Shabdakalpadruma 276.71
Śabdakalpadruma 276.71
- Language
- Sanskrit
276.71.1
“gomayenodakerbhūmau śodhayitvā samāhitaḥ
sannipātya dvijān sarvvān sādhubhiḥ sanniyantrayet
śvo bhaviṣyati me śrāddhaṃ pūrvedyarabhipūjya ca
asambhave paredyurvā yathoktalakṣaṇairyutān
tasya te pitaraḥ śrutvā śrāddhakālamupasthitam
anyonyamanasā dhyātvā savvantanti manojavāḥ
brāhmaṇaiste sahānnānti pitaro hyantaraukṣagāḥ
vāyubhūtāśca tiṣṭhanti bhuktā yānti parāṃ gatim
āmantritāśca te viprāḥ śrāddhakāla upasthite
vaseyurniyatāḥ sarvve brahmacaryyaparāyaṇāḥ
akrodhano'tvaro'mattaḥ satyavādī samāhitaḥ
bhāraṃ maithunamadhvānaṃ śrāddhakṛdvarjayeccapam
āmantrito brāhmaṇo yaḥ anyaṃ vai kurute caṇam
sa yāti rauravaṃ ghoraṃ mūkaratvaṃ prayāti ca
āmantrayitvā yo mohādaparaṃ manyatet dvijam
sa tasmādadhikaḥ pāpī viṣṭhākīṭo'bhijāyate
śrāddhe nimantrito vipro maithunaṃ yo'dhigacchati
brahmahatyāmavāpnoti tiryyagyonau sa gacchati
śrāddhaṃ kṛtvā tu bhuktā ca yo'tmānaṃ pratipadyate
bhavanti pitarastasya tanmāsaṃ pāṃśubhojanāḥ
nimantritastu yaḥ śrāddhe prakuryyāt kalahaṃ dvijaḥ
bhavanti tasya tanmāsaṃ pitaro malabhojanāḥ
tasmānnimantritaḥ śrāddhe niyatātmā bhavet dvijaḥ
akrodhanaḥ śaucaparaḥ karttā caiva jitendriyaḥ
śvobhūte dakṣiṇāṃ gatvā diśaṃ rabhyautu samāhitaḥ
samūlānāharedapi dakṣiṇāyān sunirmalān
dakṣiṇāpravaṇaṃ khigdhaṃ viviktaṃ śubhalakṣaṇam
śuciṃ deśaṃ viviktañca gomayenopalepayet
nadītīreṣu tīrtheṣu svabhūmau caiva sādhuṣu
vivikteṣu ca tṛṣṇanti datte ca pitaraḥ sadā
pārakye bhūmibhāge tu pitṛṇāṃ naiva nirvapet
svāmibhikhiṅghantyetta mohāt yat kriyate naraiḥ
276.71.2
aṭavyaḥ parvvatāḥ puṣyāstīrthānyāyatanāni ca
sarvvānyāmyakimākhyāturna hi teṣu parigrahaḥ
tilānavakirettaca sarvvato bandhayedajān
asuropahataṃ sarvva tilaiḥ śudhyatyajena vā
tato'naṃ bahusaṃskāraṃ naikavyañjanamabhumam
coṣyapeyasamhadvañca yathāśaktā prakalpayet
tato nivṛtte madhyāhne nyaprolomanakhān dvijān
abhigamya yathābhāgaṃ prayaccheddantadhāvanam
tailamabhyañjanaṃ snānaṃ snānīyañca pṛthagvidham
pātrerīṅgudaraiḥ kuryyāt taiścadaivamapūrvakam
tataḥ snātvā viśrvetaiśvaḥ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ
śrāddhaṃ
pādaprakṣālanaśaucañca saṃprayaccheda yathākramam |”
“ye cātra viśvedevānāṃ dvijāḥ pūrvvaṃ nimantritāḥ
prāṅmukhānāsanānyeṣāṃ vidadhītojjhitāni ca
dakṣiṇā sukhayuktāni pitṝṇāmāsanāni ca |”
dakṣiṇāgrekaraṃbhāṃśca prokṣitāni tilodakaiḥ
teṣūpaveśayedetānāsanaṃ saṃspṛśan dvijaḥ
āsaddhamiti saṃjalpannāsīraṃste pṛthak pṛthak
dvau daive prāṅmukhau pitrye trayaścodaṅmukhāstathā
ekaikaṃ vā bhavettantraṃ devamātāmaheṣvapi
satkriyāṃ deśakālau ca śaucaṃ brāhmaṇasampadam
pañcaitān vistaro hanti tasmānneheta vistaram
api vā yojayedekaṃ brāhmaṇaṃ vedapāragam
śrutaśīlādisampannamamatsyamavivarjitam
uddhṛtya pātre cānnaṃ tat sarvvasmāt prājñatān
punaḥ
devatāyatane tasmai nivedyānnaṃ pravarttayet
prāsvaṃśau tadaśaktu dadyādvā brahmacāriṇe
tasmādekamapi śreṣṭhaṃ vidvāṃsaṃ bhojayet dvijam
bhikṣuko brahmacārī vā bhojanārthamupasthitaḥ
upaviṣṭeṣu yaḥ śrāddhe kāmaṃ tamapi bhojayet
atithiryasya nāśnāti na tat śrāddhaṃ praśasyate
tasmāt prayatnāt śrāddheṣu pūjyā hyatithayo dvijaiḥ
276.71.3
ātithyarahitaśrāddhaṃ sukṛtaṃ ye dvijātayaḥ
kākayoniṃ vrajantyete dātā caiva na saṃśayaḥ
hīnāṅgaḥ patitaḥ kuṣṭhī vraṇī puṃskuṇaśaṇḍikau
kukkuṭāḥ sūkarāḥ śvāno varjyāḥ śrāddheṣu dūrataḥ
bībhatsamaśuciṃ nagnaṃ mattaṃ dhūrttaṃ rajasvalām
nīlakauṣāyavasanaṃ pāṣaṇḍāṃśca vivarjjayet
yattatra kriyate karmma paitṛkaṃ brāhmaṇān prati
tat sarvvameva karttavyaṃ vaiśvadevapūrvakam
yathoddiṣṭān sarvvāstān kṛtvā dvibhugnayaiḥ
sapṛṣṭāmabhiḥ śiroveṣṭiścapavāsojnulepaneḥ
natastrāvādyahaṃ devān brāhmaṇānāmagujñayā
udaṅmukho yathāśrāvyaṃ viśvedevāsa ityṛcā
he pavitre gṛhītvā ca bhājane kṣālite punaḥ
śanno devyā jalaṃ kṣiptvā yavo'sīti yavāṃstathā
yā divyā iti mantreṇa haste cardhyaṃ nivedayet
pradadyādgandhamālyāni dhūpādīṃśca ca śaktitaḥ
apasavyaṃ tataḥ kṛtvā pitṝṇāṃ dakṣiṇāmukhaḥ
āvāhanaṃ tataḥ kuryyāt uśantasvetyṛcā budhaḥ
āyāntu tadanujñāto japedāyāntu nastataḥ
śanno devyodakaṃ pātre tilo'sīti tilāṃstathā
kṣiptā cārghyaṃ yathāpūrvaṃ dattvā hasteṣu vai punaḥ
saṃsravāṃśca tataḥ sarvvān pātre kuryāt samāhitaḥ
pitryabhyaḥ sthānenetena nyubjaṃ pātraṃ nidhāya tu
agnau kariṣyetyādāya pṛcchettannaṃ ghṛtaplutam
kuruṣveti hyanujñāto juhuyādupavītavat
yajñopavītinā homaḥ karttavyaḥ kuśapāṇinā
prācīnāvītinā pitryaṃ vaiśvadevantu homayet
haviṣyaṃ pātayettvāgnau devān paricaran sadā
pitṝṇāṃ paricaryyāsu pātayeditaraṃ tathā
somāya vai pitṛmate svadhā nama iti bruvan
agnaye kavyavāhanāya svadheti juhuyāttataḥ
agnyābhāve tu viprasya pāṇāvevopapādayet
mahārhavānnike vāpya goṣṭhe vā susamāhitaḥ
276.71.4
tatastairabhyanujñāto gatvā vai dakṣiṇāṃ diśam
gomayenopaliptorvyāṃ stāryaṃ kṛtvā tu saikatam
maṇḍalaṃ caturasraṃ vā dakṣiṇāvanataṃ śubham
trirāllikhetasya madhyaṃ darbheṇaikena caiva hi
tataḥ saṃstīrya tatsthāne darbhāṃstu vai dakṣiṇāgrakān
trīn piṇḍān nirvapettatra haviḥśeṣān samāhitaḥ
nyupya piṇḍāṃstu taddhastaṃ nirmṛjyāllepabhāginām
teṣu darbheṣvathācamya cirāyamya śanairasūna
ṣaḍaṅgūnṛnnamaskuryāt pitṝneva ca mantravit
udakaṃ ninayeccheṣaṃ śanaiḥ piṇḍāṃnti ke punaḥ
avajighreta tān piṇḍān yathāśvaprān samāhitaḥ
atha piṇḍāvaśiṣṭānna' vidhinā bhojayeddijān
māṃsān paqueryn vividhān dadyāt tṛptapradāyakam
kṣūpaśākaphalānīkṣūn payo dadhi ghṛtaṃ madhu
annañcaiva yathākāmaṃ vividhaṃ bhakṣyapeyakam
yadaddhiṣṭaṃ dvijendrāṇāṃ tattatsarvvaṃ nivedayet
śrādhdhāṃstittirijāścaiva vividhān śukairā vividhāstathā
uṣṇamannaṃ dvijātibhyo dātavyaṃ śreya icchatā
anyatra phalamūlebhyaḥ pānakebhyastathaiva ca
nāśrūṇi pātayejjātu na kuryānnānṛtaṃ vadet
na pādena spṛśedanaṃ na caitadavadhūnayet
krodhena ceva yahūtaṃ yaddattaṃ tvarayā punaḥ
yātudhānā vilumpanti jalpatā copapāditam
striyā'nyo na tiṣṭheta sannidhau ca dvibhañjanām
na cātra śyenakākādīn pakṣiṇaḥ pratiṣedhayet
na dadyāttanna haste na pratyakṣamavaṇaṃ tathā
na cāmasena pātreṇa na caivāśraddayā punaḥ
kāñcanena tu pātreṇa rājataudumbareṇa ca
dattamakṣayatā' yāti khaṅgagena ca viśeṣataḥ
pātre tu yakṣsye yo vai śrāddhe bhojayate pitṝn
sa yāti narakaṃ ghoraṃ bhoktā caiva purodhasā
na paṃktyā viṣamaṃ dadyāt na yācenna ca dāpayet
276.71.5
yācitā dāpitā dātā narakān yānti
dāruṇān
saṅgītaṃ vāgyatāḥ sṛṣṭā na brūyuḥ prājñatān
guṇān
tāvaddhi pitaro'ścanti yāvannoktā havirguṇāḥ
nāyāsaneopaviṣṭastu bhuñjīta prathamaṃ dvijaḥ
bahūnāṃ paśyatāṃ so'ntaḥ paṃktyā harati kilviṣam
na kiñcidvarjayecchrāddhe niyuktastu dvijottamaḥ
na māṃsaṃ pratiṣedheta yavāpyasnānnamīcayet
yo nāśnāti dvijo māṃsaṃ niyuktaḥ pitṛkammaṇi
sa pretya paśutāṃ yāti sambhavānekaviṃśatim
svādhyāyaṃ śrāvayedeṣāṃ dharmmaśāstrāṇi caiva hi
itihāsapurāṇāni śrāddhakalpauśca śobhanān
tato'nnasrutasṛṇairhastaistyakto vikiran bhuvi
spṛṣṭvā svastitimitvevaṃ tṛptānācāmayettataḥ
ācāntānanujānīyādabhiro ramyatāmiti
svadhāstviti ca taṃ brūyurbrāhmaṇāstadanantaram
tato bhuktavatāṃ teṣāmannaśeṣaṃ nivedayet
yathā brūyustathā kuryyādanujñāto' dvijottameḥ
pitrye svaditamityevaṃ vācyaṃ goṣṭhe tu suśrutam
sampannamityabhyudaye daive rocitamityapi
visṛjya brāhmaṇāṃstān vai pitṛpūrvvantu vāgyataḥ
dakṣiṇāṃ diśamākāṅkṣan yācetaimān varān
pitṝn
dātāro no'bhivarddhantāṃ vedāḥ santatireva ca
śraddhā ca no mā vyagamadvahu deyaśca no'stviti
piṇḍāṃstu go'javiprebhyo dadyādagnau jale'pi vā
madhyamantu tataḥ piṇḍamadyāt patnī sutārthinī
pracātyā hastāvācamya jñātīn preṣyeṇa bhojayet
jñātiṣvapi ca susnigdhān bhṛtyān bhojayettataḥ
paścāt svayañca patnībhiḥ śeṣamanna' samāharet
godāsadyettaducchiṣṭa' yāvannāstaṃ gato raviḥ
brahmacārī bhavetāntu dampatī rajanīntu tām
dattvā śrāddhaṃ tathā bhuktvā sevate yastu methunam
mahāgauravamāyātā kīṭayonau brajet punaḥ
276.71.6
śucirakrodhanaḥ śāntaḥ satyavādī samāhitaḥ
svādhyāyaśca tathā'dhyānaṃ karttā bhoktā ca varjayet
śrāddhaṃ kṛtvā paraśrāddhe bhuṅkte ye dvijātayaḥ
mahāpātakabhikhyātā yānti te narakān bahūn
eṣa vo'bhihitaḥ samyak śrāddhakalpaḥ sanātanaḥ
vyanena varttayennityamaśrāddhīgoṣṭheṣu tacchaviṣ
anihotramaśo vāpi tathaiva yajamānitaḥ
āmaśrāddhaṃ dvijaḥ kuryāt tṛṇavastu sadaiva hi
śrāmaśrāddhaṃ yadā kuryyāt vidhijñaḥ śraddhayānvitaḥ
tenāgnaukaraṇaṃ kuryyāt piṇḍāṃścanaiva nirvapet
yo'nena vidhinā śrāddhaṃ kuryyāt saṃyatamānasaḥ
vyapaitakalmaṣo nityaṃ ghanīnāṃ varttate padam
tasmāt sarvvaprayatnena śrāddhaṃ kuryyāt dvijottamaḥ
ārādhito bhavedīgastena samyak sanātanaḥ
api mūlaphalairvāpi prakurvvannimrino dvijaḥ
tilodakenāpayedvā pitṝn jñātvā samāhitaḥ
na jīvatpitṛko dadyāddhomārthā vā vidhīyate
yeṣāṃ vāpi pitā dadyātteṣāmyake pracakṣate
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ
yo yasya kriyate tasmai deyaṃ nānnāsya tena tu
bhojayedvāpi jīvantaṃ yathākāmantu bhaktitaḥ
na jīvantamatikramya dadāti śrūyate śrutiḥ
dvābhyāmathaiko dadyādvājiveṇikṣayoḥ samam
ṛtukalpadaṃ dhamyādāttu viniyogo'dito yadi
abhyanujñāta suno yastu suskanno jāyate dvijaḥ
pradadyāddonine piṇḍaṃ deṣiṇo tu tato'nyathā
śrāī
śrāī
śrāntaḥ
āśrāvaṇaḥ
āsa,
āsaḥ,
āsraveraḥ,
āśraḥ,
āśrayaḥ,
āśvaḥ,
āśvakaḥ,
śrāvaṇaḥ,
śrāvaṇaḥ
ścittavā
śrāvaṇā,
śrāvaṇikaḥ,
āvaṇī,
āvanī,
āviṣṭhoyaḥ,
śri,
śritaḥ,
śritavān, [tu ]
śriyaṃmanyā, strī, ātmānaṃ śriyaṃ manyate yā| iti
sugdhabodhavyākaraṇam || (yathā, bhaṭṭiḥ |5
Linked texts (2)
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śrāddhakaumudī — Govindānanda 1500, Sanskrit