<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.406.6-2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 406.6-2

# Shabdakalpadruma 406.6-2

Śabdakalpadruma 406.6-2

- **Language:** Sanskrit

### [406.6-2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.406.6-2)

śarīraṃ vimavat śītamatisāraśca kampanam  
karṇanādo hastatāpo hikkā śvāsaḥ kramosarvāṅgaśītalo hanti śītāṅgaḥ sannipātakaḥ  
12  
sannipātajvaraḥ, puṃ, (samyak nipāto nāśo yasmāt  
tādṛśo jvaraḥ | ) tridoṣajvaraḥ | sa tu ṣaṭprakārajvarābhyantarajvaraviśeṣaḥ | lakṣaṇaṃ tridoṣagotiḥ vātikaḥ paittikaḥ ślaiṣmikaśceti trayaḥ  
dvandvajāśca trayaḥ | vātapaittikaḥ vātaślaiṣmikaḥ  
pittaślaiṣmikaśceti | saṃdhātanaḥ sannipātika ekaḥ  
“dvānddikaikolvaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādikaiśca ṣaṭ  
samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa ||”  
iti carakeṇa trayodaśa sannipātā uktāḥ  
te yathā| vātolvaṇaḥ 1 pittolvaṇaḥ 2 kapholbaṇaḥ 3 | vātapittolbaṇaḥ 4 vātaśleṣmolvaṇaḥ 5  
pittaśleṣmolvaṇaḥ 6 evaṃ ṣaṭ | adhikavāto  
madhyapitto honakaphaḥ 1 adhikavāto madhyakapho  
hīnapittaḥ 2 adhikapitto madhyavāto hīnakaphaḥ 3 adhikapitto madhyakapho hīnavātaḥ 4  
adhikakapho madhyavāto hīnapittaḥ 5 adhikakapho madhyapitto hīnavātaśceti 6 ṣaṭ | tulyaśca  
ekaḥ 1 | evaṃ trayodaśa | añca tu tridoṣajatvena sāmyāt sannipātika eka eva gaṇitaḥ  
āgantujo'pi eka eva | atra āgantujaśabdena abhighātādayo hetava ucyante | kutracidvāyvoḥ kāryakāraṇayorabhedopacārāt| iti  
jvarādhikāre bhāvaprakāśaḥ || || atha sannipātajvarādhikāramāha | tatra sannipātajvarasya  
“śvāsaḥ kāso bhramo mūrcchā pralāpo mohavepathuḥ  
pārśvasya vedanā tṛṣṇā kaṇṭhāyatvaṃ mukhasya ca  
vātolvaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet  
eṣa visphārako nāmā sannipātaḥ sudāruṇaḥ ||”1  
“atīsāro bhramo mūrcchā mukhapākastathaiva ca  
gāce ca bindravo raktā dāho'tīva prajāyate  
pittolvaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet  
bhiṣagbhiḥ sannipāto'yamāśukārī prakīttitaḥ ||”2  
“jar̤atā gadgadā vāṇī rātrī nidrā bhavatadyapi  
praktante nayane caiva mukhamādhuryameva ca  
kapholbaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet  
sunibhiḥ sannipāto'yamuktaḥ kampanasaṃjñakaḥ ||”3  
“vātapittādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati  
tasya jvaro madastṛṣṇā sukhaśoṣabhramīttakāḥ  
ādhmānātūcittanāśca kāsaśvāsabhramaśramāḥ  
sunibhirvasunāmāyaṃ sannipāta udāhṛtaḥ ||”4  
“vātaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati  
tasya śītajvaro mūcchī tṛṣṇā pārśvanigrahaḥ  
gulamasrāyamānasya hikkā śvāsaśca jāyate  
asādhyaḥ sannipāto'yaṃ śīghrakārīti kathyataṃ  
na hi jīvatyahorātramanenāviṣṭavigrahaḥ ||”5  
“pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati  
antamūhī vahiḥ śītaṃ tasya tṛṣṇā pravarddhate  
tudyate dantiṇāṃ pārśvamuraḥ prothaṃgalavyathāḥ  
ṣṭhīvati śleṣmapittañca kṛcchrāta kaṇṭhaśca dūyate  
viṅmedaḥ śvāsahikkāca vahante sapramolakāḥ  
ṛṣibhirbhallanāmāyaṃ sannipāta udāhṛtaḥ ||”6  
“saṃsvedomolyayai yasya sannipātaḥ prakupyati  
trayāṇāmapi doṣāṇāṃ tasya rūpāṇi lakṣayet  
ādhmāto dāruṇañcaiva vakraṅgamlānisannibhaḥ  
kevalocchvāsaparamastasrāṅgatastamocanaḥ  
cirātcoparame tasya jantorharati jīvitam  
tadavasthāntaṃ dṛṣṭvā ruṣṭo vyāharate janaḥ  
dharṣito rājapretyenamavelāyāṃ caranti ye  
anyathā bruvate kecit yakṣiṇyā brahmarākṣasaiḥ  
piśācairdevarakṣobhaistathā'nyairmastakaṃ hatam  
kuladaivārcanāddhīnaṃ dharṣitaṃ kuladaivataiḥ  
nakṣatrapīḍāmapare garutmaiti cāpare  
mantriṇāmamimaṃ prāhurbhiṣajaḥ kūṭapākalam ||” 7  
“pravṛddhamadhyahīnestu vātapittakaphaiśca yaḥ  
tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ  
pralāpāyāmamamoṃ ha kampamūrcchāratibhramāḥ  
galapanābhighātaśca tathāśvetadviṣṭeyataḥ  
eṣa sammohako nāmnā sannipātaḥ sudāruṇaḥ ||”  
“madhyapravṛddhahīnestu vātapittakaphaiśca yaḥ  
tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ  
mohapralāpamūrcchāḥ syurmanyāstambhaḥ śirovyathaḥ  
kāsaḥ śvāso bhramastandrā saṃjñānāśo hṛdigrahaḥ  
svebho raktaṃ visṛjati tandrā syāt kāñcanekṣatā  
tatrādhike viśeṣāḥ syurbhṛśamṛvyāc chivāstathā  
bhiṣagbhiḥ sannipāto'yaṃ kathitaḥ pākalo  
bhidhaḥ

- [Previous: 406.11](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.406.11)
- [Next: 406.11-2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.406.11-2)
- [Up: 406](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.406)

## Linked texts (2)

- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.3.1.464) — Sanskrit
- [Jvaratriśatī](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.jvara.jvaratrisati.1.8-2) — Śārṅgadhara, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.406.6-2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.406.6-2) · Pramāṇa
