<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 384.p1

# Shabdakalpadruma 384.p1

Śabdakalpadruma 384.p1

- **Language:** Sanskrit

### [384.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.1)

“vipadi dhaiyyaṃmathābhyudaye kṣamā  
sadasi vākapaṭutā yudhi vikramaḥ  
yaśasi cābhirucau vyasanaṃ śrutau  
prakṛtisiddhamidaṃ hi mahātmanām ||”)  
“madācāreṣu rājendra viśeṣān śṭaṇu saṃprati  
yānavaśyaṃ nṛpaḥ kuryyāttāṃstataḥ sakalān śṭaṇu  
sādhavaḥ kṣīṇadoṣāśca sacchandaḥ sādhuvācakaḥ  
teṣāmācaraṇaṃ yattu sadācāraḥ sa ucyate  
āgameṣu purāṇeṣu saṃhitāsu yathoditān  
samṛddhidasmadācārāṃstān yakṣauyān dṛśyasvavat  
ṛṣīn yajedvedāpāḍheddevān homaistu pūjayet  
śrāddhaiḥ pitṝn yajedannairbhūtāni balibhikṣayā  
maicaṃ pramādyanaṃ snānaṃ dantadhāvanamañjanam  
sarvva yaṣṭasyavata kuryyāt nityikāṃ vidhiṃ tathā  
ṣaṭkarmasu niyuñjīta rājā viprān samantataḥ  
tathaiva kṣatriyādīni sve sve karmmaṇi yojayet  
yaḥ svadharmma parityajya paradharmma samācaret  
taṃ śatena nṛpo daṇḍyaḥ punasvasminniyojayet  
sāṃvatsaraṃṣu kṛtyeṣu viśeṣotān samācaret  
avaśyaṃ pārthivo rājan viśeṣaॉstu śṛṇuṣva me  
śaratkāle mahāṣṭamyāṃ durgāyāḥ paripūjanam  
nīrājanaṃ daśamyāntu kuryyādvai balavṛddhaye  
pauṣe māsi dvitīyāyāṃ kuryyāt puṣyābhiṣecanam  
pūjayitvā śriyaṃ devīṃ śrīpañcamyāṃ nṛpārcayet  
jñeyaṃ dhanadhānyasya vṛddhaye nṛpasattamaḥ  
jyaiṣṭhe daśaharāyāntu viṣṇoriṣṭaṃ samācaret  
ravau haripade dvādaśyāṃ śakrapūjāṃ samācaret  
viśeṣaitāstu nṛpatiḥ kuryyāt sarvvaṃ bahuśrayaiḥ  
śarmiḥ kratevelaṃ rājyaṃ kośacāpi vivarddhate  
aṛteṣveṣu yajñeṣu durbhikṣaṃ marakaṃ tathā  
jāyate ca nṛpastasmādeṣu yatraṃ samācaret  
śaratkāle mahāṣṭamyā durgāyāḥ pūjane vidhiḥ  
purā proktastu vidhinā tena kāryyantu pūjanam ||”  
api ca

### [384.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.2)

“sadācāre viśeṣo'yaṃ kathitastava pārthiva !  
niṣedheṣu viśeṣāṃstu śṛṇu yena śriyaṃyate  
asaṃ pūjya tathā viṣṇuṃ śivāmagniṃ purandaram  
adattvā ca tathā dānaṃ na bhuñjīyānnṛpaḥ kacit  
hrāvayedagnihotrantu nityameva purohitaiḥ  
ahutvā cāgnihotrantu bhuñjannarakamāpnuyāt  
nārāttite gṛhe rājā ratnadvipavivarjite  
svapetathā striyā sāīṃ na kadācana saṃviśet  
bhaktānnaṃ śrīphalaṃ nāmrāstathā dhātrīphalaṃ nṛpaḥ  
vṛddhi kṣayakara| etā mātra vyāsandyahastikāḥ  
nimbārkavṛkṣaśākha bṛddhibṛddhikarā na tāḥ  
vṛddhivṛddhikarāstisrastanaivācā ca bhojanaṃ  
bhojayettanmacaṃ vṛddhivṛddhihetu' nṛpottamaḥ  
na paryyāyavihīnantu prārohedāsarna nṛpaḥ  
na yānaṃ na gajānaśvamāroheddīkṣya brāhmaṇam  
maikastu vicaredrājā kadācidapi nirjanaṃ  
madattantu' na bhuñjītūānnaṃ kadācidapi bhojane  
kadāpi nopaseveta hyaṣṭamyāṃ māṃsamaithunaṃ  
amāvāsyāṃ gayāśrāddhaṃ tilestarpaṇameva ca  
na jīvatpitṛko bhūpaḥ kuryyāt kulakṣamāpnuyāt  
na caivajādostanayān rājā rājye 'bhiṣecayet  
pittṛṇāṃ śrāddhayaistriyamaurase tanaye sati  
'baurasaḥ kṣetrajaścaiva dattaḥ kṛtrima eva ca  
gūḍhotpanno'paviddhaśca bhāgāhaḥstanayā ime  
kānīnaśca sahoḍhaśca krotaḥ paunarbhavastathā  
svayaṃdattaśca pauṣaśca ṣaḍime putrapāṃśalāḥ  
abhāve pūrvvapūrvvaṣāṃ parān samabhiṣecayet  
paunarbhavaṃ svayaṃ dattaṃ dāsa rājye na yojayet  
dattāyāścāpi tanayā niyogenaiva saṃsthitāḥ  
āyānti putratāṃ sadyyāścabījasamudbhavāḥ  
pitṛgotreṇa yaḥ puttaḥ saṃskrutaḥ pṛthivīpate  
ācūḍāmnaṃ sa puttaḥ saḥ putratāṃ yāti cānyataḥ  
cūr̤ādyā yadi saṃskārā niyogenaiva ye kṛtāḥ

### [384.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.3)

dattādyāścanayāste syuranyathā dāsa ucyate  
utsṛjya paścamāddarṣānnādādyā sutā nṛpa  
grahītvā pañcavarṣāgraṃ putreṣṭiṃ prathamaṃ caret  
paunarbhavantu tanayaṃ jātamātraṃ samānayet  
kṛtvā paunarbhavaṃ stomaṃ jātamātrasya tasya vai  
sarvvīṃstu kuryyāt saṃskārān jātakammīdikānnarāḥ  
kṛte punarbhavastome sutaḥ paunarbhavastathā  
ekoddiṣṭaṃ pituḥ kuryyānna śrāddhaṃ pārvvaṇādikam  
krītādyā baninā mleccheḥ sā dāsīti nigadyate  
tasyāṃ yo jāyate putro dāsaḥ putrastu ma smṛtaḥ  
na rājñorājyabhāk sa syādvipulānapi grāhakṛt  
adhamaḥ sarvvaputtebhyastaṃ tasmāt parivarjayet  
purāṇadharmya śāstrāṇi saṃhitāśca sunīritām  
nādyāpasennṛpaḥ mūḍhairvihitāmnatu yadṛcchayā  
yasya rājñaḥ sadā sūtāḥ purāṇaṃ saṃhisāṃ tathā  
paṭhanti svātmakrīnātho rājā rājeva sātvayaḥ  
mohādvā kāmataḥ śūdraḥ purāṇaṃ saṃhitāṃ  
paṭhannarakamāpnoti pitṛbhiḥ saha pāpakat  
mūḍhoktā vihitaṃ yacca yacca manta udāhṛtaḥ  
tadvayaṃ vipravadanādgrāhyaṃ mūḍhaiḥ sadaiva hi  
na yojayennṛpaḥ śūdraṃ vyavahārasya darśane  
niyojya tatra tuṃ bhūpa ! tāmisre tena pacyate  
hīnāyuśca bhavelloko rājā cāpi sahānvayaḥ  
kāryā śaṅkhamvapuṣpaṃ vānabhikṣamajitendriyam  
na hasvaṃ yādhitaṃ vāpi nṛpaḥ kuryyāt purohitam  
lapamasya dhanaṃ rājā na grahīyāt kadācana  
na dvijānāṃ tathā dattāhanāni vipulāyapi  
nārohet kāmukonmattaṃ gajaṃ rājā kadācana  
āruhya kāmukaṃ tantu paraceṣṭa virodhitaiḥ  
anāyuṣyaṃ na kuryyāt karma bhūpaḥ kadācana  
satataṃ cāyuṣo vṛddhau yateta sakalairbalaiḥ  
na krūravāraṃ nākṣatryaṃ na ghar̤agaṃ vṛṣavatsamaḥ  
añjanābhyañjane kuryyāttāmbūlasyāpi bhojanam

### [384.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.4)

atiśūyyāṃ tathā pūrvva grahaṇāṃ candrasūryyayoḥ  
nālokayeta svayaṃ rājā raktaṃ sūryyaṃ tathaiva ca  
utpātaṃ jāyataṃ yattu divyaṃ bhaumaśca nābhasam  
gaiceta yatnānnṛpatirdṛṣṭvā bāhyāt cāśaṃ punaḥ  
sarvvadā maṅgalaṃ ratna dhārayeta saha dūrvvayā  
avacchācchāditaṃ gācaṃ na viprebhyaḥ pradarśayeta  
na toye svaṃ mukhaṃ paśyennātmānnāṃsāni parvvasu  
nāroheta kharaṃ coṣṭra' na vāmomapi gurvviṇīm  
raktaṃ nayanayo rājā caturaṅgaṃ vivarddhayet  
ātmānaṃ satataṃ rakṣan sadā vīryaṃ vivarddhayet  
bījañcakaraṃ nityaṃ bhakṣyaṃ bhojyañca pācakram  
varjayet kṣāraśākādyānnañca bahutilakam  
kāṃsyarājanaraṅgasya tauyaṃ pāne'pyavarddhanam  
sūtravṛddhikaraṃ bījañcayakāri vivarjayeta  
tāmrāyaḥ svarvvasīsānāṃ pācakaṃ phaladhammagoḥ  
śuklavṛddhikaraṃ toyaṃ tadṛpākṣīta yatnataḥ  
sarvvabhveṣeṣu laṅgeṣu sadācāraparodvijaḥ  
sarvviha vividhān bhogānnaivaṃ svarga vrajet pare  
śrī mārkaṇḍeya uvāca  
evamauktva sagaraṃ śaśāsa munipuṅgavaḥ  
śāstrāṇi caiva sarvvāṇi sadācārān sayuktabahuśaḥ kathayāmāsa sagarāya mahātmane  
tatrāsti yata puroktaṇa kathitaṃ sagarāya na  
rājanītiḥ satāṃ bhautiryañcānyacchāstrasammavam  
saṃhitāsu purāṇepu yaccāgamamaye sthitam  
sarvvaṃ śuśrāva sagaro mukhādaurvvasya dhīmataḥ  
teṣāntu kathitaṃ kiñciduddhṛtya dvijasattamāḥ  
viṣṇudharmmottare pūrvvaṃ mayā rahasi bhārate  
rājanītiṃ sadācāraṃ vedavedāṅgasaṅgatam  
rahasyaṃ satataṃ viprārvīttavyaṃ dvijasattamāḥ  
yaccānuditamanyatra gaditaṃ vā sasaṃśayam  
saṃśayacchedinaṃ teṣu yuṣmākaṃ kathitaṃ tvidam  
ayuktaṃ saṃśayaccheda purāṇaṃ kālikādvayam

### [384.p1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.5)

yo'bhyaset satataṃ vipraḥ sa vedānāṃ phalaṃ labhet”  
“sadācāro nigaditastava yo'smābhirādarāt  
lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmastacchṛṇuṣva niśācara  
gṛhasthena sadā kāryyamācāraparipālanam  
na hyācāravihīnasya bhadramatra paratra ca  
yajñadānatapāṃsīha puruṣasya na bhūtaye  
bhavanti yaḥ sadāvṛtto sadācāraṃ pravarttate  
durācāro hi puruṣo neha nāmutra nandati |'  
kāryā yataḥ sadācāraṃ vyācaco intalakṣaṇam  
tasya svarūpaṃ vakṣyāmaḥ sadācārasya rākṣasa  
śrūyāñcaikamanāsvañca yadi śreyo hi vāñchasi  
dharmmasya mūlaṃ dhammasya śākhā  
puṣpañca kāmaḥ phalamasya mokṣaḥ  
asau sadācārataruḥ sukeṃtrin  
saṃsevito yena sa puṇyabhoktā  
brāhme muhūtte prathame vibudhyadanusmaredevavaraṃ maharṣīn  
prābhātikaṃ maṅgalameva vācyaṃ  
yaduktavān devapatikhinetraḥ  
sukeśī uvāca  
kiṃ taduktaṃ suprabhātaṃ śaṅkareṇa mahātmanā  
prabhāte yat paṭhan mayyaiḥ mucyate pāpabandhanāt  
ṛṣaya ūcuḥ  
śrūyatāṃ rākṣasaśreṣṭha suprabhātaṃ purohitam  
śrutvā smṛtvā paṭhitvā ca sarvvapāpaiḥ pramucyate  
brahmā murāristripurāntakārī  
bhānuḥ śaśī bhūmisuto budhaśca  
guruḥ saśukraḥ saha bhānujena  
kurvvantu sarvva mama suprabhātam  
bhṛgurvvaśiṣṭhaḥ kraturaṅgirāśca  
manuḥ pulastyaḥ pulahaḥ sagotamaḥ  
rembho marīcicyavano giraśca  
kurvvantu sarvva mama suprabhātam  
sanatkumāraḥ sanakaḥ sanandanaḥ  
sanātano'pyāśuripiṅgalau ca  
sapta svarāḥ sapta rasātalāśca  
kurvvantu sarvve mama suprabhātam  
pṛthvī sagandhā sarasāstathāpaḥ  
sparśaścavāyurjjvalitañca tejaḥ |.  
nabhaḥ saśabdaṃ mahatā sahaiva  
kurvvantu sarvve mama suprabhātam  
saptāgrgivāḥ sapta kulācalāśca

### [384.p1.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.6)

saptarṣayo dvīpavarāśca sapta  
bhūrādi kṛtvā bhuvanāni sapta  
kurvvantu sarvve mama suprabhātam  
ityaṃ prabhāte paramaṃ pavitraṃ  
yaḥ saṃsmareṅgā prakyuyācca bhaktyā  
duḥsvapnanāśo nanu suprabhāte  
bhavecca sattvaṃ bhagavatprasādāt  
tataḥ samutthāya vicintayecca  
dharmmaṃ tathārthañca vidhāya pranyām  
utthāya paścāddharirityudīryya  
gacchettadotsargavidhiṃ hi kartum  
na devagobrāhmaṇavahnimārgaṃ  
na rājamārgaṃ na catuṣpathaṃ ca  
kuryyādṛyathollaṃghanagoṣṭha goṣṭhe  
pracchāya śaucaṃ sukhanāsikañca  
tataśca śaucārthamupāharenmṛdaṃ  
gude trayaṃ pāyitale ca sapta  
tathobhayoḥ pañca catasrunaikāṃ  
liṅge tathaikāṃ mṛdamāharecca  
gāndhardhvajādvāhyamamṛttikāścānna cāvaśiṣṭā sadanādibhavā  
valmīkakūrceva hi śaucanāya  
grāhyā sadācāravidā nareṇa  
udaṅmukhaḥ cāthya padau suvihvaḥ  
samācamedvāribhiriṣṭalābhiḥ  
ācamya ca triḥ parimṛjya ca dvistataḥ spṛśeccātmaśiraḥ kareṇa  
madhyāṃ sa nirvvarttya tataḥ krameṇa  
keśāṃśca saṃśodhya ca dantadhāvanam  
kṛtvā tathā darpaṇadarśanañca  
kṛtvā śiraḥsnānamathāṅgikañca  
saṃpūjya toyena pitṝn suredān  
homañca kṛtvābhabhanaṃ śubhānām  
kṛtvā vahnirnirgamanaṃ praśastaṃ  
dūrvvāṃ dadhi sarpipayo'kṣubhambhra  
dhaṃnu' savatsāṃ vṛṣabhaṃ suvarṇaṃ  
brahmomayaṃ svastikamakṣatāni  
lājā madhu brāhmaṇakanyakāśca  
śvetāni puṇyāhyatha śobhanāni  
hutāśanaṃ candanamarkavimbamaśvatthavṛkṣañca samālabhet  
tatastu kuryyānnṛpajātidharmaṃ  
deśāṅgaśiṣṭaṃ kuladharmamāyyam  
svagotradharmaṃ na hi santyajeta  
tenāpi siddhiṃ samupācareta  
nāsatpralāpaṃ na ca satyahīrna  
na niṣṭhuraṃ nāgamaśāstrahīnam

### [384.p1.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.7)

vākyaṃ vadeta sādhujanena naina  
nindyo bhavennaiva ca dharmabhedī  
saṅgaṃ na cāsatsu janeṣu kuryyāt  
sandhyāsu bhakṣyaṃ surataṃ divā ca  
sarvvāsu yonīṣu parāvlāsu  
rajasvalāsveva jaleṣu dhīraḥ  
udyāṭanaṃ vṛkṣādānaṃ tathā ca paśumāraṇam  
na karttavyaṃ gṛhasthena tathā dvārapariyraham  
udghāṭanātsihyahānirvṛkṣādānāṅganakṣayaḥ  
vṛthāpaśughnaḥ prāpnoti ghātanānnarakaṃ mahat  
mamvatyā hāniradvābhyā varddhasaṅkarato bhayam  
bhetavyañca bhavelloke vṛthādāraparigrahāt  
parasve paradāre ca na kāryyā buddhiruttamaiḥ  
parasvaṃ narakāyeva paradārāñca mṛtyave  
naivet parastriyaṃ nagyrāṃ na sambhāṣecca taskarām  
udakyā darśanaṃ sūryaṃ sambhāṣāñca vivarjayet  
naikāmante tathā śyaṃnyāṃ sundayā parajāyayā  
tathaiva syānna mātulyā tathaiva duhitustvapi  
na bhāryyā vokṣyate nayā puruṣeṇa kadācana  
na ca snāyota vai nagro na śayīta kadācana  
divāsamro'pi na tathā paribhrramaṇamiṣyate  
bhinnāsanaṃ bhājanādīn dūrataḥ parivarjjayet  
nandāsu nābhyaṅgamupācareta  
caurañca riktāsu jayāsu māṣam  
pūrṇāsu yoṣit parivarjanīyā  
bhadrāsu sarvvāṇi samālabhet  
nābhyaṅgamakainaṃ ca bhūmiputre  
kṣaurañca śukre ravije ca māṃsam  
budheyu yoṣita sammācareta  
śeṣeṣu sarvvāyya sadaiva kuryyāt  
cittāsu haste śravaṇepu tailaṃ  
kṣauraṃ viśākhāsvabhijitsu varjyam  
mūle maghe bhādrapadāsu māṃsaṃ  
yopiccaghātātsakayostarāsu  
sadaiva varthya prathane sudakśirastathā pratīcyāṃ rajanīcareśa  
bhuñjīta naiveha ca dakṣiṇāmukho  
na ca pratīcomabhimojanoyam  
devālayaṃ caityataru catuṣpathaṃ  
vidyādhikañcāpi guruṃ pradakṣiṇam  
kuyyānna vāmaṃ gamanaṃ ca dhomān

### [384.p1.8](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.8)

dvijān nṛpān gāñca niśyācareṇa  
mālyānulepaṃ vasanāni yatnato  
nānyerdhatānveva hi dhārayeta  
chāyācchiraḥsnānatayā ca nityaṃ  
nivāraṇārtheva vinā niśāmu  
yadyoparāge khajanābhicāve  
sahā ca janmodyagate praśāhe  
nābhyaṅgitaṃ kāyamupaspṛśecca  
snāto na keśān vidhunota cāpi  
gātrāṇi caivāmbarapāṇinā ca  
snāto'vamṛjyādajanocareṇa  
vasecca deśeṣu surājakeṣu  
susaṃhitasvoyajaneṣu nityam  
akrodhanā nyāyaparā amatsarāḥ  
hyatovalā śaucavidhānayajña  
na teṣu deśeṣu vasecca buddhimān  
yasminnapo daṇḍaruciścaśaktaḥ  
jano'pi nityotsavabaddhaveraḥ  
sadā jigīṣuśca niśācarendra  
ṛṣaya ūcuḥ  
yanna bhojyaṃ mahābāho sadā dharmmabhṛternaraiḥ  
yadrocyañca mahādṛṣṭaṃ kathayikhāmahe vayam  
avyamantraṃ paryyuṣitaṃ kṣehyāktaṃ cirasaṃbhṛtam  
asnehā brāhmayaḥ śastā vikārāḥ pāyasāstathā  
śaśakaḥ śallako godhā tathā khaṅgī ca kacchapaḥ  
tadvadvikaṭakādīni bhojyāni manurabravīt  
maṇivastrapravālānāṃ tadvatkāṣṭhaphalasya ca  
śailadārumayāṇāñca tṛṇagulmauṣadhasya ca  
śākadhānyājinānāñca saṃhatānāñca vāsasām  
valkalānāmaśeṣyāṇāmambhasā śuddhiriṣyate  
saṃhṛṣṭānāmadhaudheṇa tilekalkaṃṇa cāvikam  
kārpāsikānāṃ vastrāṇāṃ śuddhiḥ syāt saha  
bhasmanā  
nāgadantāsthiśṭaṅgāṇāṃ tattakṣācchuddhiriṣyate  
punaḥpākena bhāṇḍānāṃ mṛṇmayānāñca śuddhatā  
śuddhaṃ bhaikṣaṃ kāruhastaḥ paṇyaṃ yoṣitsukhaṃ tathā  
raśyāgatamavijñātaṃ dāsakarma ca yat kṛtam  
vākyapūtaṃ cirātītamanakāmtvaritaṃ laghu  
ceṣṭitaṃ bālavṛddhānāṃ bālasya tu sukhaṃ śuci  
mlecchānāmapi gośālā khananyavasatā striyaḥ  
vāgdhiprupo dvijendrāṇāṃ pāṭhe vāgamvuvindavaḥ

### [384.p1.9](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.9)

bhūmirviśudhyate khātadāhagokramasaṃcanaiḥ  
lepādulaṃkhanāt sekāt vatsasammāraṇājjalāt  
keśakoṭāvapanne'nne goghrāte makṣikānvite  
mṛdvāribhasmakṣārādi prakṣepyāni viśuddhaye  
udumbarāṇāmānnina kṣāreṇa capusīsayoḥ  
kāṃsyānāṃ bhasmanā śuddhistoyācchuddirdravasya ca  
amedhyāktasya mṛttoyairmedhyādhyāpaddarayena ca  
ayamedhyāmapi sadṛśyaṃ śuddhirgenyāvahārataḥ  
mātuḥ prasravane vatsaḥ śakuniḥ phalapātane  
gardabho bhārahāritve śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ  
rathyākarddamatoyāni gāvaḥ pāṃtha tṛṇāni ca  
mārutenaiva śudhyanti pakkeṣṭakācatāni ca  
śvataṃ doṣāddrakasyānnamamedhyābhinnataṃ bhavet  
agramuddhṛtya santyajyaṃ śeṣasya prokṣaṇaṃ smṛtam  
upavāsaṃ cirācaṃ vā dūṣitānnasya bhojane  
ajñāte jñātapūrve ca naiva śuddhirvidhīyate  
udakyācca tu nayāca sūtikāśrāvaṇāśrigaḥ  
sṛṣṭvā kāryyāīya śaucārthaṃ mṛdvaiva stannahārikaḥ  
saṅkocamasthi saṃspṛśya savāsāḥ snānamācaret  
ālabhyaiva tu niḥsnehaṃ gātrāmabhyajyamaujva ca  
na laṅghayet naraṃ laṅghayānnāryaṃ durbalaṃ tathā  
guhāducchiṣṭaviṇmūtrapādārdrāṃśca kṣipeḍḍiḥ  
pañcapiṇḍānanuddhṛtya na snāyāt paravāriṇi  
nādhīta devakhāteṣu sarogbidamaritasu ca  
goyānādau trikāleṣu prājāpatyaṃ tu kadācana  
nālpejjanavidagdhaṃ vīrahīnāṃ tathā striyam  
devatāpiṭasatkāryyavyayasaktādiniṣkrakeḥ  
śūndrā tu śudreṇālāpaṃ mūdhāte'rkāvalokanāt  
abhoktyāḥ sūnikāgaṇḍamārjārāṇḍuñcakukkuṭāḥ  
patitāpaviddhanagnāśca cāṇḍālādyādhamāśca ye  
ṛṣaya ūcuḥ  
brāhmaṇo brāhmaṇañcaiva yāvacchayalamārthagatau  
tānubhau snikelyaktau tayorannaṃ vigarhitam  
na juhotyatithe kāle na snāti ca dadāti ca

### [384.p1.10](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.10)

piṭadevācanāṅgīnaḥ sa ṣāṇḍaḥ parikīryyate  
dambhārthaṃ japate yaśca tapyate yajate tathā  
na paratrārthamudyukto mārjāraḥ parikīrtitaḥ  
vibhave sati naivāgniṃ na dadāti juhoti ca  
tamāḍurānkūṃ tasyānnaṃ bhuktā kṛcchraṃṇa śudhyati  
sabhāgatānāṃ yaḥ sabhyaḥ pakṣapātaṃ samācaret  
tamāhuḥ kukkaṭaṃ devāstasyāpyannaṃ vigarhitam  
svadhammaṃ yaḥ samutsṛjya paradhamrmaṃ samācaret  
anāpadi sa vidvidbhiḥ patitaḥ parikīrttate  
vedatyāgī pitṭatyāgī gurubaṅguhyakastathā  
gobrāhmaṇastrodhnaśvavapaviddhaḥ sa ucyate  
yeṣāṃ kule na vedo'sti na śāstraṃ naiva ca vratam  
te nayāḥ kīrttitāḥ sadbhisteṣāmannaṃ vigarhitam  
āśīnāmatāntā ca dātuśca pratiṣedhakaḥ  
guhāgataṃ yastyajati sa cāṇḍālādhamo naraḥ  
yo bāndhavaiḥ parityaktaḥ sādhubhirbrāhmaṇairapi  
kuṣṭāśī yaśca tasyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret  
yo nityakarmaṇo hāniṃ kuryyāmemittikasya ca  
bhuktānaṃ tasya mūcena cirāttropoṣyato naraḥ  
nityasya karmmaṇo hāniḥ kevalaṃ mūtajammasu  
na tu naimittikocchedaḥ kartavyo hi kathañcana  
jāte putre pituḥ snānaṃ sacailasya vidhīyate  
mṛte ca sarvvavasanāmityāha bhagavān bhṛguḥ  
pretāya salilaṃ deyaṃ vahiībhvā tu gotrajaiḥ  
prathame'hni caturthe vā saptame vāsthisañcayam  
ūrddhaṃ sañcayanādvāṣāmaṅgāṅgāṃ vidhīyate  
ṣoḍaśeṣu kriyā kāṣṇā aśruddhestu sapiṇḍakaiḥ  
vidyodvandhanaśastrāgnivipātemvateṣu ca  
tathā gṛhītasannyāsaṃ deśāgtaramṛte tathā  
sadyaḥśaucaṃ bhavedvidvan tathāpyuktaṃ caturvidham  
garbhakhāve tadehoktaṃ pūrvakāle na vai caret  
brāhmaṇānāmahorātraṃ kṣatriyāṇāṃ dinatrayam  
ṣaḍrarātraṃ caiva vaiśyasya śūdrāṇāṃ dvādaśāhikam

### [384.p1.11](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.11)

dvādaśāhapramāsāhaṃ māsasaṃkhyādineśca taiḥ  
jñātvā karmmakriyāḥ kāryyāḥ sarvva varṇā yathākramam  
pretamuddiśya kartavyamekoddiṣṭaṃ vidhānataḥ  
sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryaṃ pretasya vatsarāntareḥ  
tataḥ pitṭatvamāpatre darśapaurṇyamāsibhiḥ śubhaiḥ  
proṇanamantasya kartavyaṃ yathāśaktinidarśanam  
pituryya satudiṣṭasya bhūmikośādikañca yat  
kuryyādyenāsya suprotā pitaro yānti rākṣapta  
yadyadiṣṭatamaṃ kiñcit yaccāsya dayitaṃ gṛhe  
tattadguṇavate deyaṃ tadevāccayamicchatā  
ahyetyā nathī nityaṃ bhājyaśca viduṣā sadā  
dharmenārtho dhanamārthāyaṃ yadcyāpi śaktitaḥ  
ācāraṃ kurvvatī nāktā jugupsāmeti rākṣasa  
tat karmaśamaśuddhena yanna goptaṃ mahājane  
evamācarato loke puruṣasya gṛhe sataḥ  
dhamrmārthakāmasamprāptiḥ paraceha ca śobhanā  
eṣa taddeśataḥ prokto gṛhasthāśrama uttamaḥ  
vānaprasthāśramaṃ dharmmaṃ te vakṣyāmo'vadhārthatām  
apatyamantatiṃ dṛṣṭvā prāmo dehasya cāyatim  
vānaprasthāśramaṃ gacchedabrāhmaṇaḥ śuddhikāraṇam  
taccāragaṇyabhogena tapobhikhātmakaśmaśro  
bhūmau śayyā brahmacaryyaṃ pitṛdevātithi kriyā  
homastra savanasnānaṃ jaṭāvalkaladhāraṇam  
vanyacche na cinirvvā vānaprasthavidhiścayam  
sarvvasaṅgaparityāgo brahmacaryamamānitā  
jitendriyatvamāvāse nai kasmin vasate ciram  
anāmbhastvāsāhāre bhikṣā vidhi sunindite  
śrātmā jñānaṃ vivekaśca tathā hyātmāvabodhanam  
caturthe cāśrame dhammā hyasmābhikte prakīrtitāḥ  
vargadhammaraṃstu catvārini niśāmaya niśācara  
gārhasthyaṃ brahmacaryyañca vānaprasthaṃ caturthāśramaḥ  
caritryasyāpi gaditā ya ācāro dvijasya hi  
vaikhānasaṃ gārhasthāmāśramadvitayaṃ viśaḥ

### [384.p1.12](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1.12)

gārhasthyamuktaṃ tvekaṃ śūdrasya vyatyayānnara  
svāni varṇāśramoktāni dharmmāṇīha na hāpayet  
yo hāpayati tasyāsau parikupyati bhāskaraḥ  
kupitaḥ kulanāśrāya daivarogavidahyate  
varṇāṃśu patate tasya narasya hyasadācara  
tasmāt svadharmma na hi saṃtyajeta  
na hāpayeccāpi tathātmavaṃśam  
yaḥ saṃtyajeccāpi niṇaṃ hi dharmaṃ  
tasmai prakuṣyeta divākaraśca  
pulastya uvāca  
ityuktavanto munibhiḥ sukeśī  
pragamya tān brahmaṛtīkacaryān  
jagāma cotpatya puraṃ svakīyaṃ  
saddhamma budhebhyaṃ bhava cakṣāmaḥ ||”

## Linked texts (5)

- [Mārkaṇḍeyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.markandeya.34.6) — Vyāsa, Sanskrit
- [Yatidharmanirṇaya](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.yatidharma.yatidharmanirnaya.64.3) — Paramānanda Tīrthasvāmin, Sanskrit
- [Sannyāsadharmadarpaṇa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.yatidharma.sannyasadharmadarpana.64.3) — Paramānanda Tīrthasvāmin, Sanskrit
- [Ācāraratna (Maṇirāma)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararatna.6.2) — Maṇirāma 1630, Sanskrit
- [Anūpavilāsa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.anupavilasa.6.2) — Maṇirāma 1665, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.384.p1) · Pramāṇa
