<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 374.3-2

# Shabdakalpadruma 374.3-2

Śabdakalpadruma 374.3-2

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [374.3-2.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2.p1) — 4 parts

### [374.3-2.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2.1)

146  
“mahābhūtāni satyāni yathātmāpi tathaiva hi ||”)  
siddhāntaḥ | iti śabdaratnāvalī || || yathārthasya  
paryyāyaḥ | tathyam 2 ṛtam 3 samyak 4 | ityamaraḥ || avitatham 5 bhūtam 6 | iti jaṭādharaḥ || talakṣaṇam | yathā, —  
“yathārthakathanaṃ yacca sarvvalokasukhapradam  
tat satyamiti vijñeyamasatyaṃ tadviparyyayam ||”  
tadākārā yathā, —  
“satyañca samatā caiva damaścaiva na saṃśayaḥ  
amātsaryyaṃ kṣamā caiva hīstitikṣā'nasūyatā  
tyāgo dhyānamathāryyatvaṃ dhṛtiśca satataṃ dayā  
ahiṃsā caiva rājendra satyākārāstrayodaśa |”  
tattyāpālane doṣo yathā, —  
“jñātvā śapatharūpañca satyaṃ hanti na pālayet  
sa śatannaḥ kālasūtre vasedde vacaturyugam  
saprajanmasu kākaśca saptajanmasu peṃcakaḥ  
tataḥ śūdro mahāvyādhī janmasapta tataḥ śuciḥ ||”  
api ca  
“satyena lokaṃ jayati satyantu paramaṃ tapaḥ  
yathābhūtaprasādantu satyamāhurmanīṣiṇaḥ ||”  
tasya praśaṃsā yathā, —  
“satyamāyāsyati hariḥ satyaṃ niṣkapaṭaṃ vada  
vada tat svabhayaṃ tyaktvā satyaṃ brūhi susaṃsadi  
varaṃ kūpaśatādvāpī varaṃ vāpauśatāt kratuḥ  
varaṃ kratuśatāt putraḥ satyaṃ putraśatāt kila  
nahi satyāt paro dharmoṃ nānṛtāt pātakaṃ param  
nahi mātuḥ paro bandhurna gururbhaktadāt paraḥ ||”  
api ca  
“tasmāt satyaṃ paraṃ brahma satyameva paraṃ tapaḥ  
satyameva paro yajñaḥ satyameva paraṃ śrutam  
satyaṃ vedeṣu jāgartti satyañca paramaṃ padam  
kīrttiryaśaśca puṇyañca pitṛdevarṣipūjanam  
ādau vidhiśca vidyā ca sarvvaṃ satye pratiṣṭhitam  
satyaṃ yajñastathā vedā mantrā devāḥ sarasvatī  
vratacaryyā tathā satyaṃ oṅkāraḥ satyameva ca

### [374.3-2.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2.2)

satyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ  
satyenāgnirdahennityaṃ svarge satyena gacchati  
satyena cāpaḥ kṣipatti parjanyo dharaṇītale  
pareṇa sarvvadevānāṃ sarvvatīrthāvagāhanam  
satyasya vacanālloke sarvvamāpnotyasaṃśayam  
aśvamedhasahasrañca satyañca tulayā dhṛtam  
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate  
satyena devāḥ prīyante pitara ṛṣayastathā  
manuṣyāḥ siddhagandharvvāḥ satyāt siddhirmito  
gatāḥ  
agādhe vipule śuddhe satyatīrthe śucihṛde  
snātavyaṃ manasā yuktaiḥ snānaṃ tat paramaṃ smṛtam  
ātmārthe vā parārthe vā putrārthe vāpi mānavāḥ  
anṛtaṃ ye na bhāṣante te budhāḥ svargagāminaḥ  
tasmāt satyavrataṃ paśca tadanantaphalaṃ bhavet ||”  
api ca  
“taḍāgaśatadānena yat puṇyaṃ labhate naraḥ  
tato'dhikañca labhate vāpodānena niścitam  
daśavāpīpradānena yat phalaṃ labhate naraḥ  
samo'dhikañca labhate puṇyaṃ kanyāpradānataḥ  
daśakanyāpradānena yat phalaṃ labhate naraḥ  
tato'dhikañca labhate yajñenaikena narādhipaḥ  
śatayajñena labhate yat puṇyaṃ puṇyalakṣaṇaḥ  
tato'dhikañca labhate puttrāsya darśanena ca  
darśane śataputtrāṇāṃ yat puṇyaṃ labhate naraḥ  
tat puṇyaṃ labhate nūnaṃ puṇyavān satyapālanāt  
nahi satyāt paro dharmmo nānṛtāt pātakaṃ naraḥ  
nahi gaṅgāsamaṃ tīrthaṃ na devaḥ keśavāt paraḥ ||”  
anyañca  
“satyamūlaṃ jagat sarvvaṃ sarvvaṃ satye pratiṣṭhitam  
vidyāṃ labhante satyena ṛṣayo vedapāragāḥ  
satyena dīyate kanyā satyaṃ jalpanti brāhmaṇāḥ  
satyaṃ vadanti rājānaḥ satyena vasudhā dhṛtā  
satyena gamyate svargaṃ mokṣaṃ satyena prāpyate  
sūryāstapati satyena somaḥ satyena rājate

### [374.3-2.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2.3)

yamaḥ satyena harati satyenendro virājate  
varuṇañca kuverañca tau ca satye pratiṣṭhitau  
tat satyaṃ mama gaṅgeti tadyajñaṃ nāgame punaḥ |”  
“satyaṃ santoṣa āstikyaṃ tathā cendriyanigrahaḥ  
devatābhyarcanaṃ pūjā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ  
satyaṃ bhūtahitaṃ vākyamasatyaṃ svāgatamparam  
niyamāḥ pañca saptāgnyā bāhyāmābhyantaraṃ dvidhā ||”  
api ca  
“ye'rthā dharmmaṇa te satyā ye'dhamrmeṇa gataśriyaḥ  
satyaśaucaṃ manaḥśaucaṃ śaucamindriyanigrahaḥ  
sarvvabhūtadayā śaucaṃ jalaśaucañca pañcamam  
yasya satyañca śaucañca tasya sargo na durlabhaḥ  
satyaṃ hi vacanaṃ yasya so'śvamedhādviśiṣyate |”  
api ca  
“na sā sabhā yatra na santi vṛddhā  
vṛddhā na te ye na vadanti dharmmam  
nāso dharmmo yatra no satyamasti  
no tat satyaṃ yacchalenānuviddham  
brāhmaṇo'pi manuṣyāṇāmādityaścaiva tejasām  
śiro'pi sarvvagātrāṇāṃ vratānāṃ satyamuttamam |”  
brahma | yathā | yaḥ sarvvajñaḥ sarvvavin yasya jñānamayaṃ tapaḥ sarvvasya vaśī sarvvasyeśānaḥ yaḥ  
pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaraḥ so'kāmayata  
bahusyāṃ sa īkṣata tattajo'sṛjata satyaṃ jñānamanantaṃ brahma ityādyāḥ | iti śrībhāgavatadaśamaskandhīya 87 adhyāyoyalatīyaślokaṭīkāyāṃ  
śrīdharasvāmī || || api ca  
“aṣṭamātmā paraṃ brahma satyaṃ jñānamanantakam  
vijñānamānando brahma satpadmamasi kevalam  
nityaṃ śuddhaṃ buddhayuktaṃ satyamānandamavyayam  
yo'sāvādityapuruṣaḥ so'sāvaha makhaṇḍitaḥ  
iti dhyāyan vimucyeta brahmaṇo bhavabandhanāt ||”  
tadvaidikaparyyāyaḥ | vaṭ 1 śnat 2 snā 3  
addhā 4 itthā 5 ṛtam 6 | iti ṣaṭ satyanāmāni | iti vedanighaṇṭau

### [374.3-2.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2.p1.1)

10  
satyaṃ, \[m\] vya, praśraḥ | svīkāraḥ | iti śabdaratnāvalī  
satyaḥ, puṃ, (sate hitaḥ | sat + yat |) śrīrāmaḥ  
yathā, —  
“kauśalyānandanaḥ śrīśaḥ satyo dṛptasukhāntakaḥ ||”  
viṣṇuḥ | yathā, —  
“auśanai'pyantare viṣṇuḥ satyaḥ sadya svadhotsabhaiḥ  
satyāyāmabhavat satyaḥ satyarūpo janārddanaḥ ||”  
anyaśca  
“satyavrataṃ satyaparaṃ trisatyaṃ  
satyasya yoniṃ nihitañca satye  
satyasya satyamṛtasatyanetraṃ  
satyātmakaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapannāḥ ||”  
satyaṅgā  
satyakaṃ,  
satyaṅkāraḥ,  
satyaṅkārakṛtaḥ,  
satyapā  
satyadhṛtiḥ,  
satyanārāyaṇaḥ,  
śaunaka uvāca  
martye sūta sarvvajña kalikrāle samāgate  
kenopāyena bhagavan harirbhaktirbhavennṛṇām  
kalau sarvva bhaviṣyanti pāpakarmaparāyaṇāḥ  
vedavidyāvihīnāśca teṣāṃ śreyaḥ kathaṃ bhavet  
kalāvannagataprāṇā lokāḥ svalpāyuṣastathā  
nidhanāśca bhaviṣyanti nānāpīḍāprapīḍitāḥ  
prayāsasādhyaṃ sukṛtaṃ śāstreṣu śrūyate dvija  
tasmāt ke'pi kariṣyanti kalau na sukṛtaṃ janāḥ  
sukṛteṣu vinaṣṭeṣu pravṛtte pāpakarmaṇi  
sarvveṣāḥ pralayaṃ mayye gamiṣyanti durāśayāḥ  
svalpaśrameṇa vistīrṇatkalyāṇena mahattamaḥ  
yathā bhavettathāpāyaṃ tathā kathaya sūta naḥ  
yasyopadeśanaḥ puṃsāṃ pāpaṃ vā kurute janaḥ  
sa tadbhāgī bhavetsarvva iti śāstreṣu niścitam  
puṇyopadeśo sadyaḥ kaitaveñca vivajjitaḥ  
pāpāśamavirodhī ca catvāraḥ keśanaupamāḥ  
satyamā  
jñānaṃ saṃprāpya saṃsāre yaḥ pareṣyo na yacchati  
jñānarūpī hariruto prasanna eva neṣyate  
jñānaratnañca ratnebhya paramaṇyottamāmvaraḥ  
sa jñeyaḥ sukṛtirmūnaṃ nararūpadharo hariḥ  
vratena tapasā kiṃvā prāpyate vāñchitaṃ phalam

### [374.3-2.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2.p1.2)

sarvvaṃ tat śrotumicchāmi kathayakha mahāmate  
tvameva muniśārddūla vedavedāṅgapāragaḥ  
tvadṛte nahi vaktānyo yatastvaṃ vyāsaśāsanaḥ  
sūta uvāca  
dhamyo'si tvaṃ muniśreṣṭha tvameva vaiṣṇavāgraṇīḥ  
yataḥ samastalokānāṃ hitaṃ vāñchasi sarvvadā  
śrutvā śaunaka vakṣyāmi yat tvayā śrotumiṣyate  
nāradenaivasampṛktaḥ san bhagavān kamalāsaṇaḥ  
surarṣaye yathaivāha tat śṛṇuṣva samāhitaḥ  
ekadā nārado yogī parānugrahakāṅkhyā  
paryaṭan vividhān lokān marttyalokamupāgamat  
tatra dṛṣṭvā janāḥ sarvve nānāduḥkhasamanvitāḥ  
nānāyonisamutpannāḥ kliśyante pāpakarmabhiḥ  
kenopāyena caiteṣāṃ duḥkhāpo bhavadudhruvam  
iti sañcintya manasā viṣṇulokaṃ gatastadā  
tatra nārāyaṇaṃ devaṃ śuklavarṇaṃ caturbhujam  
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ vanamālāvibhūṣitam  
dṛṣṭvā taṃ devadeveśaṃ stotaṃ samupacakrame  
nārada uvāca  
namaste vāṅmano'tītaskūpāyanānantaśaktaye  
ādimadhyāntahīnāya nirguṇāya guṇātmane  
sarvvamāṣādibhūtāya bhaktānāmāttināśine  
śrutvā stotraṃ tato viṣṇurnāradaṃ pratyabhāṣata  
śrībhagavānuvāca  
kimarthamāgato'si tvaṃ kinte manasi varttate  
kathayakha mahābhāga tat sarvvaṃ kathayāmi te  
nārada uvāca  
martyaloke janāḥ sarvve nānākleśasamanvitāḥ  
nānāyonisamutpannāḥ pacyante pāpakarmaṇā  
tat kathaṃ śamayennātha laghūpāyena tadvada  
śrotumicchāmi tat sarvvaṃ kṛpāsti yadi te mayi  
śrībhagavānuvāca  
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā vatsa ! lokānugrahakāṅkṣayā  
yat kṛtvā mucyate mohāt tata śṛṇuṣva vadāmi te  
vratamasti mahatpuṇyaṃ svarge ca bhuvi durlabham  
tava snehānmayā vipra prakāśau kriyata'dhunā  
satyanārāyaṇasyaitad vrataṃ samyagvidhānataḥ

### [374.3-2.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2.p1.3)

kṛtvā sadyaḥ sukhaṃ bhukvā paratra mokṣamāpnuyāt  
tat śrutvā bhagavadvākyaṃ nāradaḥ punarabravīt  
kiṃ phalaṃ kiṃ vidhānañca kṛtaṃ keneti vā vratam  
tat sarvvaṃ vistarādbūhi kadā kāryaṃ hi tadvratam  
śrībhagavānuvāca  
duḥkhaśokādiśamanaṃ dhanadhānyavivarddhanam  
saubhāgyasantatikaraṃ sarvvatra vijayapradam  
yasmin kasmin dine martyo bhaktyā śraddhasamanvitaḥ  
satyanārāyaṇaṃ devaṃ yajettuṣṭau niśāsukhe  
bāndhavairbrāhmaṇaiścaiva sahito dharmatatparaḥ  
naivedyaṃ bhaktito dadyāt sapādaṃ bhakṣyamuttamam  
rambhāphalaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ godhūmasya ca cūrṇakam  
abhāve śālicūrṇaṃ vā śarkarāṃ vā gur̤aṃ tathā  
sapādasarvabhakṣyāṇi ekīkṛtya nivedayet  
viprāya dakṣiṇāṃ dadyāt kathāṃ śrutvā janaiḥ saha  
tataśca bandhubhiḥ sārddhaṃ viprebhyaḥ pratipādayet  
prasādaṃ bhakṣayet bhaktyā nṛtyagītādikaṃ caret  
tataḥ svatvā gṛhaṃ gacchet satyanārāyaṇaṃ smaran  
evaṃ kṛte manuṣyāṇāṃ vāñchāsiddhirbhaved‌dhruvam  
viśeṣataḥ kaliyuge nānyopāyo'sti bhūtale  
kathāmasya pravakṣyāmi kṛtaṃkenyo bhavet kṣitau  
kaścit kāśīpure yāne āsīdvipraśca nirddhanaḥ  
kṣudhātṛṣṇākulo bhūtvā satataṃ bhramate mahīm  
duḥkhitaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā bhagavān brāhmaṇapriyaḥ  
vṛddhabrāhmaṇarūpaḥ san papraccha dvijamādarāt  
kimarthaṃ bhramase vipra ! mahīṃ hyatkṣāmya duḥkhitaḥ  
tat sarvaṃ śrotumicchāmi kathyatāṃ yadi rocate  
vipra uvāca  
brāhmaṇo'tidaridro'haṃ bhikṣārthaṃ bhramate mahīm  
upāyaṃ yadi jānāsi kṛpayā kathaya prabho  
vṛddha uvāca  
satyanārāyaṇo devo vāñchitārthaphalapradaḥ  
tasya tvaṃ dvijaśārdūla kuruṣva vratamuttamam

### [374.3-2.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2.p1.4)

yat kṛtvā sarvaduḥkhebhyo mukto bhavati mānavaḥ  
vidhānañca vratasyāsya viprāyābhāṣya yatnataḥ  
satyanārāyaṇo vṛddhastatraivāntaradhīyata  
tataḥ prātaḥ kariṣyāmi vrataṃ manasi cintitam  
iti sañcintya vipro'sau rātrau nidrāṃ na cālabhat  
tataḥ prātaḥ samutthāya satyanārāyaṇavratam  
kariṣye'dyeca saṅkalpya bhikṣārthamagamaddijaḥ  
tasminneva dine vipraḥ pracuraṃ prāptavān dhanam  
tenaiva bandhubhiḥ sārddhaṃ satyasya vratamācarat  
sarvvaduḥkhavinirmuktaḥ sarvvasampatsamanvitaḥ  
babhūva sa dvijaśreṣṭho vratasyāsya prabhāvataḥ  
tataḥ prabhṛtikālañca māsi māsi vrataṃ kṛtam  
sūta uvāca  
evaṃ nārāyaṇasyedaṃ vrataṃ kṛtvā dvijottamaḥ  
sarvvapāpavinirmukto durlabhaṃ mokṣamāpnuvāt  
vratañca tadudyathā vipraḥ pṛthivyāṃ sañcariṣyati  
tadaitat sarvvaduḥkhaṃ hi narāṇāñca vinaśyati  
evaṃ nārāyaṇenoktaṃ nāradāya mahātmane  
mayāpi kathitaṃ vipra kimanyat kathayāmi te ||”

### [374.3-2.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2.p2)

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe satyanārāyaṇaviprasaṃvādo nāma 1 adhyāyaḥ

## Linked texts (6)

- [Skandamahāpurāṇa (vulgate)](https://indike.org/pramana/in.purana.skanda*vulgate.6.3.233.12) — Sanskrit
- [Viṣṇudharma](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.vaisnava.visnudharma.1.55.2) — Sanskrit
- [Ṣaṭsandarbha](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.vaisnava.gaudiya.siddhanta.satsandarbha.1.3.558) — Jīva Gosvāmin 1555, Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (critical edition)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*crit.3.1.38) — Sanskrit
- [Śivapurāṇa (complete text)](https://indike.org/pramana/in.purana.siva*complete.7.23.23) — Sanskrit
- [Kriyāyogasāra](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.vaisnava.kriyayogasara.1.15) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.374.3-2) · Pramāṇa
