<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.283.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 283.2

# Shabdakalpadruma 283.2

Śabdakalpadruma 283.2

- **Language:** Sanskrit

### [283.2.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.283.2.1)

śrīrāma  
iti varasuskhāt śrutvā rājā daśarathaḥ sukhī  
tataścakre vaiṣṇavayajñaṃ sa devā yakṣa tatparaḥ  
tataḥ kāle mahārājñī garmaṃ dhatte manoharam  
caitre māsi hite pakṣe navamyāṃ śobhane dine  
atipuṇya susaṃlagne jāto rāmaḥ svayaṃ hariḥ  
punarvvasvṛkṣasaṃyuktā sā tithiḥ sarvvakāmadā  
śrīrāmanavamī proktā koṭisūryyagrahādhikā  
asmin dine mahāpuṇye rāmamuddiśya bhaktitaḥ  
yatkiñcit kriyate karmma tadakṣayakaraṃ smṛtam  
upoṣagaṃ jāgaraṇaṃ pitṛnuddiśya tarpaṇam  
tasmin dine tu karttavyaṃ brahmaprāptimabhīpsubhiḥ  
tasmin dine mahāpuṇye rāmamuddiśya bhaktitaḥ  
jayadekānta āsīno yāvata syādṛṣpramodinam  
tenaiva syāt puraścaryyā daśamyāṃ bhojayeddijān  
bhaktyonmavaiścavividhairbhaktyā dadyācca dakṣiṇām  
kṛtakkatyo bhavettena sadyo rāmaḥ prasīdati  
yastu rāmanavamyāntu bhuṅkte mattoṃ vimūdadhīḥ  
kumbhīpākeṣu ghoreṣu pacyate nātra saṃśayaḥ  
kurvvan rāmanavamyāṃ ya upoṣakamastantritaḥ  
na kṣīte māturudare svayaṃ rāmo bhavettu saḥ  
śrīrāmanavamo nāma pugyāt puṇyatamavratam  
iti śrutvā susaṃtuṣṭaḥ sanakaḥ punarabravīt  
vidhinā kena karttavyaṃ vada me kamalodbhava  
brahmovāca  
vratapūrvvadine snātvā śaṅkhamuktā nirāmiyam  
bhaktyā ca yoviṣyannaṃ bhuyīta svastriye kuśe  
brāhme muhūrtte cotthāya katvā prātaḥkriyāṃ tataḥ  
prātaḥ snātvā śucirbhūtvā saṅkalpaṃ vidhinācaret  
pratimāyāṃ ghaṭe vāpi paṭe vā yantrato'pi vā  
śālagrāmaśilāyāntu tulasīdalakatpasā  
pūjrā śrīrāmacandrasya koṭikoṭiguṇādhikā  
kauśalyā pūjanīyādau rājā caiva tataḥ param  
ṣaḍaṅgaṃ pūjayeścaiva lakṣmaṇādīn viśeṣataḥ

### [283.2.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.283.2.2)

pūjayet parayā bhaktyā parivāraṃ tataḥ param  
tato yaṣṭāṃśca dikpālāṃśvarūṇāṃści ca pūjayet  
uccasyai grahapañcake suragurau saṃndhau navamyau tithau  
lagne karkaṭake punarvvasudine meṣaṃ gate pūṣaṇi  
nihaṃtuṃ nikhilāḥ palāśasamidho madhyādathodhyāravaṃrāvirbhūta mabhūdapūrvvavibhavaṃ yatkiccidekaṃ mahaḥ  
tato vādyādikaṃ kṛtvā dadyāda ghyaṃ viśeṣataḥ  
mūlamantreṇa dadyādvai bhaktyā puṣpāñjalitrayam  
evamaṣṭasu yāmeṣu aṣṭadhā ca japedṛtau  
itihāsakathāṃ śrutvā gītanṛtyairniśāṃ nayet  
tataḥ parrādane prātaḥ snānaṃ kṛtvā vidhānataḥ  
rāmaṃ dūrvvādalaśyāmaṃ bhaktyā bhaktyā prapūjayet  
dakṣiṇāṃ vidhivaddattvā tato'cchidrāvadhārayet  
bhojayitvā tato viprān svayaṃ pāraṇamācaret  
ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ pūjayāddhi ca viśeṣataḥ  
bahuputro dhanādyañca anau maṅgalamāpnuyāt  
saṃgrāme vairiṇo hantā sarvvatra vijayī bhavet  
rājadvāra mahāghore saṃgrābhe pratubandhuve  
śrīvallī  
śrītaḥ,  
śrīlatā,  
śrīvatsaḥ,  
śrīvatsako, \[n\]  
śrīvatlabhṛt,  
śrīvatsalānchanaḥ,  
śrīvatsāṅgaḥ,  
śrīvarāhaḥ,  
śrīvallī,  
śrīvāṭī,  
śrīvārakaḥ,  
śrīvāsaḥ,  
śrīvāsāḥ, \[s\]  
śrīvidyā,  
“bālārka maṇḍalābhāsāṃ caturbāṅ trilocanām  
pāśāṅkuśaśarāṃścāpaṃ dhārayantīṃ śivāṃ bhaje ||”  
evaṃ dhyātvā mānasapūjādikaṃ kuryyāt | iti  
tantrasāraḥ  
śrīvṛkṣaḥ,  
śrīvṛkṣakaḥ,  
śrīveṣṭaḥ,  
śrīśaḥ,  
śrīsaṃjñaṃ,  
śrīsahodaraḥ,  
śrīhastinī,  
śrutavo  
śru,  
śru,  
śrutvāṭ,  
śrutvikā,  
śrutaṃ,  
śrutaḥ,  
śrutakīrttiḥ,  
śrutadevī,  
śrutabodhaḥ,  
“hṛndyāṃ laghvāṃ yena śrutamātreṇa budhyate  
tadahaṃ kathayiṣyāmi śrutabodhamavistaram ||”  
śrutarṣiḥ,  
śrutasakho'nujaḥ,  
śrutaśroṇī,  
śrutādarśa,

### [283.2.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.283.2.3)

śrutādhyayanasampannaḥ,  
śrutānvitaḥ,  
śrutārthaḥ,  
śrutāyuḥ,  
śrutiḥ,  
“grāhyasya gocaro gandho gandhatvādirapi smṛtaḥ  
tathā raso rasajñāyāstathā śabdo'pi ca  
śruteḥ ||”  
anvaya  
“tīvrāmuhṛdatīmandyāindovayastu ṣaḍ jagaḥ  
dayāvatī rañjanau ca ratikā ṣaṭṭhabhe sthitāḥ  
raudrī krodhā ca gāndhāre vajrikātha prasādinī  
prītiśca mārjanītyetāḥ śrutayo madhyamāśritāḥ  
citau raktā ca sandīptālāpinyapi pañcame  
madantī rohiṇī ramyetyetā dhaivatasaṃśrayāḥ  
ugrā ca cobhiṇīti he niṣāde vadataḥ śrutīḥ”  
iti saṅgītaratnākaraḥ  
śrutikaṭaḥ, puṃ, (śrutau kaṭatīti | kaṭa + aca |)  
prāyaścittaḥ | ṛṣiḥ | pāpaśodhanam | iti  
medinī  
śrutikaṭuḥ, puṃ, (śrutau kaṭuḥ |) kaṭhoraśabdaḥ  
alaṅkārasya doṣaviśeṣaḥ | yathā, —  
“śrutikaṭuśūnyālaṃkārikapramodakāritā kavisudavivakṣikāḥ |” udāharaṇam  
“vācā madhurayā tanvi sthitāpāṅgataraṅgayā  
magāvadaramadyodya kārṣāṇyaṃ kuru mādṛśām |”  
iti kāvyacandrikā  
śrutikathitaḥ, tri, (śrutau kathitaḥ |) śrutayuktaḥ  
vedoktaḥ | iti lokaprasiddhiḥ  
śrutijīvikā, strī, (śrutireva jīvikā yasyāḥ |)  
dharmmaśāstram | yathā, —  
“smṛtidharmmasaṃhitā ca saṃhitā śrutijīvikā|”  
iti śabdaratnāvalī  
vedādhyayanopāyaśca  
śrutitatparaḥ, tri, (śrutau tatparaḥ |) sakarṇaḥ | iti  
jaṭādharaḥ | vedābhyāsarataḥ  
śrutidharaḥ, tri, (śrutyā śravaṇamātreṇa dharatīti  
dhṛ + ac | ) śrutimātradhārakaḥ | śravaṇamātreṇābhyāsakarttā | (yathā, gītagovinde

### [283.2.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.283.2.p1)

4  
“ahau ko'pi na vismṛtaḥ śrutidharo dhauyī kaviḥ  
kṣmāpatiḥ ||”)  
tadauṣadhaṃ yathā, —  
hariruvāca  
“hastikarṇasya vai mūlaṃ gṛhītvā cūrṇayennara  
sarvvarogavinirmuktaṃ cūrṇaṃ palaśataṃ śiva  
sakṣauraṃ bhacitaṃ kuryyāt saptāhena vṛṣadhvaja  
naraṃ śrutidharaṃ śūraṃ gajendragativikramam  
padmagaurapratīkāśaṃ yuktaṃ daśaśatāyuṣā  
ṣoḍaśābdākṛtiṃ vipra satvaṃ dugdhāśinārjunam  
madhusarpiḥsamāyuktaṃ jagdhamāyuṣkaraṃ bhavet  
tanmātraṃ madhunā sārddhaṃ daśavarṣasahasrakam  
kuryyānnaraṃ śrutidharaṃ pramadānandavarddhanam ||”

### [283.2.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.283.2.p2)

iti gāruḍe 161 adhyāyaḥ

## Linked texts (1)

- [Kālatattvavivecana](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.kalatattvavivecana.6.p5) — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.283.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.283.2) · Pramāṇa
