Shabdakalpadruma 384.p1
Śabdakalpadruma 384.p1
- Language
- Sanskrit
384.p1.1
“vipadi dhaiyyaṃmathābhyudaye kṣamā
sadasi vākapaṭutā yudhi vikramaḥ
yaśasi cābhirucau vyasanaṃ śrutau
prakṛtisiddhamidaṃ hi mahātmanām ||”)
“madācāreṣu rājendra viśeṣān śṭaṇu saṃprati
yānavaśyaṃ nṛpaḥ kuryyāttāṃstataḥ sakalān śṭaṇu
sādhavaḥ kṣīṇadoṣāśca sacchandaḥ sādhuvācakaḥ
teṣāmācaraṇaṃ yattu sadācāraḥ sa ucyate
āgameṣu purāṇeṣu saṃhitāsu yathoditān
samṛddhidasmadācārāṃstān yakṣauyān dṛśyasvavat
ṛṣīn yajedvedāpāḍheddevān homaistu pūjayet
śrāddhaiḥ pitṝn yajedannairbhūtāni balibhikṣayā
maicaṃ pramādyanaṃ snānaṃ dantadhāvanamañjanam
sarvva yaṣṭasyavata kuryyāt nityikāṃ vidhiṃ tathā
ṣaṭkarmasu niyuñjīta rājā viprān samantataḥ
tathaiva kṣatriyādīni sve sve karmmaṇi yojayet
yaḥ svadharmma parityajya paradharmma samācaret
taṃ śatena nṛpo daṇḍyaḥ punasvasminniyojayet
sāṃvatsaraṃṣu kṛtyeṣu viśeṣotān samācaret
avaśyaṃ pārthivo rājan viśeṣaॉstu śṛṇuṣva me
śaratkāle mahāṣṭamyāṃ durgāyāḥ paripūjanam
nīrājanaṃ daśamyāntu kuryyādvai balavṛddhaye
pauṣe māsi dvitīyāyāṃ kuryyāt puṣyābhiṣecanam
pūjayitvā śriyaṃ devīṃ śrīpañcamyāṃ nṛpārcayet
jñeyaṃ dhanadhānyasya vṛddhaye nṛpasattamaḥ
jyaiṣṭhe daśaharāyāntu viṣṇoriṣṭaṃ samācaret
ravau haripade dvādaśyāṃ śakrapūjāṃ samācaret
viśeṣaitāstu nṛpatiḥ kuryyāt sarvvaṃ bahuśrayaiḥ
śarmiḥ kratevelaṃ rājyaṃ kośacāpi vivarddhate
aṛteṣveṣu yajñeṣu durbhikṣaṃ marakaṃ tathā
jāyate ca nṛpastasmādeṣu yatraṃ samācaret
śaratkāle mahāṣṭamyā durgāyāḥ pūjane vidhiḥ
purā proktastu vidhinā tena kāryyantu pūjanam ||”
api ca
384.p1.2
“sadācāre viśeṣo'yaṃ kathitastava pārthiva !
niṣedheṣu viśeṣāṃstu śṛṇu yena śriyaṃyate
asaṃ pūjya tathā viṣṇuṃ śivāmagniṃ purandaram
adattvā ca tathā dānaṃ na bhuñjīyānnṛpaḥ kacit
hrāvayedagnihotrantu nityameva purohitaiḥ
ahutvā cāgnihotrantu bhuñjannarakamāpnuyāt
nārāttite gṛhe rājā ratnadvipavivarjite
svapetathā striyā sāīṃ na kadācana saṃviśet
bhaktānnaṃ śrīphalaṃ nāmrāstathā dhātrīphalaṃ nṛpaḥ
vṛddhi kṣayakara| etā mātra vyāsandyahastikāḥ
nimbārkavṛkṣaśākha bṛddhibṛddhikarā na tāḥ
vṛddhivṛddhikarāstisrastanaivācā ca bhojanaṃ
bhojayettanmacaṃ vṛddhivṛddhihetu' nṛpottamaḥ
na paryyāyavihīnantu prārohedāsarna nṛpaḥ
na yānaṃ na gajānaśvamāroheddīkṣya brāhmaṇam
maikastu vicaredrājā kadācidapi nirjanaṃ
madattantu' na bhuñjītūānnaṃ kadācidapi bhojane
kadāpi nopaseveta hyaṣṭamyāṃ māṃsamaithunaṃ
amāvāsyāṃ gayāśrāddhaṃ tilestarpaṇameva ca
na jīvatpitṛko bhūpaḥ kuryyāt kulakṣamāpnuyāt
na caivajādostanayān rājā rājye 'bhiṣecayet
pittṛṇāṃ śrāddhayaistriyamaurase tanaye sati
'baurasaḥ kṣetrajaścaiva dattaḥ kṛtrima eva ca
gūḍhotpanno'paviddhaśca bhāgāhaḥstanayā ime
kānīnaśca sahoḍhaśca krotaḥ paunarbhavastathā
svayaṃdattaśca pauṣaśca ṣaḍime putrapāṃśalāḥ
abhāve pūrvvapūrvvaṣāṃ parān samabhiṣecayet
paunarbhavaṃ svayaṃ dattaṃ dāsa rājye na yojayet
dattāyāścāpi tanayā niyogenaiva saṃsthitāḥ
āyānti putratāṃ sadyyāścabījasamudbhavāḥ
pitṛgotreṇa yaḥ puttaḥ saṃskrutaḥ pṛthivīpate
ācūḍāmnaṃ sa puttaḥ saḥ putratāṃ yāti cānyataḥ
cūr̤ādyā yadi saṃskārā niyogenaiva ye kṛtāḥ
384.p1.3
dattādyāścanayāste syuranyathā dāsa ucyate
utsṛjya paścamāddarṣānnādādyā sutā nṛpa
grahītvā pañcavarṣāgraṃ putreṣṭiṃ prathamaṃ caret
paunarbhavantu tanayaṃ jātamātraṃ samānayet
kṛtvā paunarbhavaṃ stomaṃ jātamātrasya tasya vai
sarvvīṃstu kuryyāt saṃskārān jātakammīdikānnarāḥ
kṛte punarbhavastome sutaḥ paunarbhavastathā
ekoddiṣṭaṃ pituḥ kuryyānna śrāddhaṃ pārvvaṇādikam
krītādyā baninā mleccheḥ sā dāsīti nigadyate
tasyāṃ yo jāyate putro dāsaḥ putrastu ma smṛtaḥ
na rājñorājyabhāk sa syādvipulānapi grāhakṛt
adhamaḥ sarvvaputtebhyastaṃ tasmāt parivarjayet
purāṇadharmya śāstrāṇi saṃhitāśca sunīritām
nādyāpasennṛpaḥ mūḍhairvihitāmnatu yadṛcchayā
yasya rājñaḥ sadā sūtāḥ purāṇaṃ saṃhisāṃ tathā
paṭhanti svātmakrīnātho rājā rājeva sātvayaḥ
mohādvā kāmataḥ śūdraḥ purāṇaṃ saṃhitāṃ
paṭhannarakamāpnoti pitṛbhiḥ saha pāpakat
mūḍhoktā vihitaṃ yacca yacca manta udāhṛtaḥ
tadvayaṃ vipravadanādgrāhyaṃ mūḍhaiḥ sadaiva hi
na yojayennṛpaḥ śūdraṃ vyavahārasya darśane
niyojya tatra tuṃ bhūpa ! tāmisre tena pacyate
hīnāyuśca bhavelloko rājā cāpi sahānvayaḥ
kāryā śaṅkhamvapuṣpaṃ vānabhikṣamajitendriyam
na hasvaṃ yādhitaṃ vāpi nṛpaḥ kuryyāt purohitam
lapamasya dhanaṃ rājā na grahīyāt kadācana
na dvijānāṃ tathā dattāhanāni vipulāyapi
nārohet kāmukonmattaṃ gajaṃ rājā kadācana
āruhya kāmukaṃ tantu paraceṣṭa virodhitaiḥ
anāyuṣyaṃ na kuryyāt karma bhūpaḥ kadācana
satataṃ cāyuṣo vṛddhau yateta sakalairbalaiḥ
na krūravāraṃ nākṣatryaṃ na ghar̤agaṃ vṛṣavatsamaḥ
añjanābhyañjane kuryyāttāmbūlasyāpi bhojanam
384.p1.4
atiśūyyāṃ tathā pūrvva grahaṇāṃ candrasūryyayoḥ
nālokayeta svayaṃ rājā raktaṃ sūryyaṃ tathaiva ca
utpātaṃ jāyataṃ yattu divyaṃ bhaumaśca nābhasam
gaiceta yatnānnṛpatirdṛṣṭvā bāhyāt cāśaṃ punaḥ
sarvvadā maṅgalaṃ ratna dhārayeta saha dūrvvayā
avacchācchāditaṃ gācaṃ na viprebhyaḥ pradarśayeta
na toye svaṃ mukhaṃ paśyennātmānnāṃsāni parvvasu
nāroheta kharaṃ coṣṭra' na vāmomapi gurvviṇīm
raktaṃ nayanayo rājā caturaṅgaṃ vivarddhayet
ātmānaṃ satataṃ rakṣan sadā vīryaṃ vivarddhayet
bījañcakaraṃ nityaṃ bhakṣyaṃ bhojyañca pācakram
varjayet kṣāraśākādyānnañca bahutilakam
kāṃsyarājanaraṅgasya tauyaṃ pāne'pyavarddhanam
sūtravṛddhikaraṃ bījañcayakāri vivarjayeta
tāmrāyaḥ svarvvasīsānāṃ pācakaṃ phaladhammagoḥ
śuklavṛddhikaraṃ toyaṃ tadṛpākṣīta yatnataḥ
sarvvabhveṣeṣu laṅgeṣu sadācāraparodvijaḥ
sarvviha vividhān bhogānnaivaṃ svarga vrajet pare
śrī mārkaṇḍeya uvāca
evamauktva sagaraṃ śaśāsa munipuṅgavaḥ
śāstrāṇi caiva sarvvāṇi sadācārān sayuktabahuśaḥ kathayāmāsa sagarāya mahātmane
tatrāsti yata puroktaṇa kathitaṃ sagarāya na
rājanītiḥ satāṃ bhautiryañcānyacchāstrasammavam
saṃhitāsu purāṇepu yaccāgamamaye sthitam
sarvvaṃ śuśrāva sagaro mukhādaurvvasya dhīmataḥ
teṣāntu kathitaṃ kiñciduddhṛtya dvijasattamāḥ
viṣṇudharmmottare pūrvvaṃ mayā rahasi bhārate
rājanītiṃ sadācāraṃ vedavedāṅgasaṅgatam
rahasyaṃ satataṃ viprārvīttavyaṃ dvijasattamāḥ
yaccānuditamanyatra gaditaṃ vā sasaṃśayam
saṃśayacchedinaṃ teṣu yuṣmākaṃ kathitaṃ tvidam
ayuktaṃ saṃśayaccheda purāṇaṃ kālikādvayam
384.p1.5
yo'bhyaset satataṃ vipraḥ sa vedānāṃ phalaṃ labhet”
“sadācāro nigaditastava yo'smābhirādarāt
lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmastacchṛṇuṣva niśācara
gṛhasthena sadā kāryyamācāraparipālanam
na hyācāravihīnasya bhadramatra paratra ca
yajñadānatapāṃsīha puruṣasya na bhūtaye
bhavanti yaḥ sadāvṛtto sadācāraṃ pravarttate
durācāro hi puruṣo neha nāmutra nandati |'
kāryā yataḥ sadācāraṃ vyācaco intalakṣaṇam
tasya svarūpaṃ vakṣyāmaḥ sadācārasya rākṣasa
śrūyāñcaikamanāsvañca yadi śreyo hi vāñchasi
dharmmasya mūlaṃ dhammasya śākhā
puṣpañca kāmaḥ phalamasya mokṣaḥ
asau sadācārataruḥ sukeṃtrin
saṃsevito yena sa puṇyabhoktā
brāhme muhūtte prathame vibudhyadanusmaredevavaraṃ maharṣīn
prābhātikaṃ maṅgalameva vācyaṃ
yaduktavān devapatikhinetraḥ
sukeśī uvāca
kiṃ taduktaṃ suprabhātaṃ śaṅkareṇa mahātmanā
prabhāte yat paṭhan mayyaiḥ mucyate pāpabandhanāt
ṛṣaya ūcuḥ
śrūyatāṃ rākṣasaśreṣṭha suprabhātaṃ purohitam
śrutvā smṛtvā paṭhitvā ca sarvvapāpaiḥ pramucyate
brahmā murāristripurāntakārī
bhānuḥ śaśī bhūmisuto budhaśca
guruḥ saśukraḥ saha bhānujena
kurvvantu sarvva mama suprabhātam
bhṛgurvvaśiṣṭhaḥ kraturaṅgirāśca
manuḥ pulastyaḥ pulahaḥ sagotamaḥ
rembho marīcicyavano giraśca
kurvvantu sarvva mama suprabhātam
sanatkumāraḥ sanakaḥ sanandanaḥ
sanātano'pyāśuripiṅgalau ca
sapta svarāḥ sapta rasātalāśca
kurvvantu sarvve mama suprabhātam
pṛthvī sagandhā sarasāstathāpaḥ
sparśaścavāyurjjvalitañca tejaḥ |.
nabhaḥ saśabdaṃ mahatā sahaiva
kurvvantu sarvve mama suprabhātam
saptāgrgivāḥ sapta kulācalāśca
384.p1.6
saptarṣayo dvīpavarāśca sapta
bhūrādi kṛtvā bhuvanāni sapta
kurvvantu sarvve mama suprabhātam
ityaṃ prabhāte paramaṃ pavitraṃ
yaḥ saṃsmareṅgā prakyuyācca bhaktyā
duḥsvapnanāśo nanu suprabhāte
bhavecca sattvaṃ bhagavatprasādāt
tataḥ samutthāya vicintayecca
dharmmaṃ tathārthañca vidhāya pranyām
utthāya paścāddharirityudīryya
gacchettadotsargavidhiṃ hi kartum
na devagobrāhmaṇavahnimārgaṃ
na rājamārgaṃ na catuṣpathaṃ ca
kuryyādṛyathollaṃghanagoṣṭha goṣṭhe
pracchāya śaucaṃ sukhanāsikañca
tataśca śaucārthamupāharenmṛdaṃ
gude trayaṃ pāyitale ca sapta
tathobhayoḥ pañca catasrunaikāṃ
liṅge tathaikāṃ mṛdamāharecca
gāndhardhvajādvāhyamamṛttikāścānna cāvaśiṣṭā sadanādibhavā
valmīkakūrceva hi śaucanāya
grāhyā sadācāravidā nareṇa
udaṅmukhaḥ cāthya padau suvihvaḥ
samācamedvāribhiriṣṭalābhiḥ
ācamya ca triḥ parimṛjya ca dvistataḥ spṛśeccātmaśiraḥ kareṇa
madhyāṃ sa nirvvarttya tataḥ krameṇa
keśāṃśca saṃśodhya ca dantadhāvanam
kṛtvā tathā darpaṇadarśanañca
kṛtvā śiraḥsnānamathāṅgikañca
saṃpūjya toyena pitṝn suredān
homañca kṛtvābhabhanaṃ śubhānām
kṛtvā vahnirnirgamanaṃ praśastaṃ
dūrvvāṃ dadhi sarpipayo'kṣubhambhra
dhaṃnu' savatsāṃ vṛṣabhaṃ suvarṇaṃ
brahmomayaṃ svastikamakṣatāni
lājā madhu brāhmaṇakanyakāśca
śvetāni puṇyāhyatha śobhanāni
hutāśanaṃ candanamarkavimbamaśvatthavṛkṣañca samālabhet
tatastu kuryyānnṛpajātidharmaṃ
deśāṅgaśiṣṭaṃ kuladharmamāyyam
svagotradharmaṃ na hi santyajeta
tenāpi siddhiṃ samupācareta
nāsatpralāpaṃ na ca satyahīrna
na niṣṭhuraṃ nāgamaśāstrahīnam
384.p1.7
vākyaṃ vadeta sādhujanena naina
nindyo bhavennaiva ca dharmabhedī
saṅgaṃ na cāsatsu janeṣu kuryyāt
sandhyāsu bhakṣyaṃ surataṃ divā ca
sarvvāsu yonīṣu parāvlāsu
rajasvalāsveva jaleṣu dhīraḥ
udyāṭanaṃ vṛkṣādānaṃ tathā ca paśumāraṇam
na karttavyaṃ gṛhasthena tathā dvārapariyraham
udghāṭanātsihyahānirvṛkṣādānāṅganakṣayaḥ
vṛthāpaśughnaḥ prāpnoti ghātanānnarakaṃ mahat
mamvatyā hāniradvābhyā varddhasaṅkarato bhayam
bhetavyañca bhavelloke vṛthādāraparigrahāt
parasve paradāre ca na kāryyā buddhiruttamaiḥ
parasvaṃ narakāyeva paradārāñca mṛtyave
naivet parastriyaṃ nagyrāṃ na sambhāṣecca taskarām
udakyā darśanaṃ sūryaṃ sambhāṣāñca vivarjayet
naikāmante tathā śyaṃnyāṃ sundayā parajāyayā
tathaiva syānna mātulyā tathaiva duhitustvapi
na bhāryyā vokṣyate nayā puruṣeṇa kadācana
na ca snāyota vai nagro na śayīta kadācana
divāsamro'pi na tathā paribhrramaṇamiṣyate
bhinnāsanaṃ bhājanādīn dūrataḥ parivarjjayet
nandāsu nābhyaṅgamupācareta
caurañca riktāsu jayāsu māṣam
pūrṇāsu yoṣit parivarjanīyā
bhadrāsu sarvvāṇi samālabhet
nābhyaṅgamakainaṃ ca bhūmiputre
kṣaurañca śukre ravije ca māṃsam
budheyu yoṣita sammācareta
śeṣeṣu sarvvāyya sadaiva kuryyāt
cittāsu haste śravaṇepu tailaṃ
kṣauraṃ viśākhāsvabhijitsu varjyam
mūle maghe bhādrapadāsu māṃsaṃ
yopiccaghātātsakayostarāsu
sadaiva varthya prathane sudakśirastathā pratīcyāṃ rajanīcareśa
bhuñjīta naiveha ca dakṣiṇāmukho
na ca pratīcomabhimojanoyam
devālayaṃ caityataru catuṣpathaṃ
vidyādhikañcāpi guruṃ pradakṣiṇam
kuyyānna vāmaṃ gamanaṃ ca dhomān
384.p1.8
dvijān nṛpān gāñca niśyācareṇa
mālyānulepaṃ vasanāni yatnato
nānyerdhatānveva hi dhārayeta
chāyācchiraḥsnānatayā ca nityaṃ
nivāraṇārtheva vinā niśāmu
yadyoparāge khajanābhicāve
sahā ca janmodyagate praśāhe
nābhyaṅgitaṃ kāyamupaspṛśecca
snāto na keśān vidhunota cāpi
gātrāṇi caivāmbarapāṇinā ca
snāto'vamṛjyādajanocareṇa
vasecca deśeṣu surājakeṣu
susaṃhitasvoyajaneṣu nityam
akrodhanā nyāyaparā amatsarāḥ
hyatovalā śaucavidhānayajña
na teṣu deśeṣu vasecca buddhimān
yasminnapo daṇḍaruciścaśaktaḥ
jano'pi nityotsavabaddhaveraḥ
sadā jigīṣuśca niśācarendra
ṛṣaya ūcuḥ
yanna bhojyaṃ mahābāho sadā dharmmabhṛternaraiḥ
yadrocyañca mahādṛṣṭaṃ kathayikhāmahe vayam
avyamantraṃ paryyuṣitaṃ kṣehyāktaṃ cirasaṃbhṛtam
asnehā brāhmayaḥ śastā vikārāḥ pāyasāstathā
śaśakaḥ śallako godhā tathā khaṅgī ca kacchapaḥ
tadvadvikaṭakādīni bhojyāni manurabravīt
maṇivastrapravālānāṃ tadvatkāṣṭhaphalasya ca
śailadārumayāṇāñca tṛṇagulmauṣadhasya ca
śākadhānyājinānāñca saṃhatānāñca vāsasām
valkalānāmaśeṣyāṇāmambhasā śuddhiriṣyate
saṃhṛṣṭānāmadhaudheṇa tilekalkaṃṇa cāvikam
kārpāsikānāṃ vastrāṇāṃ śuddhiḥ syāt saha
bhasmanā
nāgadantāsthiśṭaṅgāṇāṃ tattakṣācchuddhiriṣyate
punaḥpākena bhāṇḍānāṃ mṛṇmayānāñca śuddhatā
śuddhaṃ bhaikṣaṃ kāruhastaḥ paṇyaṃ yoṣitsukhaṃ tathā
raśyāgatamavijñātaṃ dāsakarma ca yat kṛtam
vākyapūtaṃ cirātītamanakāmtvaritaṃ laghu
ceṣṭitaṃ bālavṛddhānāṃ bālasya tu sukhaṃ śuci
mlecchānāmapi gośālā khananyavasatā striyaḥ
vāgdhiprupo dvijendrāṇāṃ pāṭhe vāgamvuvindavaḥ
384.p1.9
bhūmirviśudhyate khātadāhagokramasaṃcanaiḥ
lepādulaṃkhanāt sekāt vatsasammāraṇājjalāt
keśakoṭāvapanne'nne goghrāte makṣikānvite
mṛdvāribhasmakṣārādi prakṣepyāni viśuddhaye
udumbarāṇāmānnina kṣāreṇa capusīsayoḥ
kāṃsyānāṃ bhasmanā śuddhistoyācchuddirdravasya ca
amedhyāktasya mṛttoyairmedhyādhyāpaddarayena ca
ayamedhyāmapi sadṛśyaṃ śuddhirgenyāvahārataḥ
mātuḥ prasravane vatsaḥ śakuniḥ phalapātane
gardabho bhārahāritve śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ
rathyākarddamatoyāni gāvaḥ pāṃtha tṛṇāni ca
mārutenaiva śudhyanti pakkeṣṭakācatāni ca
śvataṃ doṣāddrakasyānnamamedhyābhinnataṃ bhavet
agramuddhṛtya santyajyaṃ śeṣasya prokṣaṇaṃ smṛtam
upavāsaṃ cirācaṃ vā dūṣitānnasya bhojane
ajñāte jñātapūrve ca naiva śuddhirvidhīyate
udakyācca tu nayāca sūtikāśrāvaṇāśrigaḥ
sṛṣṭvā kāryyāīya śaucārthaṃ mṛdvaiva stannahārikaḥ
saṅkocamasthi saṃspṛśya savāsāḥ snānamācaret
ālabhyaiva tu niḥsnehaṃ gātrāmabhyajyamaujva ca
na laṅghayet naraṃ laṅghayānnāryaṃ durbalaṃ tathā
guhāducchiṣṭaviṇmūtrapādārdrāṃśca kṣipeḍḍiḥ
pañcapiṇḍānanuddhṛtya na snāyāt paravāriṇi
nādhīta devakhāteṣu sarogbidamaritasu ca
goyānādau trikāleṣu prājāpatyaṃ tu kadācana
nālpejjanavidagdhaṃ vīrahīnāṃ tathā striyam
devatāpiṭasatkāryyavyayasaktādiniṣkrakeḥ
śūndrā tu śudreṇālāpaṃ mūdhāte'rkāvalokanāt
abhoktyāḥ sūnikāgaṇḍamārjārāṇḍuñcakukkuṭāḥ
patitāpaviddhanagnāśca cāṇḍālādyādhamāśca ye
ṛṣaya ūcuḥ
brāhmaṇo brāhmaṇañcaiva yāvacchayalamārthagatau
tānubhau snikelyaktau tayorannaṃ vigarhitam
na juhotyatithe kāle na snāti ca dadāti ca
384.p1.10
piṭadevācanāṅgīnaḥ sa ṣāṇḍaḥ parikīryyate
dambhārthaṃ japate yaśca tapyate yajate tathā
na paratrārthamudyukto mārjāraḥ parikīrtitaḥ
vibhave sati naivāgniṃ na dadāti juhoti ca
tamāḍurānkūṃ tasyānnaṃ bhuktā kṛcchraṃṇa śudhyati
sabhāgatānāṃ yaḥ sabhyaḥ pakṣapātaṃ samācaret
tamāhuḥ kukkaṭaṃ devāstasyāpyannaṃ vigarhitam
svadhammaṃ yaḥ samutsṛjya paradhamrmaṃ samācaret
anāpadi sa vidvidbhiḥ patitaḥ parikīrttate
vedatyāgī pitṭatyāgī gurubaṅguhyakastathā
gobrāhmaṇastrodhnaśvavapaviddhaḥ sa ucyate
yeṣāṃ kule na vedo'sti na śāstraṃ naiva ca vratam
te nayāḥ kīrttitāḥ sadbhisteṣāmannaṃ vigarhitam
āśīnāmatāntā ca dātuśca pratiṣedhakaḥ
guhāgataṃ yastyajati sa cāṇḍālādhamo naraḥ
yo bāndhavaiḥ parityaktaḥ sādhubhirbrāhmaṇairapi
kuṣṭāśī yaśca tasyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
yo nityakarmaṇo hāniṃ kuryyāmemittikasya ca
bhuktānaṃ tasya mūcena cirāttropoṣyato naraḥ
nityasya karmmaṇo hāniḥ kevalaṃ mūtajammasu
na tu naimittikocchedaḥ kartavyo hi kathañcana
jāte putre pituḥ snānaṃ sacailasya vidhīyate
mṛte ca sarvvavasanāmityāha bhagavān bhṛguḥ
pretāya salilaṃ deyaṃ vahiībhvā tu gotrajaiḥ
prathame'hni caturthe vā saptame vāsthisañcayam
ūrddhaṃ sañcayanādvāṣāmaṅgāṅgāṃ vidhīyate
ṣoḍaśeṣu kriyā kāṣṇā aśruddhestu sapiṇḍakaiḥ
vidyodvandhanaśastrāgnivipātemvateṣu ca
tathā gṛhītasannyāsaṃ deśāgtaramṛte tathā
sadyaḥśaucaṃ bhavedvidvan tathāpyuktaṃ caturvidham
garbhakhāve tadehoktaṃ pūrvakāle na vai caret
brāhmaṇānāmahorātraṃ kṣatriyāṇāṃ dinatrayam
ṣaḍrarātraṃ caiva vaiśyasya śūdrāṇāṃ dvādaśāhikam
384.p1.11
dvādaśāhapramāsāhaṃ māsasaṃkhyādineśca taiḥ
jñātvā karmmakriyāḥ kāryyāḥ sarvva varṇā yathākramam
pretamuddiśya kartavyamekoddiṣṭaṃ vidhānataḥ
sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryaṃ pretasya vatsarāntareḥ
tataḥ pitṭatvamāpatre darśapaurṇyamāsibhiḥ śubhaiḥ
proṇanamantasya kartavyaṃ yathāśaktinidarśanam
pituryya satudiṣṭasya bhūmikośādikañca yat
kuryyādyenāsya suprotā pitaro yānti rākṣapta
yadyadiṣṭatamaṃ kiñcit yaccāsya dayitaṃ gṛhe
tattadguṇavate deyaṃ tadevāccayamicchatā
ahyetyā nathī nityaṃ bhājyaśca viduṣā sadā
dharmenārtho dhanamārthāyaṃ yadcyāpi śaktitaḥ
ācāraṃ kurvvatī nāktā jugupsāmeti rākṣasa
tat karmaśamaśuddhena yanna goptaṃ mahājane
evamācarato loke puruṣasya gṛhe sataḥ
dhamrmārthakāmasamprāptiḥ paraceha ca śobhanā
eṣa taddeśataḥ prokto gṛhasthāśrama uttamaḥ
vānaprasthāśramaṃ dharmmaṃ te vakṣyāmo'vadhārthatām
apatyamantatiṃ dṛṣṭvā prāmo dehasya cāyatim
vānaprasthāśramaṃ gacchedabrāhmaṇaḥ śuddhikāraṇam
taccāragaṇyabhogena tapobhikhātmakaśmaśro
bhūmau śayyā brahmacaryyaṃ pitṛdevātithi kriyā
homastra savanasnānaṃ jaṭāvalkaladhāraṇam
vanyacche na cinirvvā vānaprasthavidhiścayam
sarvvasaṅgaparityāgo brahmacaryamamānitā
jitendriyatvamāvāse nai kasmin vasate ciram
anāmbhastvāsāhāre bhikṣā vidhi sunindite
śrātmā jñānaṃ vivekaśca tathā hyātmāvabodhanam
caturthe cāśrame dhammā hyasmābhikte prakīrtitāḥ
vargadhammaraṃstu catvārini niśāmaya niśācara
gārhasthyaṃ brahmacaryyañca vānaprasthaṃ caturthāśramaḥ
caritryasyāpi gaditā ya ācāro dvijasya hi
vaikhānasaṃ gārhasthāmāśramadvitayaṃ viśaḥ
384.p1.12
gārhasthyamuktaṃ tvekaṃ śūdrasya vyatyayānnara
svāni varṇāśramoktāni dharmmāṇīha na hāpayet
yo hāpayati tasyāsau parikupyati bhāskaraḥ
kupitaḥ kulanāśrāya daivarogavidahyate
varṇāṃśu patate tasya narasya hyasadācara
tasmāt svadharmma na hi saṃtyajeta
na hāpayeccāpi tathātmavaṃśam
yaḥ saṃtyajeccāpi niṇaṃ hi dharmaṃ
tasmai prakuṣyeta divākaraśca
pulastya uvāca
ityuktavanto munibhiḥ sukeśī
pragamya tān brahmaṛtīkacaryān
jagāma cotpatya puraṃ svakīyaṃ
saddhamma budhebhyaṃ bhava cakṣāmaḥ ||”
Linked texts (7)
- Mārkaṇḍeyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Ācāraratna (Maṇirāma) — Maṇirāma 1630, Sanskrit
- Anūpavilāsa — Maṇirāma 1665, Sanskrit
- Śārṅgadharapaddhati — Śārṅgadhara, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Rājanītiśāstra — Cāṇakya, Sanskrit