Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 374.3-2

Śabdakalpadruma 374.3-2

Language
Sanskrit

Contents

374.3-2.1

146
“mahābhūtāni satyāni yathātmāpi tathaiva hi ||”)
siddhāntaḥ | iti śabdaratnāvalī || || yathārthasya
paryyāyaḥ | tathyam 2 ṛtam 3 samyak 4 | ityamaraḥ || avitatham 5 bhūtam 6 | iti jaṭādharaḥ || talakṣaṇam | yathā, —
“yathārthakathanaṃ yacca sarvvalokasukhapradam
tat satyamiti vijñeyamasatyaṃ tadviparyyayam ||”
tadākārā yathā, —
“satyañca samatā caiva damaścaiva na saṃśayaḥ
amātsaryyaṃ kṣamā caiva hīstitikṣā'nasūyatā
tyāgo dhyānamathāryyatvaṃ dhṛtiśca satataṃ dayā
ahiṃsā caiva rājendra satyākārāstrayodaśa |”
tattyāpālane doṣo yathā, —
“jñātvā śapatharūpañca satyaṃ hanti na pālayet
sa śatannaḥ kālasūtre vasedde vacaturyugam
saprajanmasu kākaśca saptajanmasu peṃcakaḥ
tataḥ śūdro mahāvyādhī janmasapta tataḥ śuciḥ ||”
api ca
“satyena lokaṃ jayati satyantu paramaṃ tapaḥ
yathābhūtaprasādantu satyamāhurmanīṣiṇaḥ ||”
tasya praśaṃsā yathā, —
“satyamāyāsyati hariḥ satyaṃ niṣkapaṭaṃ vada
vada tat svabhayaṃ tyaktvā satyaṃ brūhi susaṃsadi
varaṃ kūpaśatādvāpī varaṃ vāpauśatāt kratuḥ
varaṃ kratuśatāt putraḥ satyaṃ putraśatāt kila
nahi satyāt paro dharmoṃ nānṛtāt pātakaṃ param
nahi mātuḥ paro bandhurna gururbhaktadāt paraḥ ||”
api ca
“tasmāt satyaṃ paraṃ brahma satyameva paraṃ tapaḥ
satyameva paro yajñaḥ satyameva paraṃ śrutam
satyaṃ vedeṣu jāgartti satyañca paramaṃ padam
kīrttiryaśaśca puṇyañca pitṛdevarṣipūjanam
ādau vidhiśca vidyā ca sarvvaṃ satye pratiṣṭhitam
satyaṃ yajñastathā vedā mantrā devāḥ sarasvatī
vratacaryyā tathā satyaṃ oṅkāraḥ satyameva ca

374.3-2.2

satyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ
satyenāgnirdahennityaṃ svarge satyena gacchati
satyena cāpaḥ kṣipatti parjanyo dharaṇītale
pareṇa sarvvadevānāṃ sarvvatīrthāvagāhanam
satyasya vacanālloke sarvvamāpnotyasaṃśayam
aśvamedhasahasrañca satyañca tulayā dhṛtam
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate
satyena devāḥ prīyante pitara ṛṣayastathā
manuṣyāḥ siddhagandharvvāḥ satyāt siddhirmito
gatāḥ
agādhe vipule śuddhe satyatīrthe śucihṛde
snātavyaṃ manasā yuktaiḥ snānaṃ tat paramaṃ smṛtam
ātmārthe vā parārthe vā putrārthe vāpi mānavāḥ
anṛtaṃ ye na bhāṣante te budhāḥ svargagāminaḥ
tasmāt satyavrataṃ paśca tadanantaphalaṃ bhavet ||”
api ca
“taḍāgaśatadānena yat puṇyaṃ labhate naraḥ
tato'dhikañca labhate vāpodānena niścitam
daśavāpīpradānena yat phalaṃ labhate naraḥ
samo'dhikañca labhate puṇyaṃ kanyāpradānataḥ
daśakanyāpradānena yat phalaṃ labhate naraḥ
tato'dhikañca labhate yajñenaikena narādhipaḥ
śatayajñena labhate yat puṇyaṃ puṇyalakṣaṇaḥ
tato'dhikañca labhate puttrāsya darśanena ca
darśane śataputtrāṇāṃ yat puṇyaṃ labhate naraḥ
tat puṇyaṃ labhate nūnaṃ puṇyavān satyapālanāt
nahi satyāt paro dharmmo nānṛtāt pātakaṃ naraḥ
nahi gaṅgāsamaṃ tīrthaṃ na devaḥ keśavāt paraḥ ||”
anyañca
“satyamūlaṃ jagat sarvvaṃ sarvvaṃ satye pratiṣṭhitam
vidyāṃ labhante satyena ṛṣayo vedapāragāḥ
satyena dīyate kanyā satyaṃ jalpanti brāhmaṇāḥ
satyaṃ vadanti rājānaḥ satyena vasudhā dhṛtā
satyena gamyate svargaṃ mokṣaṃ satyena prāpyate
sūryāstapati satyena somaḥ satyena rājate

374.3-2.3

yamaḥ satyena harati satyenendro virājate
varuṇañca kuverañca tau ca satye pratiṣṭhitau
tat satyaṃ mama gaṅgeti tadyajñaṃ nāgame punaḥ |”
“satyaṃ santoṣa āstikyaṃ tathā cendriyanigrahaḥ
devatābhyarcanaṃ pūjā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ
satyaṃ bhūtahitaṃ vākyamasatyaṃ svāgatamparam
niyamāḥ pañca saptāgnyā bāhyāmābhyantaraṃ dvidhā ||”
api ca
“ye'rthā dharmmaṇa te satyā ye'dhamrmeṇa gataśriyaḥ
satyaśaucaṃ manaḥśaucaṃ śaucamindriyanigrahaḥ
sarvvabhūtadayā śaucaṃ jalaśaucañca pañcamam
yasya satyañca śaucañca tasya sargo na durlabhaḥ
satyaṃ hi vacanaṃ yasya so'śvamedhādviśiṣyate |”
api ca
“na sā sabhā yatra na santi vṛddhā
vṛddhā na te ye na vadanti dharmmam
nāso dharmmo yatra no satyamasti
no tat satyaṃ yacchalenānuviddham
brāhmaṇo'pi manuṣyāṇāmādityaścaiva tejasām
śiro'pi sarvvagātrāṇāṃ vratānāṃ satyamuttamam |”
brahma | yathā | yaḥ sarvvajñaḥ sarvvavin yasya jñānamayaṃ tapaḥ sarvvasya vaśī sarvvasyeśānaḥ yaḥ
pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaraḥ so'kāmayata
bahusyāṃ sa īkṣata tattajo'sṛjata satyaṃ jñānamanantaṃ brahma ityādyāḥ | iti śrībhāgavatadaśamaskandhīya 87 adhyāyoyalatīyaślokaṭīkāyāṃ
śrīdharasvāmī || || api ca
“aṣṭamātmā paraṃ brahma satyaṃ jñānamanantakam
vijñānamānando brahma satpadmamasi kevalam
nityaṃ śuddhaṃ buddhayuktaṃ satyamānandamavyayam
yo'sāvādityapuruṣaḥ so'sāvaha makhaṇḍitaḥ
iti dhyāyan vimucyeta brahmaṇo bhavabandhanāt ||”
tadvaidikaparyyāyaḥ | vaṭ 1 śnat 2 snā 3
addhā 4 itthā 5 ṛtam 6 | iti ṣaṭ satyanāmāni | iti vedanighaṇṭau

374.3-2.p1.1

10
satyaṃ, [m] vya, praśraḥ | svīkāraḥ | iti śabdaratnāvalī
satyaḥ, puṃ, (sate hitaḥ | sat + yat |) śrīrāmaḥ
yathā, —
“kauśalyānandanaḥ śrīśaḥ satyo dṛptasukhāntakaḥ ||”
viṣṇuḥ | yathā, —
“auśanai'pyantare viṣṇuḥ satyaḥ sadya svadhotsabhaiḥ
satyāyāmabhavat satyaḥ satyarūpo janārddanaḥ ||”
anyaśca
“satyavrataṃ satyaparaṃ trisatyaṃ
satyasya yoniṃ nihitañca satye
satyasya satyamṛtasatyanetraṃ
satyātmakaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapannāḥ ||”
satyaṅgā
satyakaṃ,
satyaṅkāraḥ,
satyaṅkārakṛtaḥ,
satyapā
satyadhṛtiḥ,
satyanārāyaṇaḥ,
śaunaka uvāca
martye sūta sarvvajña kalikrāle samāgate
kenopāyena bhagavan harirbhaktirbhavennṛṇām
kalau sarvva bhaviṣyanti pāpakarmaparāyaṇāḥ
vedavidyāvihīnāśca teṣāṃ śreyaḥ kathaṃ bhavet
kalāvannagataprāṇā lokāḥ svalpāyuṣastathā
nidhanāśca bhaviṣyanti nānāpīḍāprapīḍitāḥ
prayāsasādhyaṃ sukṛtaṃ śāstreṣu śrūyate dvija
tasmāt ke'pi kariṣyanti kalau na sukṛtaṃ janāḥ
sukṛteṣu vinaṣṭeṣu pravṛtte pāpakarmaṇi
sarvveṣāḥ pralayaṃ mayye gamiṣyanti durāśayāḥ
svalpaśrameṇa vistīrṇatkalyāṇena mahattamaḥ
yathā bhavettathāpāyaṃ tathā kathaya sūta naḥ
yasyopadeśanaḥ puṃsāṃ pāpaṃ vā kurute janaḥ
sa tadbhāgī bhavetsarvva iti śāstreṣu niścitam
puṇyopadeśo sadyaḥ kaitaveñca vivajjitaḥ
pāpāśamavirodhī ca catvāraḥ keśanaupamāḥ
satyamā
jñānaṃ saṃprāpya saṃsāre yaḥ pareṣyo na yacchati
jñānarūpī hariruto prasanna eva neṣyate
jñānaratnañca ratnebhya paramaṇyottamāmvaraḥ
sa jñeyaḥ sukṛtirmūnaṃ nararūpadharo hariḥ
vratena tapasā kiṃvā prāpyate vāñchitaṃ phalam

374.3-2.p1.2

sarvvaṃ tat śrotumicchāmi kathayakha mahāmate
tvameva muniśārddūla vedavedāṅgapāragaḥ
tvadṛte nahi vaktānyo yatastvaṃ vyāsaśāsanaḥ
sūta uvāca
dhamyo'si tvaṃ muniśreṣṭha tvameva vaiṣṇavāgraṇīḥ
yataḥ samastalokānāṃ hitaṃ vāñchasi sarvvadā
śrutvā śaunaka vakṣyāmi yat tvayā śrotumiṣyate
nāradenaivasampṛktaḥ san bhagavān kamalāsaṇaḥ
surarṣaye yathaivāha tat śṛṇuṣva samāhitaḥ
ekadā nārado yogī parānugrahakāṅkhyā
paryaṭan vividhān lokān marttyalokamupāgamat
tatra dṛṣṭvā janāḥ sarvve nānāduḥkhasamanvitāḥ
nānāyonisamutpannāḥ kliśyante pāpakarmabhiḥ
kenopāyena caiteṣāṃ duḥkhāpo bhavadudhruvam
iti sañcintya manasā viṣṇulokaṃ gatastadā
tatra nārāyaṇaṃ devaṃ śuklavarṇaṃ caturbhujam
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ vanamālāvibhūṣitam
dṛṣṭvā taṃ devadeveśaṃ stotaṃ samupacakrame
nārada uvāca
namaste vāṅmano'tītaskūpāyanānantaśaktaye
ādimadhyāntahīnāya nirguṇāya guṇātmane
sarvvamāṣādibhūtāya bhaktānāmāttināśine
śrutvā stotraṃ tato viṣṇurnāradaṃ pratyabhāṣata
śrībhagavānuvāca
kimarthamāgato'si tvaṃ kinte manasi varttate
kathayakha mahābhāga tat sarvvaṃ kathayāmi te
nārada uvāca
martyaloke janāḥ sarvve nānākleśasamanvitāḥ
nānāyonisamutpannāḥ pacyante pāpakarmaṇā
tat kathaṃ śamayennātha laghūpāyena tadvada
śrotumicchāmi tat sarvvaṃ kṛpāsti yadi te mayi
śrībhagavānuvāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā vatsa ! lokānugrahakāṅkṣayā
yat kṛtvā mucyate mohāt tata śṛṇuṣva vadāmi te
vratamasti mahatpuṇyaṃ svarge ca bhuvi durlabham
tava snehānmayā vipra prakāśau kriyata'dhunā
satyanārāyaṇasyaitad vrataṃ samyagvidhānataḥ

374.3-2.p1.3

kṛtvā sadyaḥ sukhaṃ bhukvā paratra mokṣamāpnuyāt
tat śrutvā bhagavadvākyaṃ nāradaḥ punarabravīt
kiṃ phalaṃ kiṃ vidhānañca kṛtaṃ keneti vā vratam
tat sarvvaṃ vistarādbūhi kadā kāryaṃ hi tadvratam
śrībhagavānuvāca
duḥkhaśokādiśamanaṃ dhanadhānyavivarddhanam
saubhāgyasantatikaraṃ sarvvatra vijayapradam
yasmin kasmin dine martyo bhaktyā śraddhasamanvitaḥ
satyanārāyaṇaṃ devaṃ yajettuṣṭau niśāsukhe
bāndhavairbrāhmaṇaiścaiva sahito dharmatatparaḥ
naivedyaṃ bhaktito dadyāt sapādaṃ bhakṣyamuttamam
rambhāphalaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ godhūmasya ca cūrṇakam
abhāve śālicūrṇaṃ vā śarkarāṃ vā gur̤aṃ tathā
sapādasarvabhakṣyāṇi ekīkṛtya nivedayet
viprāya dakṣiṇāṃ dadyāt kathāṃ śrutvā janaiḥ saha
tataśca bandhubhiḥ sārddhaṃ viprebhyaḥ pratipādayet
prasādaṃ bhakṣayet bhaktyā nṛtyagītādikaṃ caret
tataḥ svatvā gṛhaṃ gacchet satyanārāyaṇaṃ smaran
evaṃ kṛte manuṣyāṇāṃ vāñchāsiddhirbhaved‌dhruvam
viśeṣataḥ kaliyuge nānyopāyo'sti bhūtale
kathāmasya pravakṣyāmi kṛtaṃkenyo bhavet kṣitau
kaścit kāśīpure yāne āsīdvipraśca nirddhanaḥ
kṣudhātṛṣṇākulo bhūtvā satataṃ bhramate mahīm
duḥkhitaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā bhagavān brāhmaṇapriyaḥ
vṛddhabrāhmaṇarūpaḥ san papraccha dvijamādarāt
kimarthaṃ bhramase vipra ! mahīṃ hyatkṣāmya duḥkhitaḥ
tat sarvaṃ śrotumicchāmi kathyatāṃ yadi rocate
vipra uvāca
brāhmaṇo'tidaridro'haṃ bhikṣārthaṃ bhramate mahīm
upāyaṃ yadi jānāsi kṛpayā kathaya prabho
vṛddha uvāca
satyanārāyaṇo devo vāñchitārthaphalapradaḥ
tasya tvaṃ dvijaśārdūla kuruṣva vratamuttamam

374.3-2.p1.4

yat kṛtvā sarvaduḥkhebhyo mukto bhavati mānavaḥ
vidhānañca vratasyāsya viprāyābhāṣya yatnataḥ
satyanārāyaṇo vṛddhastatraivāntaradhīyata
tataḥ prātaḥ kariṣyāmi vrataṃ manasi cintitam
iti sañcintya vipro'sau rātrau nidrāṃ na cālabhat
tataḥ prātaḥ samutthāya satyanārāyaṇavratam
kariṣye'dyeca saṅkalpya bhikṣārthamagamaddijaḥ
tasminneva dine vipraḥ pracuraṃ prāptavān dhanam
tenaiva bandhubhiḥ sārddhaṃ satyasya vratamācarat
sarvvaduḥkhavinirmuktaḥ sarvvasampatsamanvitaḥ
babhūva sa dvijaśreṣṭho vratasyāsya prabhāvataḥ
tataḥ prabhṛtikālañca māsi māsi vrataṃ kṛtam
sūta uvāca
evaṃ nārāyaṇasyedaṃ vrataṃ kṛtvā dvijottamaḥ
sarvvapāpavinirmukto durlabhaṃ mokṣamāpnuvāt
vratañca tadudyathā vipraḥ pṛthivyāṃ sañcariṣyati
tadaitat sarvvaduḥkhaṃ hi narāṇāñca vinaśyati
evaṃ nārāyaṇenoktaṃ nāradāya mahātmane
mayāpi kathitaṃ vipra kimanyat kathayāmi te ||”

374.3-2.p2

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe satyanārāyaṇaviprasaṃvādo nāma 1 adhyāyaḥ

Linked texts (6)