<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.276.71 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 276.71

# Shabdakalpadruma 276.71

Śabdakalpadruma 276.71

- **Language:** Sanskrit

### [276.71.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.276.71.1)

“gomayenodakerbhūmau śodhayitvā samāhitaḥ  
sannipātya dvijān sarvvān sādhubhiḥ sanniyantrayet  
śvo bhaviṣyati me śrāddhaṃ pūrvedyarabhipūjya ca  
asambhave paredyurvā yathoktalakṣaṇairyutān  
tasya te pitaraḥ śrutvā śrāddhakālamupasthitam  
anyonyamanasā dhyātvā savvantanti manojavāḥ  
brāhmaṇaiste sahānnānti pitaro hyantaraukṣagāḥ  
vāyubhūtāśca tiṣṭhanti bhuktā yānti parāṃ gatim  
āmantritāśca te viprāḥ śrāddhakāla upasthite  
vaseyurniyatāḥ sarvve brahmacaryyaparāyaṇāḥ  
akrodhano'tvaro'mattaḥ satyavādī samāhitaḥ  
bhāraṃ maithunamadhvānaṃ śrāddhakṛdvarjayeccapam  
āmantrito brāhmaṇo yaḥ anyaṃ vai kurute caṇam  
sa yāti rauravaṃ ghoraṃ mūkaratvaṃ prayāti ca  
āmantrayitvā yo mohādaparaṃ manyatet dvijam  
sa tasmādadhikaḥ pāpī viṣṭhākīṭo'bhijāyate  
śrāddhe nimantrito vipro maithunaṃ yo'dhigacchati  
brahmahatyāmavāpnoti tiryyagyonau sa gacchati  
śrāddhaṃ kṛtvā tu bhuktā ca yo'tmānaṃ pratipadyate  
bhavanti pitarastasya tanmāsaṃ pāṃśubhojanāḥ  
nimantritastu yaḥ śrāddhe prakuryyāt kalahaṃ dvijaḥ  
bhavanti tasya tanmāsaṃ pitaro malabhojanāḥ  
tasmānnimantritaḥ śrāddhe niyatātmā bhavet dvijaḥ  
akrodhanaḥ śaucaparaḥ karttā caiva jitendriyaḥ  
śvobhūte dakṣiṇāṃ gatvā diśaṃ rabhyautu samāhitaḥ  
samūlānāharedapi dakṣiṇāyān sunirmalān  
dakṣiṇāpravaṇaṃ khigdhaṃ viviktaṃ śubhalakṣaṇam  
śuciṃ deśaṃ viviktañca gomayenopalepayet  
nadītīreṣu tīrtheṣu svabhūmau caiva sādhuṣu  
vivikteṣu ca tṛṣṇanti datte ca pitaraḥ sadā  
pārakye bhūmibhāge tu pitṛṇāṃ naiva nirvapet  
svāmibhikhiṅghantyetta mohāt yat kriyate naraiḥ

### [276.71.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.276.71.2)

aṭavyaḥ parvvatāḥ puṣyāstīrthānyāyatanāni ca  
sarvvānyāmyakimākhyāturna hi teṣu parigrahaḥ  
tilānavakirettaca sarvvato bandhayedajān  
asuropahataṃ sarvva tilaiḥ śudhyatyajena vā  
tato'naṃ bahusaṃskāraṃ naikavyañjanamabhumam  
coṣyapeyasamhadvañca yathāśaktā prakalpayet  
tato nivṛtte madhyāhne nyaprolomanakhān dvijān  
abhigamya yathābhāgaṃ prayaccheddantadhāvanam  
tailamabhyañjanaṃ snānaṃ snānīyañca pṛthagvidham  
pātrerīṅgudaraiḥ kuryyāt taiścadaivamapūrvakam  
tataḥ snātvā viśrvetaiśvaḥ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ  
śrāddhaṃ  
pādaprakṣālanaśaucañca saṃprayaccheda yathākramam |”  
“ye cātra viśvedevānāṃ dvijāḥ pūrvvaṃ nimantritāḥ  
prāṅmukhānāsanānyeṣāṃ vidadhītojjhitāni ca  
dakṣiṇā sukhayuktāni pitṝṇāmāsanāni ca |”  
dakṣiṇāgrekaraṃbhāṃśca prokṣitāni tilodakaiḥ  
teṣūpaveśayedetānāsanaṃ saṃspṛśan dvijaḥ  
āsaddhamiti saṃjalpannāsīraṃste pṛthak pṛthak  
dvau daive prāṅmukhau pitrye trayaścodaṅmukhāstathā  
ekaikaṃ vā bhavettantraṃ devamātāmaheṣvapi  
satkriyāṃ deśakālau ca śaucaṃ brāhmaṇasampadam  
pañcaitān vistaro hanti tasmānneheta vistaram  
api vā yojayedekaṃ brāhmaṇaṃ vedapāragam  
śrutaśīlādisampannamamatsyamavivarjitam  
uddhṛtya pātre cānnaṃ tat sarvvasmāt prājñatān  
punaḥ  
devatāyatane tasmai nivedyānnaṃ pravarttayet  
prāsvaṃśau tadaśaktu dadyādvā brahmacāriṇe  
tasmādekamapi śreṣṭhaṃ vidvāṃsaṃ bhojayet dvijam  
bhikṣuko brahmacārī vā bhojanārthamupasthitaḥ  
upaviṣṭeṣu yaḥ śrāddhe kāmaṃ tamapi bhojayet  
atithiryasya nāśnāti na tat śrāddhaṃ praśasyate  
tasmāt prayatnāt śrāddheṣu pūjyā hyatithayo dvijaiḥ

### [276.71.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.276.71.3)

ātithyarahitaśrāddhaṃ sukṛtaṃ ye dvijātayaḥ  
kākayoniṃ vrajantyete dātā caiva na saṃśayaḥ  
hīnāṅgaḥ patitaḥ kuṣṭhī vraṇī puṃskuṇaśaṇḍikau  
kukkuṭāḥ sūkarāḥ śvāno varjyāḥ śrāddheṣu dūrataḥ  
bībhatsamaśuciṃ nagnaṃ mattaṃ dhūrttaṃ rajasvalām  
nīlakauṣāyavasanaṃ pāṣaṇḍāṃśca vivarjjayet  
yattatra kriyate karmma paitṛkaṃ brāhmaṇān prati  
tat sarvvameva karttavyaṃ vaiśvadevapūrvakam  
yathoddiṣṭān sarvvāstān kṛtvā dvibhugnayaiḥ  
sapṛṣṭāmabhiḥ śiroveṣṭiścapavāsojnulepaneḥ  
natastrāvādyahaṃ devān brāhmaṇānāmagujñayā  
udaṅmukho yathāśrāvyaṃ viśvedevāsa ityṛcā  
he pavitre gṛhītvā ca bhājane kṣālite punaḥ  
śanno devyā jalaṃ kṣiptvā yavo'sīti yavāṃstathā  
yā divyā iti mantreṇa haste cardhyaṃ nivedayet  
pradadyādgandhamālyāni dhūpādīṃśca ca śaktitaḥ  
apasavyaṃ tataḥ kṛtvā pitṝṇāṃ dakṣiṇāmukhaḥ  
āvāhanaṃ tataḥ kuryyāt uśantasvetyṛcā budhaḥ  
āyāntu tadanujñāto japedāyāntu nastataḥ  
śanno devyodakaṃ pātre tilo'sīti tilāṃstathā  
kṣiptā cārghyaṃ yathāpūrvaṃ dattvā hasteṣu vai punaḥ  
saṃsravāṃśca tataḥ sarvvān pātre kuryāt samāhitaḥ  
pitryabhyaḥ sthānenetena nyubjaṃ pātraṃ nidhāya tu  
agnau kariṣyetyādāya pṛcchettannaṃ ghṛtaplutam  
kuruṣveti hyanujñāto juhuyādupavītavat  
yajñopavītinā homaḥ karttavyaḥ kuśapāṇinā  
prācīnāvītinā pitryaṃ vaiśvadevantu homayet  
haviṣyaṃ pātayettvāgnau devān paricaran sadā  
pitṝṇāṃ paricaryyāsu pātayeditaraṃ tathā  
somāya vai pitṛmate svadhā nama iti bruvan  
agnaye kavyavāhanāya svadheti juhuyāttataḥ  
agnyābhāve tu viprasya pāṇāvevopapādayet  
mahārhavānnike vāpya goṣṭhe vā susamāhitaḥ

### [276.71.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.276.71.4)

tatastairabhyanujñāto gatvā vai dakṣiṇāṃ diśam  
gomayenopaliptorvyāṃ stāryaṃ kṛtvā tu saikatam  
maṇḍalaṃ caturasraṃ vā dakṣiṇāvanataṃ śubham  
trirāllikhetasya madhyaṃ darbheṇaikena caiva hi  
tataḥ saṃstīrya tatsthāne darbhāṃstu vai dakṣiṇāgrakān  
trīn piṇḍān nirvapettatra haviḥśeṣān samāhitaḥ  
nyupya piṇḍāṃstu taddhastaṃ nirmṛjyāllepabhāginām  
teṣu darbheṣvathācamya cirāyamya śanairasūna  
ṣaḍaṅgūnṛnnamaskuryāt pitṝneva ca mantravit  
udakaṃ ninayeccheṣaṃ śanaiḥ piṇḍāṃnti ke punaḥ  
avajighreta tān piṇḍān yathāśvaprān samāhitaḥ  
atha piṇḍāvaśiṣṭānna' vidhinā bhojayeddijān  
māṃsān paqueryn vividhān dadyāt tṛptapradāyakam  
kṣūpaśākaphalānīkṣūn payo dadhi ghṛtaṃ madhu  
annañcaiva yathākāmaṃ vividhaṃ bhakṣyapeyakam  
yadaddhiṣṭaṃ dvijendrāṇāṃ tattatsarvvaṃ nivedayet  
śrādhdhāṃstittirijāścaiva vividhān śukairā vividhāstathā  
uṣṇamannaṃ dvijātibhyo dātavyaṃ śreya icchatā  
anyatra phalamūlebhyaḥ pānakebhyastathaiva ca  
nāśrūṇi pātayejjātu na kuryānnānṛtaṃ vadet  
na pādena spṛśedanaṃ na caitadavadhūnayet  
krodhena ceva yahūtaṃ yaddattaṃ tvarayā punaḥ  
yātudhānā vilumpanti jalpatā copapāditam  
striyā'nyo na tiṣṭheta sannidhau ca dvibhañjanām  
na cātra śyenakākādīn pakṣiṇaḥ pratiṣedhayet  
na dadyāttanna haste na pratyakṣamavaṇaṃ tathā  
na cāmasena pātreṇa na caivāśraddayā punaḥ  
kāñcanena tu pātreṇa rājataudumbareṇa ca  
dattamakṣayatā' yāti khaṅgagena ca viśeṣataḥ  
pātre tu yakṣsye yo vai śrāddhe bhojayate pitṝn  
sa yāti narakaṃ ghoraṃ bhoktā caiva purodhasā  
na paṃktyā viṣamaṃ dadyāt na yācenna ca dāpayet

### [276.71.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.276.71.5)

yācitā dāpitā dātā narakān yānti  
dāruṇān  
saṅgītaṃ vāgyatāḥ sṛṣṭā na brūyuḥ prājñatān  
guṇān  
tāvaddhi pitaro'ścanti yāvannoktā havirguṇāḥ  
nāyāsaneopaviṣṭastu bhuñjīta prathamaṃ dvijaḥ  
bahūnāṃ paśyatāṃ so'ntaḥ paṃktyā harati kilviṣam  
na kiñcidvarjayecchrāddhe niyuktastu dvijottamaḥ  
na māṃsaṃ pratiṣedheta yavāpyasnānnamīcayet  
yo nāśnāti dvijo māṃsaṃ niyuktaḥ pitṛkammaṇi  
sa pretya paśutāṃ yāti sambhavānekaviṃśatim  
svādhyāyaṃ śrāvayedeṣāṃ dharmmaśāstrāṇi caiva hi  
itihāsapurāṇāni śrāddhakalpauśca śobhanān  
tato'nnasrutasṛṇairhastaistyakto vikiran bhuvi  
spṛṣṭvā svastitimitvevaṃ tṛptānācāmayettataḥ  
ācāntānanujānīyādabhiro ramyatāmiti  
svadhāstviti ca taṃ brūyurbrāhmaṇāstadanantaram  
tato bhuktavatāṃ teṣāmannaśeṣaṃ nivedayet  
yathā brūyustathā kuryyādanujñāto' dvijottameḥ  
pitrye svaditamityevaṃ vācyaṃ goṣṭhe tu suśrutam  
sampannamityabhyudaye daive rocitamityapi  
visṛjya brāhmaṇāṃstān vai pitṛpūrvvantu vāgyataḥ  
dakṣiṇāṃ diśamākāṅkṣan yācetaimān varān  
pitṝn  
dātāro no'bhivarddhantāṃ vedāḥ santatireva ca  
śraddhā ca no mā vyagamadvahu deyaśca no'stviti  
piṇḍāṃstu go'javiprebhyo dadyādagnau jale'pi vā  
madhyamantu tataḥ piṇḍamadyāt patnī sutārthinī  
pracātyā hastāvācamya jñātīn preṣyeṇa bhojayet  
jñātiṣvapi ca susnigdhān bhṛtyān bhojayettataḥ  
paścāt svayañca patnībhiḥ śeṣamanna' samāharet  
godāsadyettaducchiṣṭa' yāvannāstaṃ gato raviḥ  
brahmacārī bhavetāntu dampatī rajanīntu tām  
dattvā śrāddhaṃ tathā bhuktvā sevate yastu methunam  
mahāgauravamāyātā kīṭayonau brajet punaḥ

### [276.71.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.276.71.6)

śucirakrodhanaḥ śāntaḥ satyavādī samāhitaḥ  
svādhyāyaśca tathā'dhyānaṃ karttā bhoktā ca varjayet  
śrāddhaṃ kṛtvā paraśrāddhe bhuṅkte ye dvijātayaḥ  
mahāpātakabhikhyātā yānti te narakān bahūn  
eṣa vo'bhihitaḥ samyak śrāddhakalpaḥ sanātanaḥ  
vyanena varttayennityamaśrāddhīgoṣṭheṣu tacchaviṣ  
anihotramaśo vāpi tathaiva yajamānitaḥ  
āmaśrāddhaṃ dvijaḥ kuryāt tṛṇavastu sadaiva hi  
śrāmaśrāddhaṃ yadā kuryyāt vidhijñaḥ śraddhayānvitaḥ  
tenāgnaukaraṇaṃ kuryyāt piṇḍāṃścanaiva nirvapet  
yo'nena vidhinā śrāddhaṃ kuryyāt saṃyatamānasaḥ  
vyapaitakalmaṣo nityaṃ ghanīnāṃ varttate padam  
tasmāt sarvvaprayatnena śrāddhaṃ kuryyāt dvijottamaḥ  
ārādhito bhavedīgastena samyak sanātanaḥ  
api mūlaphalairvāpi prakurvvannimrino dvijaḥ  
tilodakenāpayedvā pitṝn jñātvā samāhitaḥ  
na jīvatpitṛko dadyāddhomārthā vā vidhīyate  
yeṣāṃ vāpi pitā dadyātteṣāmyake pracakṣate  
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ  
yo yasya kriyate tasmai deyaṃ nānnāsya tena tu  
bhojayedvāpi jīvantaṃ yathākāmantu bhaktitaḥ  
na jīvantamatikramya dadāti śrūyate śrutiḥ  
dvābhyāmathaiko dadyādvājiveṇikṣayoḥ samam  
ṛtukalpadaṃ dhamyādāttu viniyogo'dito yadi  
abhyanujñāta suno yastu suskanno jāyate dvijaḥ  
pradadyāddonine piṇḍaṃ deṣiṇo tu tato'nyathā  
śrāī  
śrāī  
śrāntaḥ  
āśrāvaṇaḥ  
āsa,  
āsaḥ,  
āsraveraḥ,  
āśraḥ,  
āśrayaḥ,  
āśvaḥ,  
āśvakaḥ,  
śrāvaṇaḥ,  
śrāvaṇaḥ  
ścittavā  
śrāvaṇā,  
śrāvaṇikaḥ,  
āvaṇī,  
āvanī,  
āviṣṭhoyaḥ,  
śri,  
śritaḥ,  
śritavān, \[tu \]  
śriyaṃmanyā, strī, ātmānaṃ śriyaṃ manyate yā| iti  
sugdhabodhavyākaraṇam || (yathā, bhaṭṭiḥ |5

## Linked texts (2)

- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.22.5) — Vyāsa, Sanskrit
- [Śrāddhakaumudī](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.mithila_bengal.sraddhakaumudi.3.p53) — Govindānanda 1500, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.276.71](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.276.71) · Pramāṇa
