Shabdakalpadruma 405.p1
Śabdakalpadruma 405.p1
- Language
- Sanskrit
405.p1.1
rātrerādyapraharadvayaturyyātmakakālaḥ | yathā, —
“triyāmāṃ rajanīṃ prāhustyaktvā daṇḍacatuṣṭayam
nār̤īnāṃ tadvayaṃ sandhye divasādyāntasaṃsthite ||”
iti prāyaścittatattvam
trimandhyakālīnopāsanā | tatkālopāsyā
devatā | yathā | atha sandhyopāsanam | tatra
chandogapariśiṣṭam
“ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi sandhyopāsanikaṃ vidhim
amantraiḥ karmaṇāṃ vipraḥ sandhyāhīno yataḥ
śūntaḥ ||”
ataḥ prātaḥsnānānantaram | tathā,—
“yenata sandhyātrayaṃ proktaṃ brāhmaṇyaṃ yadadhiṣṭhitam
yasya nāstyādarastatra na sa brāhmaṇa ucyate ||”
śātātapaḥ
“abrāhmaṇāstu ṣaṭ proktā ṛṣiṇā tattvavādinā
ādyo rājabhṛtasteṣāṃ dvitīyaḥ krayavikrayī
tṛtīyo bahuyājyaḥ syāccaturtho grāmayājakaḥ
pañcamastu bhṛtasteṣāṃ grāmasya nagarasya ca
anāgatāṃntu yaḥ pūrvāṃ sādityāñcaiva paścimām
nopāsīta dvijaḥ sandhyāṃ sa ṣaṣṭho'brāhmaṇaḥ
smṛtaḥ ||”
atra sandhyātrayasya nityatvābhidhānāt
“sarvvakālamupasthānaṃ sandhyāyāḥ pārthiveṣyate
anyatra sūtakāśaucavibhramāturabhītinaḥ |”
“sarvvāvastho'pi yo vipraḥ sandhyopāsanatatparaḥ
brāhmaṇyañca na hīyeta anyannajjagato'pi san |”
asyādyavasthāpanno'pīti yuktam || || sandhyādvayasādhāraṇalakṣaṇamāha yogiyājñavalkyaḥ
“yathākāṣṭheva vedānāṃ brahmādīnāṃ samāgamaḥ
sandhiḥ sarvvasurāṇāñca tena sandhyā prakīrttitā ||”
“ahorātrasya yaḥ sandhiḥ sūryyanakṣatravarjjitaḥ
sā ca sandhyā samākhyātā munibhistattvavādibhiḥ ||”
maṇḍalakṣatratejogaṇacavarjjitaḥ | tathā ca
varāhaḥ
“aīāstamayāt sandhyā vyaktībhūtā na tārakā
yāvat
tejaḥparihāniśca bhānorahrodaya dayaṃ yāvat ||”
405.p1.2
atra vyāptānvatā uktā| parimāṇamāha dakṣaḥ
“rātrāntakāle nāḍyo dve sandhyādiḥ kāla
ucyate
darśanādaravirekhāyāstaranto sunibhiḥ smṛtaḥ ||”
nāḍīiyaḥ | yogo yājñavalkyaḥ
“hāsavṛddhī ca satataṃ dinarātryoryathākramam
sandhyā suhūrttasaṃkhyātā hrāse vṛddhau samāsmṛtā
atropāsanāyā api sandhyātvamāha vyāsaḥ
“upāste sandhivelāyāṃ niśrāyā divasasya ca
tāmeva sandhyāṃ tasmāttu pravadanti manīṣiṇaḥ ||”
upāste yaṅgucyamānapraṇāyāmādikriyayeti
yāvat || || tatkāle upāsyā api devatā
sandhyā | tathā ca yājñavalkāḥ
“gandhau sandhyāmupāsīta nāstame nodate ravau ||”
upāsanopakramamāha saṃvarttaḥ
“prātaḥsandhyāṃ sanakṣatrāsupāsīta yathāvidhi
sādityāṃ paścimāṃ sandhyāṃ arddhostamitabhāskarām ||”
“pūrvvāpare tathā sandhye sanakṣatre prakīrttite
samasūryye'pi madhyāhne saṅgavetsarvvamopari ||”
“gāyatrī nāma pūrvvāke sāvitrī madhyame dine
sarakhatī ca sāyāhe saiva sandhyā triṣu smṛtā
pratigrahān doṣācca pātakādupapātakāt
gāyatrī procyate tasmāt gāyantaṃ trāyate yataḥ
savitṛdyotanāt saiva sāvitrī parikīrttitā
jagataḥ prasavitrītvāt vāgrūpatvāt sarasvatī ||”
sandhyā
“na bhinnāṃ pratipadyeta gāyatrīṃ brahmaṇā saha
so'hamasmītyupāsīta vidhinā yena kenacit ||”
“yā sandhyā sā tu gāyatrī dvidhā bhūtvā pratiṣṭhitā
sandhyā upāsitā yena viṣṇustena upāsitaḥ ||”
“gavāṃ sarpiḥ śarīresyaṃ na karotyaṅgapoṣaṇam
niḥsṛtaṃ karmmasaṃyuktaṃ punastāsāṃ tadauṣadham
evaṃ sa hi śarīresthaḥ sarpivaṃt parameśvaraḥ
vinā copāsanādeva na karoti hitaṃ nṛṣu
praṇavavyāhṛtibhyāñca gāyattryā tritayena ca
405.p1.3
upāsyaṃ paramaṃ brahma dhyātvā yatra pratiṣṭhitaḥ ||”
“vācyaḥ sa īśvaraḥ prokto vācakaḥ praṇavaḥ smṛtaḥ
vācake'pi ca vijñāte vācya eva prasīdati
bhūrbhuvaḥ svastathā pūrvvaṃ svayameva svayambhuvā
vyāhṛtā jñānadṛṣṭena tasmāt vyāhṛtayaḥ smṛtāḥ ||”
“pradhānaṃ puruṣaḥ kālo brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
sattvaṃ rajastamastisraḥ kramādvyāhṛtayaḥ smṛtāḥ ||”
“dināntasandhyāṃ sūryyeṇa pūrvvāruḍermuto budhaḥ
upatiṣṭhet yathānyāyyaṃ sandhyāñcanya pārthiva
sarvvakālamupasthānaṃ sandhyāyāḥ pārthiveṣyate
anyatra sūtakāśaucavibhramāturabhītinaḥ
sūryyeṇābhyudito yastu yaktaḥ sūryyeṇa yaḥ svapan
athaścāturabhāvācca prāyaścittīyate naraḥ
sasmādamudite sūrye sasutthāya mahīpate
upatiṣṭhennaraḥ sandhyāṃ sasūryyāñca dināntajām
upatiṣṭhanti ye sandhyāṃ ye na pūrvāṃ na paścimām
vrajanti te durātmānastāmisraṃ narakaṃ nṛpa |”
bhūmiruvāca
“devadeva kathaṃ sandhyā hīṇinaḥ krūyate vada
kena mantreṇa vā bhaktastvatra karmmaparāyaṇaḥ
sandhyā
sūtaya ūcuḥ
“kathaṃ mune divaṃ yāti brāhmaṇo dagdhakilviṣaḥ
agniṣṭome hi me brūhi yaduktaṃ vahninā purā
sāyaṃsandhyā niṣedhakālā yathā
sandhyāṃśaḥ,
sandhyācalaḥ,
sandhyājāṭo,
sandhyāpuṣpī,
sandhyābalaḥ,
sandhyābaliḥ,
sandhyābhraṃ,
sandhyārāgaṃ,
sandhyārāmaḥ,
sannaḥ,
sannakaṃ,
sannakaduḥ,
sannatiḥ,
sannika
sannidhiḥ
sannipā
Linked texts (3)
- Haribhaktivilāsa — Gopāla Bhaṭṭa Gosvāmin & Sanātana Gosvāmin 1535, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit