrdmaṇaṃ kāṣṭhānām | tāpanaṃ toyādeḥ | svedanaṃ  
dhānyādeḥ | bharttanaṃ yavādeḥ | pacanaṃ taṇḍulādeḥ  
iti pañcamo kṣunā iti kalpataruḥ | ataeva  
khitradharmīṇa avadriyate  
“kandupakvāni tailena pāyasaṃ dadhi śaktavaḥ  
dvijairetāni bhodhyāni śūdragehakṛtānyapi |”  
iti kūrmapurāṇavacanena śūdrakartṛkakandupannādebrāhmaṇasya bhakṣaṇena śrāddhe deyatvaṃ yuktam | kandūpaktaṃ jalopasekaṃ vinā kevalapātreṇa yadvahninā  
pakkam | pāyasaṃ pākena kāṭhinyavikārāpannaṃ  
dugdham | paramānnaparatve puṃliṅganirdeśāpatteḥ  
tathā cāmaraḥ | paramānnantu pāyasaḥ iti  
“dine trayodaśe prāpte pākena bhojayedvijān  
ayaṃ vidhiḥ prayoktavyaḥ śūdrāṇāṃ mantravarjitaḥ |”  
iti śāṅkhaṇitāma sindhutavarāhapurāṇavacanamapi  
kandupaktaparam | evantu etadvacanaṃ saktakaparaṃ  
maithiloktaṃ heyam | evaṃ āmānnāṃśrāddhe'pi śrāddhe  
deyatvaṃ sāmagagrāhatatve'nusandheyam | tatra dvayadevatāprakāśārtha brāhmaṇena mantrāḥ pāṭhyāḥ  
iti varāhapurāṇāt  
caran  
mapakarṣatu | ataeva śūdrāmirityuktaṃ na tu  
bharttṛṇāmiti

### [219.3.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.219.3.4)

śūdradharmmaḥ, puṃ, (śūdrasya dharmmaḥ |) śūdrasya śāstravihitācāraḥ | tasya vivaraṇaṃ śūdraśabdaśabde  
draṣṭavyam  
śūdrapriyaḥ, puṃ, (śūdrāṇāṃ priyaḥ |) palāṇḍuḥ | iti  
rājanirghaṇṭaḥ || śūdrasya priyaśabde, tri  
śūdrapreṣyaḥ, puṃ, (śūdrasya preṣyaḥ |) śūdrasya paricārakabrāhmaṇādiḥ | iti kecit  
śūdraśāsanaṃ, klī, (śūdrasya śāsanam |) śūdrasyādhikāro lekhyapatrādittau | yathā, —  
“syādabhiśāstairamartyaṃ śaṅkāprasarāmiti  
śāsanaṃ dharmmaśīlaḥ syānmakkṛtiḥ śūdraśāsanam |”  
iti puravarṇa cikāñcaśeṣaḥ  
śūdrā, strī, (śūdrasya jātiḥ | śūdra + “śūdrā  
cāmahatpūrvvā jātiḥ |” iti ṭāp |) śūdrajātikrī | ratnamaraḥ || (yathā, manuḥ

### [219.3.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.219.3.p1)

13  
“śūdreva bhāryyā śūdrasya sā ca svā ca viśaḥ  
smṛte |” )  
śūdrānnaṃ, klī, ( śūdrasya annam |) śūdrasvāmikānnam  
yathā, —  
“mūtrānne tu bhuṅktena udarasthena yo mṛtaḥ  
sa vai kharatvamudgaṃtaṃ śūdrānnañcādhisacchati ||”  
śūdrānnaṃ śūdrasvāmikānnam | iti śuddhitattvam  
anyat śūdraśabde draṣṭavyam  
śūdrābhāryyaḥ, puṃ, śūdrā bhāryyā yasya saḥ | śūdrāsvāmī  
iti vyākaraṇam  
śūdrāṇī, strī, (śūdrasya bhāryyā | ) priyaṅguvṛkṣaḥ  
iti śabdacandrikā  
śūdrāvedī, \[n\] puṃ, (śūdrāṃ vindatīti | vid +  
ṇiniḥ | ) śūdrāvivāhakarttā | yathā,—  
“śūdrāvedī patatyatre kṛtaghnastamayasya ca  
śaunakasya sutotpattyā tadapatyatayā bhṛgoḥ ||”

### [219.3.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.219.3.p2)

iti dāyabhāgaḥ

## Linked texts (2)

- [Mānava Dharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu.3.13) — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- [Śūdrakamalākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.jati.sudrakamalakara.25.7) — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.219.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.219.3) · Pramāṇa
