<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 226.12

# Shabdakalpadruma 226.12

Śabdakalpadruma 226.12

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [226.12.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12.p1) — 7 parts

### [226.12](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12)

107

### [226.12.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12.p1.1)

“tataste śūla āropya taṃ muniṃ racayarustadā  
pratijagmurmahīpālaṃ dhanānyādāya tasyaca ||” )  
vyathā | iti kecit || vikratavam | yathā, —  
“aṅgaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ  
pramadāḥ keśaśūlinyo bhaviṣyanti kalau yuge ||”  
iti mahābhārate ādiparvva  
atha śūlādhikāraḥ | tatra śūlasya sakṣiptaṃ  
nidānamāha  
“doṣaiḥ pṛthak samastairāmāndvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet  
sarvveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ ||”  
prabhuḥ karttā || || vātikasya viprakṛṣṭanidānasaṃprāptilakṣaṇamāha  
“vyāyāmayānādaniśaṃmaithunācca  
prajāgarācchītajalādipānāt  
kalāyamudgāḍhakikoradūṣāt  
avyannarūkṣādhyaśanābhighātāt  
kaṣāyatiktātivirūḍhajānnavivarddhavaṅgaruṇaśuṣkaśākaiḥ  
viṭmūtravātānilasannirodhāt  
śokopavāsāhatihāsyabhāvāt  
vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūlaṃ  
hṛtpṛṣṭhapārśvatrikavastideśe  
jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca  
śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham  
muhurmuhuñcopaśamaprakopairviṇmūtrasaṃstambhamato'madaiḥ  
sasvedanābhyaṅgamardanaiśca  
snigdhoṣṇabhojyaiśca samaṃ prayāti ||”  
vyāyāmo mallamuddhādiḥ | yānaṃ guvamarathādi  
maithunaṃ strīsevā | prajāgaraṃ rātrau | eṣāmatiyogāt | kalāyastripuṭaḥ | āḍhakī tuvarī  
koradūṣakaḥ kodravaḥ | annavairūkṣamavyannaiva  
adhyaśanaṃ bhuktasyopari bhojanam | abhighāto  
loṣṭādibhiḥ | kaṣāyatiktarasasevā | virūḍhajānnaṃ  
virūḍhamaṅkuritamannakalāyādi (tajjamannaṃ  
bhakṣyam | vaṅgaraṃ śuṣkamāṃsam | tasya śūlasya  
daśasthānaṃ hṛdayādiṣu || || tasya kṛcchratvasya  
pṛthagapi lakṣaṇaṃ paṭhati  
“kaphapittāvabaddhastu māruto rasavaddvitaḥ  
tṛṣrṇisraḥ kurute śūlamṛcchāśvāsāvarodhakam

### [226.12.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12.p1.2)

sa kṛcchrūla iti khyāto rasamārusakopanaḥ ||”  
pārśvaśūlasyāpi lakṣaṇamāha  
“kapaṃ nigṛhya pavanaḥ śūlobhiriva nistudan  
pārśvasthāḥ pārśvayoḥ śūlaṃ kuryyādādhmānasaṃyutam  
tenocchvasiti vaktreṇa naro'gracca na kāṅkṣati  
nidrāśca nāmupādatte pārśvaśūlaḥ prakīrttitaḥ ||”  
vastiśūlasyāpi lakṣaṇamāha  
“saṃrodhāt kupito vāyurasthi saṃśritya tiṣṭhati  
vastivaṅgaṇayoreṣu tataḥ śūlantu jāyate  
viṇmūtravātasaṃrodho bastiśūlaḥ sa ucyate ||”  
prakṛtamanusarati | jīrṇe bhukte | pradoṣe rātrāgame rātrimadhyoveti vātaprakopāt | ghanāgame  
varṣāsu meghodaye ca || || tathaiva paittikamāha  
“kṣārāti tīkṣṇoṣṇavidāhitaikṣaniṣyāvapiṇyākakulatthayūṣaiḥ  
kaṭvamlasauvīrasurāṣikāraiḥ  
krodhāmalāyāsavipratāpaiḥ  
grāmyātibhogādaśane viddhe;  
pittaṃ prakupyāśu karoti śūlam  
tṛṣṇāvadāhāntimakattṛ ṇi gābhyāṃ  
sasveda mūrcchāmamaśoṣayuktam  
madhyāṃ dine kṛcchrati cāhairātre  
niśāmukhaścāpi viśeṣato'pi  
śītaiḥ śirobhiḥ samupeti śāstiṃ  
sukhāduśī tairapi bhojaneśca |”  
śūlaḥ  
“ānpavārijakilāṭapayovikārairmāsaistṛpiṣṭamadyarānilaśaṣkulībhiḥ  
chardyā vilāsajana kairapi hetubhiśca  
śleṣmā prakopamupagamya karoti śūlam  
hṛtpārśvakāṣṭhavadanāvacisaṃprasaktairāmāśaye stimitakoṣṭaśirogurutvaiḥ  
suktaiḥ sadaiva hi rujaṃ kurute'timātraṃ  
sūryādayeṣu śiśire kusumāgame ca ||”  
“dvidoṣalakṣaṇairetairrvidyācchūlaṃ tridoṣajam ||”  
“sarveṣu doṣeṣu samutthitāṅgaṃ  
vidyādbhiṣak sarvvabhavaṃ hi śūlam  
sukaṣṭameṣaṃ viṣavajratulyaṃ  
vivarjjanīyaśca vadanti tajjñāḥ ||”  
“āṭopahallāsavamīgurutvaṃ  
stimittamānāhakaphaprasekaiḥ

### [226.12.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12.p1.3)

kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti  
“vātātmakaṃ vastigataṃ vadanti  
pittātmakaṃ cāpi vadanti nābhyām  
hṛtpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṃ  
sarveṣu deśeṣu ca saṃnnipātāt ||”  
tṛṣṇānmohau hṛtapārśvārthā sahite kucau  
kaphasanniviṣṭaṃ kaphenāvṛtam || || tantrāntaroktamāmaśūlamāha  
“atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvakai kaṭutāṃ gate  
sthirībhavattu tat koṣṭhe vāyunātva niruti  
yadāṅgaṃ na gataṃ pākaṃ tacchūlaṃ kurute bhṛśam  
mūrcchāmānāhadāhāṃśca hṛtakleśaṃ savilambikam  
kampavātamatīsāraṃ pramohaṃ anayedapi  
avipākodbhavaṃ śūlametamāhurmanīṣiṇaḥ ||”  
avipākodbhavaṃ āmodbhavamityarthaḥ || || śūlasyopadravānāha  
“vedanātivṛṣā mūrcchā ānāhā gauravaṃ jvaraḥ  
amo'ruciḥ kṛśatvañca balahānistathaiva ca  
upadravā dṛṣṭaivaite yasya śūlasya nāsti saḥ ||”  
śūlasyeva bhedaṃ pariṇāmamāha  
“svainidānaiḥ prakupito vāyuḥ sannihito yadā  
kaphapittaṃ samāhṛtya śūlakārī bhavedvalī  
bhukte jīryyati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam ||”  
svanidānairityādinā nidānapūrvvikā saṃprāptiruktā| bhukte jīryyatītyādinā lakṣaṇamuktam  
samāhṛtya vyāpya || || athāvannadravānāmānaṃ śūlaviśeṣamāha  
“jīrṇejīryyatyajīrṇe vā yacchūlamupajāyate  
pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena vā  
na śamaṃ yāti niyamāt so'nnadrava udāhṛtaḥ ||”  
nedaṃ śūlamasādhyaṃ cikitsābhidhānāt || || atha  
śūlasya cikitsā  
“vamanaṃ laṅghanaṃ svedaṃ pācakaṃ phalavarttayaḥ  
kṣāracūrṇāāni guṭikāḥ praśamyaṃ śūlaśāntaye  
vijñāya vātaśūlañca snehasvedairupārayet  
śūlapraśāmyāṅgulasya syāt sveda eva sukhāvahaḥ  
mṛttikāṃ sajjasāṃ pākādgavībhūtāṃ paṭe kṣipet

### [226.12.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12.p1.4)

kṛtvā tampoṭalīṃ plotāṃ tayā svedaṃ vidhāpayet ||”  
iti mṛttikāsvedaḥ  
“kārpāsāsthyukulatthaiścātitailagairairakhamdhanāttasīvaṣāmiśraśca vījakādbhikuśurutaiḥ ko lataisyaiḥ pṛthak  
svedaḥ syādatha kūrparaiodaraśiraḥsnigdhaijuguṣpādāṅgulīgulphaskandhakaṭīrujo vijayate niḥśeṣavātāsṛihā ||”  
iti kārpāsāsthyādisvedaḥ  
“tileṣu guṭikāṃ kṛtvā bhāmayeccaṭharopari  
śūlaṃ sudustaraṃ tena śāntiṃ gacchati satvaram  
nābhideśājjayecchūlaṃ madanaṃ kāñjrikānvitam ||”  
madanaṃ mayanaphalam  
“viśvabheraṇḍamūlantu kāyaṃ kṛtvā drutaṃ pivet  
hiṅga sauvarcalopetaṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam  
guṅgaśāliyavāḥ kṣīraṃ sarpiḥpānaṃ virecanam  
jāṅgalā ni ca māṃsāsi bheṣajaṃ pittaśūlinām  
majīra jatanāmlākṣāṃ bhālaśāni gurūṇi ca  
toyena paripūrṇāni śūlasyopari dhārayet  
virecanaṃ pittaśalaṃ praśastaṃ  
rasāśca śastāḥ śaśalāvakānām  
madhuṅgāṃ ghṛtasaṃyuktāṃ bhakṣayedvā harītakaum  
praliṅgātphalagrāntyarthaṃ dhātrīcūrṇa samākṣikam  
prātyanaṃ jāṅgala māṃsamariṣṭaṃ kaṭukaṃ rasam  
madhuni jīrṇagodhūmaṃ kaphaśūle prayojayet ||”  
ariṣṭaṃ bheṣajakāñjasikaṃ matam  
“lavaṇatrayasaṃyuktaṃ pañcakolaṃ sarāmaṭham  
sukhoṣṇāmbunā pītaṃ kaphaśūlaṃ praṇāśayet  
āmanūle kriyā kāryā kaphaśūlapraṇāśinī  
sedyamāmanūlaṃ sarvvaṃ madyamadyavivarddhanam  
tīkṣṇāyaścūrṇa saṃyuktaṃ triphalācūrṇa muttamam  
prayojyaṃ madhusarpibhyāṃ athemulanivāraṇam ||”  
tīkṣṇā rājikā  
“dāvaṣṭamaṣatoktalakṣaṇatvādviṅgasametavaiḥ  
cancapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca limpelyalanutodaram  
mūlaṃ vaillaṃ tathairakhaṃ citrakaṃ viśvabheṣajam  
hiṅgatemvavataṃ yuktaṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam ||”

### [226.12.p1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12.p1.5)

vātarogāṇamaṃnāśāgacikirutāyāṃ likṣimo  
nārācanāmā raso'nyanna virecanaṃ śūle hitam  
“kuṣṭhākaṃ satu halā tu chittvā ghamrme viśoṣayet  
sthāllyāṃ nicipya tat sardhvaṃ pidhānena vidhāya  
ca  
pulāṃ niveśya vahniñca jvālayet kuśalo janaḥ  
yathā tanna bhavedbhasma klikkaṅgāro dṛṣṭo bhavet  
tadā nivyapiyacchāṃtaṃ cūrṇitaṃ cūrṇayet tam  
māṣadvayamitaṃ tāvacchaṭīcūrṇeśca miśritam  
jalena bhakṣayennityaṃ mahāśūlākulo naraḥ  
asādhyamapi yacchūlaṃ tatkṣona śāmyati ||”  
iti kuṣṭhākaccāraḥ  
atha pariṇāmamūlasya cikitsā  
“laṅghanaṃ prathamaṃ kuryyādvamanaṃ savirecanam  
paktiśūlopaśāntyarthaṃ tatra vāttorviparyyayā  
paulā tu cauramāṛcchamadanakṣāyasaṃyutam  
kāntārakasya paukasya krośakārasya vā rasam  
kaṣāyaṃ vātha nimbasya kaṭutambostasaṃ pacām  
yathāvidhi vameśomām paktiśūlārdito janaḥ  
piṅgatā ca tathā hantyātsevenairakhjena vā  
dattaṃ virecanaṃ sadyaḥ paktiśūlaṃ nivārayet  
viḍaṅgaṃ taṇḍulaṃ vyoṣaṃ trivṛddhantīntrakaṇṭakam  
savrvvāṇyaitāni saṃyamya sūkṣma cūrṇāni kārayet  
guḍena modakān kṛtvā khādayedyutra vāriṇā  
jayettridoṣajaṃ śūlaṃ pariṇāmasamudbhavam ||”  
iti viḍaṅgādimodakaḥ  
“nāgaratilaguḍakalkaṃ payasā saṃpiṣya yaḥ pumān  
lihyāt  
ugraṃ pariṇāmaśūlaṃ naśyettasya cirācaṃga  
pītaṃ śuṣkagañjaṃ bhasma jalenoṣṇana tatṛkṣaṇāt  
paktiśaṃ nāśayatyeva śūlaṃ vidyādiśāsurāt  
lohapacyākaṇāśuṇṭhīcūrṇaṃ samaghṛtasarpiṣā  
viṇviṅgan vinihanyyeva mūlaṃ hi pariṇāmajam |”  
iti pathyādiloham  
“nārikelaṃ satoyañca lavaṇena supūritam  
mṛdāvaveṣṭitaṃ śuṣkaṃ pakkaṃ gomayavahninā  
pippalyā bhacitaṃ hanti śūlaṃ hi pariṇāmajam

### [226.12.p1.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12.p1.6)

vātikaṃ paittikañcāpi ślaiṣmikaṃ sānnipātikam ||”  
iti nārikelacāraḥ  
athānnadravasya cikitsā  
“annadravākhye śūne tu na tāvat svāsyāmanu tai  
yāvat kaṭukapītāmbamannaṃ na cchardayeddvamī  
jātamātre jaratpitte śūlamāśu vināśayet  
pittārtto vamanaṃ kṛtvā kaphārttaśca virecanam  
annadrave ca tat kāryyaṃ jaratpitte yadīritam  
jaratpitto'pi tat pathyaṃ proktamannadrave tu yat  
āmanaktānapāye śūle gacchennadravaḥ śamam  
mādhvīkau salayaṇāṃ susvinnāṃ tailapācitām  
nādṛśīṃ sarpiṣā khādedannadravanipīr̤itaḥ  
dhātrīphalabhavaṃ cūrṇamabhayācūrṇasamanvitam  
yaṣṭocūrṇena vā yuktaṃ lihyāt kṣaudreṇa tadgade  
śyāmakataṇḍulaiḥ siddhaṃ siddhaṃ kodravataṇḍulaiḥ  
priyaṅgutaṇḍulaiḥ siddhaṃ pāyasaṃ sasitaṃ hitam ||”  
priyaṅguḥ kaṅguviśeṣaḥ  
“gaur̤ikaṃ śaurabhaṃ kandaṃ vṛkṣāṇaḍramapi bhakṣayet  
kalāyayavaśaktūn vā śaktūn vā lājasaṃyutān ||”  
gaur̤ikaṃ gur̤ena saṃsmṛtaṃ pakkānnam  
“kulatyaśaktūgathavā dadhnyagnādadhikaṃ tathā  
caṇakānā mathopya śattūn kodravasthodanaṃ tathā ||”  
dadhikaṃ dadhnā saṃsmṛtaṃ bhaktam | maddairiti  
śloke  
“godhūmamakṣakaṃ tatra sarpiṣā gur̤asaṃyutam  
sasitaṃ śotadugdhena vyahitaṃ kathitaṃ hitam  
annadravo duścikitsyo durvijñeyo mahāgrahaḥ  
tasmāttasya praśamane paraṃ yatnaṃ samācaret  
annadrave jaratpitte vahnirmando bhavedyataḥ  
tasmāttathākramānāji mātrāñcāgniṃ vi kārayet  
kalāyayavagodhūmāḥ śyāmākāḥ koradūṣakāḥ  
rājamāṣāśca māṣāśca kulatyāḥ kaṅguyālayaḥ  
dadhisuprasaraṃ kṣīraṃ sarpirgavyaṃ samāhiṣam  
vāstukaṃ kāravellau ca karkoṭakaphalāni ca  
barhiṇo hariṇā matsyā rohitādyāḥ kapiñjalāḥ

### [226.12.p1.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12.p1.7)

etannirāmaye śastā matā subhiṣiktisukaiḥ ||”  
dadhisuprasaraṃ daghnā supraḥ sṛto ravo yasya tat  
kṣauraṃ dadhiyuktaṃ cīramityarthaḥ  
“gur̤āmalakapathyānāṃ cūrṇaṃ pratyekaśaḥ palam  
tripalaṃ lohakiṭṭasya tat sarvvaṃ madhusarpiṣā  
samāloḍya samaśnīyādakṣamātraṃ pramāṇataḥ  
ādimadhyāvasāneṣu bhojanasya nihanti tat  
annadravaṃ jaratpittamamlapittaṃ sudāruṇam  
pariṇāmasamutthañca śūlaṃ saṃvatsarotthitam ||”  
iti gur̤amaṇḍūram  
“kṣāśāmaṃ mendhavaṃ bhadrāṃ lavaṇaṃ kaṭukaṃ racam  
vegarodhaṃ śucaṃ krodhaṃ vidala guruvān bhajet ||”  
iti śūlaśamapariṇāmaśūlānnadravajaratpittādikāraḥ| iti bhāvaprakāśaḥ || || api ca  
“arkapatraṃ gṛhītvā tu mandānau tāpayecchanaiḥ  
nicautha pūrayet karṇau karṇaśūlaṃ vinaśyati  
bālārkahastaṃ kṣīraṃ lavaṇaṃ tāmtrabhājane  
dṛṣṭaṃ payaḥ samāyuktaṃ cakṣuḥśūlaharaṃ param ||”  
bālārkahastañca tāmbūlaśca iti vā pāṭhaḥ  
“cūrṇamāmalakasyaivaṃ pītaṃ śūlaharaṃ param |”

### [226.12.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12.p2)

iti gārur̤e 194|195|164 adhyāyāḥ

## Linked texts (4)

- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.26.18) — Vṛnda, Sanskrit
- [Mudgalapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.surya.mudgala.3.17.13) — Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.28.12) — Vyāsa, Sanskrit
- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.36.1) — Vaṅgasena, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.226.12) · Pramāṇa
