<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.324.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 324.1

# Shabdakalpadruma 324.1

Śabdakalpadruma 324.1

- **Language:** Sanskrit

### [324.1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.324.1.1)

ṣor̤aśamātṛkāḥ, strī, (ṣor̤aśa saṃkhyākāḥ mātṛkāḥ|)  
ṣor̤aśasaṃkhyakadevīviśeṣaḥ | yathā | gauryyādiṣor̤aśamāṭakābhyo namaḥ | iti durgetsavapaddhatiḥ || tāsāṃ nāmāni yathā, āhavattve  
“gaurī padmā śacī medhā sāvitrī vijayā jayā  
devasenā svadhā svāhā mātaro lokamātaraḥ  
śāntiḥ puṣṭistathātuṣṭirātmadeṣamayā saha  
ādau vināyakaḥ pūjyaḥ ante ca kuladevatā |”  
ṣor̤aśilikaṛtuḥ puṃ, (ṣor̤aśa ṛtvijo yatra  
tādṛśaḥ kratuḥ | ) ṣor̤aśapurohitasādhyayāgaviśeṣaḥ | sa tu jyotiṣṭomayāgaḥ | dvādaśāhasādhyasacayāgaśca | yathā | jyotiṣṭome dvādaśaśatagodakṣiṇāvibhāgaḥ ṣor̤aśarlijo taṅgikatobhūte satrātmake dvādaśāhasādhye śatenārhino  
śaucayantotyādidarśanena nirṇīyate | tacca vibhāgaṃ  
manurāha  
“sarvveṣāmāhino mukhyāstadarhenārhino'pare  
tṛtīyinastṛtīyāṃśāñcaturthāṃśekapādinaḥ |”  
dakṣiṇā gośatavibhāgāya śrautakātyāyano'pi  
atha dvādaśa dvādaśa ādyebhyaḥ ṣaṭ ṣaṭ dvitīyebhyaścatasraścatasrastatīyebhyastisrastisra itarebhyaḥ  
ityañca ṣor̤aśartvijāṃ caturaścaturaḥ kṛtvā catvāro  
vargāḥ | iti malamāsatattvam || || eṣāṃ.  
ṛtvijāṃ nāmāni yathā | brahmā 1 brāhmaṇācchaṃsī 2 vyāgrīdhraḥ 3 potā 4 | ete sālvevedīyāḥ | hotā 5 maitrāvaruṇaḥ 6 acchāvāka 7  
grāvastotā 8 | ete ṛgvedinaḥ | adhvaryyuḥ 6  
pratiprasthātā 10 nehā 11 unnetā 12 | etaṃ  
yājuṣāḥ | udgātā 13 prastotā 14 pratihartā  
15 subrahmaṇyaḥ 16| etaṃ sāmagāḥ | iti mahābhārate mokṣadharme105 adhyāye nīlakaṇṭhaṭīkā  
ṣor̤aśārciḥ, puṃ, (ṣor̤aśa arccīyo yasya | ) śukraḥ  
iti śabdamālā | ṣor̤aśakiraṇayukte, tri  
ṣor̤aśī  
ṣor̤aśāṃśaḥ, puṃ, (ṣor̤aśa saṅkhyākā aṅgāni yasya |)

### [324.1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.324.1.2)

ṣor̤aśaprakārahastasnigdhauṣadhiviśeṣaḥ | yathā, —  
“gugguluṃ saralaṃ dāru patraṃ malayasambhavam  
śrīveramadhukaṃ kuṣṭhaṃ gur̤aṃ kharjjūrakaṃ ghanam  
harītakīṃ nakhīṃ lākṣāṃ jaṭāmāṃsīñca śolajam  
ṣor̤aśāṅgaṃ vidhūṣaṃ deve devyai ca karmmaṇi ||”  
iti tantrasāraḥ  
ṣor̤aśāvayavayukte, tri  
ṣor̤aśāṅgiḥ, puṃ, (ṣor̤aśa aṅgayo yasya |) karkaṭaḥ  
iti hemacandraḥ || ṣor̤aśacaraṇayukte, tri  
ṣor̤aśāraṃ, klo, (ṣor̤aśa arāṇi iva dalāni  
yasya | ) ṣor̤aśadalapadmam | yathā, tantre  
“ādhāra liṅganābhau hṛdayasarasije tālumūle  
lalāṭe  
dve patre ṣor̤aśāre diśadaśadaraśe dvādaśārḍe  
catuṣke  
vāsānte vādiśānte ṅa-pa-ka-ṭha-sahite krodhadeśe kharākhyāṃ  
hakṣau kodaṇḍamadhye sakaladalagataṃ varṇarūpaṃ  
namāmi ||”  
jalāśayotsargauyavedikoparikarttavyacakram | yathā,  
matsyapurāṇe  
“rathasya maṇḍapaṃ kuryyāt pañcavarṇena tattvavit  
ṣor̤aśāraṃ bhaveccakraṃ padmahastaṃ caturmmukham  
caturasrantu parito vṛttaṃ madhye suśobhanam  
vaiśānyopari tat kṛtvā yajñāśokaprataukṣayā  
viṣṭarotthastataḥ sarvvān pratidikṣu vicakṣaṇaḥ ||”  
iti jalāśayotsarga tattvam  
ṣor̤aśāciḥ, \[ ṣ \] puṃ, (ṣor̤aśa akṣaṇo vi yasya | )  
śukragrahaḥ | iti bhūriprayogaḥ || ṣor̤aśasaṅkhyāyukte, tri  
ṣor̤aśāvarttaḥ, puṃ, (ṣor̤aśa āvarttā yasya |) aśvaḥ  
iti hemacandraḥ || ṣor̤aśāvarttasaṃyukte, tri  
ṣor̤aśikānnaṃ, klo, pañcaparimāṇam | iti vaidyakaparibhāṣā  
ṣor̤aśī, \[ n \] puṃ, yajñapātraviśeṣaḥ | yathā atirāve ṣor̤aśinaṃ gṛhṇāti nātirātre ṣor̤aśinaṃ  
gṛhṇātīti | ṣor̤aśī stomarūpāmaviśeṣaḥ  
iti mantrabhāṣyatattvam  
ṣor̤aśī, strī, dvādaśamahāvidyāntargatavidyāviśeṣaḥ

### [324.1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.324.1.3)

yathā, —  
“kālī tārā mahāvidyā ṣor̤aśī bhuvaneśvarī  
bhairavī chinnamastā ca vidyā dhūmāvatī tathā  
vagalā siddhavidyā ca mātaṅgī kamalātmikā  
etā daśa mahāvidyāḥ siddhavidyāḥ prakīrttitāḥ ||”  
tasya pāribhāṣikau ṣor̤aśīmāha jñānārṇave  
“candrākta' vāgbhavavyaktaṃ śakrādisahitaṃ pṛthak  
vāsākṣivindunādāya' viśvamāṅgakalālakam  
visargī ṣor̤aśeveyaṃ sākṣāt kāmatarurūpiṇī  
viṣṭaṭāḥ sayajā meśaḥ paścakūṭā bhavanti hi  
vekharī ṣaṣṭhakūṭā syāt ṣaṭkūṭā śaṅkarī  
bhavet ||”  
ṣor̤aśī  
asyārthaḥ candrākta' hakāraḥ | vārakhāntaṃ  
śakāraḥ | śakrādī rephaḥ | vāsāci īkāraḥ  
vinduādau pūrvoktadvādaśavidyādau  
“vaidārimakhinā devi śivaśaktimayo sadā  
tadā medāsra sammanāḥ ṣaṭkūṭā parameśvari  
vekharī navakūṭā syāt saptakūṭā ca śaṅkarī ||”  
asyārthaḥ | śivaśaktimayo pūrvoktā ṣor̤aśyāvatī | medādiḥ prakṛtaḥ | saṅgitā ādī  
bhūṣitā | • || atha mahāṣor̤aśī  
“ādyaṣor̤aśavarṣe bhadre viparītakrameṇa hi  
vilikhya parameśāni tato'nyāni samuddharet  
antarbhaktau varāśece kumārī tripureśvarī  
ebhiśca pañcasaṃkhyākaiṭvījaiḥ saṃpuṭitāṃ yajet  
ṣaṭ kūṭīṃ parameśāni vidyayaṃ ṣor̤aśākṣarī  
trikūṭāḥ sakalā bhadre ṣor̤aśāṃśo bhavanti hi  
vaiṣṇavenopaviṃśāyau jñeyo samadaśākṣarī |”  
asyārthaḥ | ādyavījadvayaṃ māyāramātmakam  
viparītakramaḥ ādī ramā paścānmāyā  
antarmadhye sthitaṃ kāmavījaṃ mukhe ādī yasyāḥ  
kumāthīḥ | ebhiḥ pañcasaṃkhyākairvījaiḥ ṣaṭkūṭīṃ  
saptakūṭī navakūṭāṃ vā saṃpuṭitāṃ saṃpuṭavat  
kṛtāṃ tenāmukhomavilomataḥ saṃpuṭitāmityarthaḥ  
yoginautantre  
“śrīvījamāyāstarayoniśaktikāruca māyā kamalātha vidyā  
śaktyādibījeca vilomatāṃktā

### [324.1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.324.1.4)

śrīṣor̤aśīyaṃ śivapradiṣṭrā ||”  
tathā ca rudrayāmale  
“śrīvyāptā madane vācī parā tāraṃ śivapriyā  
haripriyā trikūṭā yā parā bāṇau manobhavaḥ  
mātā lakṣmīrameśe'vidyā śrībījaṃ ṣor̤aśī parā|”  
atha ṣolāvaktau ṣor̤aśī | rudrayāmale  
“śrībījamāyai saṃlikhya tathaiva ca kumārikām  
śrīvījamāyaṃ kāmañca vāṇyāyā kamalā tathā  
parāṃ kāmañca vāgabījaṃ māyā śrībījameva ca  
ṣolāvaktau ṣor̤aśīyaṃ sarvvatantreṣu gopitā  
rāmyaṃ deyaṃ śiro deyaṃ na deyā ṣor̤aśākṣarī|”  
tantrāntare  
“ādyā kuṇḍalinī śaktiḥ śaktitastrāvataḥ parā  
tiveśyeśasayormadhye devi govindavalabhām  
tatastu manmathaṃ dhauraṃ śrīvījaṃ tadanantaram  
sulikhā ramayormadhye vedavaktaṃ viniḥkṣipet  
tato lopāṃ nyaseddevi trikūṭāmathavā parām  
ādyāni paśca bījāni paścādvinyasya sundari  
ṣor̤aśīyaṃ sugopyā ca saṃsāre'vi prakāśitā  
bhaktyā māhātmyamamṛtaṃ jihvākoṭiśatairapi  
vaktuṃ na śakyate devi kiṃ punaḥ paśubhirmukhaiḥ  
api priyatamaṃ deyaṃ susadāradhanādikam  
rājyaṃ deyaṃ śiro deyaṃ na deyā ṣor̤aśākṣarī |”  
tantrāntare  
“viṣṇurahasyā vāṇi kusumena viśeṣitai  
likhilā sūryyayantrasyau na ca sarvva prakāśayet  
ṣor̤aśī  
tataḥ śālaviśuddhādyaṃ avyamekaṃ pravedayet |”  
vījaṣor̤aśīmāha | siddhayāmave  
“kāmo māyā ramā bālā trikūṭā kho bhagākuśau  
kālī kāmakalā kūcūṃ sarvvādau prakavaḥ priye  
śrīmahāṣor̤aśauyaśca yā sācā bhuvanatraye  
jñānena madhuhā vidyā sarvvānnāyene maskṛtā  
saptalakṣamahāvidyāsvāsādau kathitāḥ priye  
tārātusāratarā bhūtā yā yā vidyāḥ sugopitāḥ  
bahunā kimihoktana nāyāṃ yāhā tu ṣor̤aśī  
prakāśitā mahādevī yā dṛṣṭā te punaḥ punaḥ |”

### [324.1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.324.1.5)

śāktakāmarājantu śrīkrame  
“māyāvījaṃ tathā bhiṇḍī kāmaṃ śakraṃ viyat  
kramāt  
jātavedī mṛgāṅgena lānchitaṃ parameśvarī  
etadvāgbhavakūṭañca pūrvvavat kāmarājakam  
tathaiva śaktivījantu sundaryeṣā prakīrttitā |”  
atrāpi pūrvvavadvījasaṃyogaḥ | māyā īkāraḥ  
bhiṇḍī ekāraḥ | punaḥ śāktamāha  
“etadvayaṃ tato māyā brahmā śakro harī'śvinā  
vāmaneneva saṃyukto nādavinduvibhūṣitaḥ  
etadvāgbhavasṛdiṣṭaṃ pūrvvavat kāmaśaktikam ||”  
bhaga ekāraḥ | atrāpi pūrvvavadvījasaṃyogaḥ | atra  
viśeṣaḥ  
“akavaurṇaṃ yaśa dadyāt trikūṭeṣu varānane  
prathamā sundarī devī dvitīyā brahyasundarī  
śaktikūṭe mahaiśāni anaṅgasundarī matā  
eṣā tu sundarī vidyā matabhedena darśitā  
trikūṭāno vyaṃjavījaṃ vindusargevibhūṣitam  
eṣā śrīprāṇasaṃyuktā dāridrya duḥkhamocinau |”  
iti tantrasāraḥ  
ūnaviṃśatipiṇḍadānakriyā | yathā, —  
pretaśilottarotyā dvādaśapiṇḍān ṣor̤aśīpiṇḍāṃśca dadyāt | iti tīrthayācāprayogatattvam  
tadvidhānaṃ yathā, —  
“amāvasyāsu kanyākeṃ tīrthaprāptau tathā nṛpa  
kṛtvā āddhaṃ vidhānena dadyāt ṣor̤aśapiṇḍakam ||”  
vāyupurāṇauyastatprayogo yathā | ūnaviṃśatidāsyamānapiṇḍakhānāni yathādiṣṭyaṃ bhāgacatuṣṭayena kṛtāni tatra dakṣiṇāyān kuśān  
āstīyaṃ  
“asmatkule sṛtā ye ca gatiryeṣāṃ na vidyate  
āvāhayiṣye tān sarvvān darbhe'haṃ tilodakaiḥ  
mātāmahakule ye ca gatiryeṣāṃ na vidyate  
āvāhayiṣye tān sarvvān darbhe'haṃ tilodakaiḥ  
bandhuvargekule ye ca gatiryeṣāṃ na vidyate  
āvāhayiṣye tān sarvvān darbhe'ha tilodakaiḥ||”  
rakṣatai stilodakairāvāhya  
“ābrahmastambaparyyantāṃ devarṣipitṛmānavāḥ  
tṛpyantu pitaraḥ sarvve mātṛmātāmahādayaḥ

### [324.1.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.324.1.6)

atītakukakoṭīnāṃ saptadvīpanivāsinām  
ābrahmabhavanālokādidamastu tilodakam ||”  
rasenogbhrau tilodakāñjalīn dadyāt | tato mṛjāditaḥ piṇḍatīrthena piṇḍān dadyāt | tatra kramaḥ  
“ajñātakule mṛtā ye ca gatiryeṣāṃ na vidyate  
teṣā muddharaṇārthāya imaṃ piṇḍaṃ dadāmyaham

## Linked texts (5)

- [Śrīvidyārṇavatantra](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.agama.srividya.srividyarnavatantra.4.456) — Sanskrit
- [Puraścaryārṇava](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.prayoga.purascarana.purascaryarnava.3.3.32) — Sanskrit
- [Vāyupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.48.35) — Vyāsa, Sanskrit
- [Kriyākaumudī (Govindānanda)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.krtya.kriyakaumudi.5.p11) — Govindānanda 1500, Sanskrit
- [Tīrthaprakāśa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.tirtha.tirthaprakasa.4.p272) — Mitramiśra, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.324.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.324.1) · Pramāṇa
