<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 407.3-2

# Shabdakalpadruma 407.3-2

Śabdakalpadruma 407.3-2

- **Language:** Sanskrit

### [407.3-2.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.1)

atha tantrāntare | vāgotthyādīnāṃ satripātajvara viśeṣāṇāṃ trayodaśānāṃ kumbhīpākādīni  
trayodaśa nāmāntarāṇi lakṣaṇāntarāṇi cāha  
“kumbhīpākaḥ porṇanāvaḥ pralāpo  
ntammoho daṇḍapāto'ntakaśca  
śītāṅgaścātha hāridrasaṃjño  
bhedā ete sannipātajvarasya  
ajagothabhūtasrāso yantrāpo'tha saṃnyāsaḥ  
saṃśoṣī ca viśeṣāstasyaivākhyāstrayodaśa ca ||”  
athaiṣāṃ lakṣaṇāni  
“ghonāvivaramvaraharuṇokṣā sitanīlalohitaṃ  
srāpi  
vidyutanna mastakamābhataḥ kumbhīpākena pīr̤itaṃ  
vidyāt  
uttikṣipya yaḥ svamaṅgaṃ kṣipatyadhastānnatānmasūcvasiti  
taṃ porṇanāvayuktaṃ vicikṣakaṃ vijānīyāta  
svedabhramāṅgapīr̤ā kampo dantaśvabhī vyathā kaṇṭhaṃ  
gātraśva gujatīdaṃ pralāpiyuktasya jāyate  
liṅgam  
antardāhaḥ svedo vahiśca yasyā viśeṣataḥ śyāmaḥ  
aṅgamiva dagdhakalpaṃ so'ntarddāhāditaḥ kathitaḥ  
naktaṃ divāna nidrāsupepi gṛhṇāti gadgadīrlabhamaḥ  
utthāya daṇḍapātaṃ bhramāturaḥ sarvvato bhramati ||”  
nabhaso gṛhṇāti ākāśāt kiñcidgrahautuṃ  
karau prasārayati ityarthaḥ  
“saṃpūrṇataṃ śarīraṃ yasyābhirabhitastathodaraṃ  
bhavatā  
śvāsāturasya satataṃ vicetanasyāntakārttasya  
paridhāvatīva gātre rūkpāce sujaprapatagaṅgirugragātraḥ  
vepathumataḥ sadāṅgastodāṅgujvarāttasya ||”  
skapārthe pīr̤ābhājanaṃ | gātrasya viśeṣaṇametat  
“yasyātipītamaṅganayane sutarāṃmalaṃ tato'dhadhikam  
dāho'tiśautatā vahirūkṣa sa hāridrako jñeyaḥ  
kṛśasakalaśoragātraḥ svandharujāvāniruddhagalarandhraḥ  
ajagaṃdhasannipātājñātanāntaḥ pumān bhavati  
śabdādīnadhigacchati na khānniṣayān yadīndriyagrāmaḥ  
hasati pralapati paśyaṃ na jñeyo bhūtasrāsārcaḥ

### [407.3-2.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.2)

yena muhurjvaravegādvalagaurttavāvapaudyane gātram  
raktaṃ potaśca vamena yantrāpor̤aḥ sa vijñeyaḥ  
atimahati vamati kūjati gātrāṇyabhitātikṣaraṃ  
naraḥ kṣipati  
sa nyāsasatripāte pralapati mudyāctimakhalo  
bhavati  
mecakavapura nimecañalocanayugalo'valo malottamarmāta  
saṃśoṣiṇi sitapir̤akā mukhetyukte jvare bhavati  
nārāyaṇa eva bhiṣaggabheṣajameteṣu jāhravīnīram  
mekavyaceturaṃko nityaṃ mmṛtyubhayodhyeyaḥ |”  
athāmādhyasannipātajvarasya lakṣaṇamāha  
“sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ  
śrothaḥ saṃjāyate tena kaścideva pramucyate ||”  
“vātasyātujayet pittaṃ pittasyānujayet kapham |”  
iti  
“saṃbādhamāno hṛdi nābhirandhre  
gātreṣu vā pākavajāsuteṣu  
pīḍājvarārtto'ṅgulibhiśca gacchet  
sa dhātupākī kathito bhiṣagbhiḥ ||”  
āmasyādhikyena saptamadivasāttryadhikrame paramāvadhimāha | hārītaḥ  
“saptamī dviguṇā yāvannavamyekādaśī tathā  
eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca ||”  
navamyaikādaśī cyāgamanadivasaṃ saṃvicārya voddhavyā  
tenāgamanadivasaṃ nītvā daśamī dvādaśī ca atra  
rātrirityadhyāhiyate  
“sannipātajvaro pūrvaṃ samyaglaṅghanamācaret  
ṛtaṃ śītaṃ pibedambhaḥ samaye medhajaṃ bhajet  
sannipātena tṛṣṇārtta pāśrveka tṛṇaśoṇitam  
yaḥ pāyayejjalaṃ śītaṃ sa mṛtyuma̍ravidyakaḥ ||”  
ṛtaṃ cakavipannam | śataṃ tu śītaṃ tridinameva  
iti laṅghanam || || atha vālukākhedaḥ  
“vāmaśleṣmakkṛte svedāt kārayedvastanirbhitāt  
strigdhaḥ khedo tridoṣo'va vinā kevalavātajān  
kharpara bhraṣṭapaṭasiktādbhiḥ saktaṃsaṃjñakavālukākhedaḥ  
śamayati vātakaphāmayamastaka śūlāṅgamaṅgādīn  
śrotamāmārdravaṃ kṛtvā nītvā pāvakamāśayam

### [407.3-2.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.3)

hatvā vātakaphastambhaṃ svedau jvaramapohati ||”  
iti vālukāsvedaḥ  
“saindhavaṃ cetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca  
vastramṛtreṇa saṃpiṣṭaṃ nasyaṃ tantrā nivāraṇam ||”  
śvetamaricaṃ śiguvījam | sendhavādimasyam  
“madhūkrasāra mityanyadadhovacyamāṇāḥ sabhāḥ  
ślakṣṇaṃ piṣṭvāmbhasā nasyaṃ dadyāt saṃjñāprabodhanam ||”  
iti madhūkasārādinasyam  
“mātuluṅgāhrai karasaṃ kauṇāṃ trilavaṇā nvitam  
anyadvā sindhuvihitaṃ nasyaṃ tīkṣṇaṃ prayojayet  
tena prabhidyate śleṣmā prabhinnaśca praśāmyate  
śirohṛdayakaṇṭhāsyapārśvaharu copaśāmyati  
mohāmayena suptaṃ vodhayituṃ yādṛśaḥ śaktaḥ  
kalpatavanāmadheyo raso na tādṛk paraṃ  
kiñcit ||”  
iti nasyam  
“jikātālugalaloma marutpittena śoṣiptataḥ  
tadā sa cārayetkṣomaṃ jihvāyāḥ kharatāṃ tathā  
sphaṭanañca tadā jihvāṃ sepayenmadhusarpiṣā  
drākṣayā sādhyapātena jihvā syāt sarasā  
mṛduḥ  
ārdakasya rasopetaṃ sendhavaṃ kaṭukatrayam  
cākaṇṭhāhārayedāsye niṣṭhīvecca punaḥ punaḥ  
tenāsya hṛdayahyāsamathapāśrvaśirogalāt  
nīlo'pyākṛṣyate śleṣmā lāghavaṃ cāsya jāyate  
paryudasto jvaro mūrcchā nidrāśvāsāgalāmayāḥ  
sukhāṅghigauravaṃ jāḍyamurukśaityopaśāmyati  
saktana dvinikuptaḥ cūrṇāṅkaṣṭvā doṣavalāvalam  
etaddhi paramaṃ prāhurbheṣajaṃ sannipātinām ||”  
iti kavalagrahaḥ  
“kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsañca kāravī  
agnyācūrṇakṝtaṃ cetat madhunā saha lehayet  
eṣāvalehikā hanti mannipātaṃ sudāruṇam  
hikāṃ śvāsañca kāsañca kaṇṭharogañca nāśayate  
etadvyovyaṃ kaṣodreke cūrṇamārdrakara je rasaiḥ ||”  
“aṣṭāṅgaṃ madhunā lihyādārdrakasya rasena vā  
saṃmohaṃ dāruṇaṃ hanyāttandrākāsasamanvitam ||”  
iti

### [407.3-2.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.4)

“sarveṣu sannipāteṣu na caudmamavacārayet  
śītopacāri śaurya syācchītañcāca virudhyate ||”  
“uṣṇoṣṇeṣuvighātaṃ sadye vivānvayatayā madhu  
uṣṇā rttasuṣyairūṣṇaśca saniṅganni yathā viṣam ||”  
iti  
“svasamāmalakaṃ piṣṭvā drākṣayā saha melayet  
viśva bheṣajasaṃyuktaṃ madhunā saha lehayet  
tenāśu śāmyati śvāsaḥ kāso mūrcchāvacistathā ||”  
ityavalehaḥ  
“śirīṣavījamogūmūlacchā marimasaindhavaiḥ  
añjanaṃ syātta prabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ ||”  
iti śirīṣavījādyañjanam  
“vyayorajaḥ śvetalodhramañcanaṃ maricaṃ tathā  
gopittena samāyuktaṃ tantrānāśanamuttamam ||”  
gopittaṃ gorocanā | lauhacūrṇadyiñjanam  
“añjanaṃ samyagārakhaṃ madhusindhuśilodbhavaiḥ  
pramohodrohi bhavati bhāṣitaṃ bhiṣajāṃ varaiḥ |”  
śilā manaḥśilā | uśaṇaṃ maricam | ityañjanam || || atha kāyaḥ  
“stataṃ viṣañca maricaṃ tutyakaṃ navasādaram  
cūrṇitaṃ kharasenairvā dhūṇebhanarasonayoḥ  
sannipātakkṛte mohe mardai lempet padopari  
vyakṣiṇathākhanenaiva lepaṃ kuryyāt padopari ||”  
padaṃ pauka iti loke  
“vilvaśyonākagambhāropā ṭalāgaṇi kārikāḥ  
pācanaṃ vātakaphahṛt pañcamūlamidaṃ mahat  
śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā  
gokṣuro vātapittaghnaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam  
ubhayaṃ daśamūlaṃ tat pittaśleṣmaśaṃbhuśamanam  
sannipātajvaraṃ inti śūtakasyacchanāśanam  
tantrāvātakaphātaṅgaśvāsaprārthāśikāsranut  
mahanti yāni mūlāni kāṣṭhagarbhāṇi yāni  
ca  
teṣāntu valkalaṃ grāhyaṃ haskhamanvāni itakhaśaḥ ||”  
“daśamūlokaṣāyastu sa pauṣkarakaṇānvitaḥ  
sadbhipātajvaraṃ deyaḥ śvāsakāsasamanvita ||”  
iti dvādaśāṅgakāthaḥ  
“cirajvare vātakapholavaṇe vā

### [407.3-2.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.5)

tridoṣaje vā daśamūlamiśraḥ  
kirātādikkādigaṇaḥ prayojyaḥ  
śuddhābhiṣe vā viddatā vimiśraḥ ||”  
“kirātatiktako mustaṃ guḍūcī viśvabheṣajam  
kirātādigyo hyeva cāturbhaikamitalpi ||”  
iti caturhṛśāṅgakvāthaḥ  
“daśamūlī śaṭī śṛṅgī pauṣkaraṃ saturālabham  
bhāṇoṃ kṛṭanavījañca paṭolaṃ kaṭurohiṇī  
aṣṭādaśāṅga ityeṣa sannipātajvarāpahaḥ  
kāsahṛdgrahapāśrrvārttiśvāsahikkāvamīharaḥ ||”  
ityaṣṭādaśāṅgakvāthaḥ  
“bhūnimbaśaṭhadaśamūlamahauṣadhāmbatiktendravauṣadhi kirebhakaśākadhāyaḥ  
tandrāpralāpakaphanātha tridāhamohaśvāsatridoṣajanitajvaraṇāśanaḥ syāt |”  
iti dvitīyo'ṣṭādaśāṅgakvāyaḥ  
sannipā  
“jaṭārakṣāmṛtitveṇa mallukasya jvaraṃ jayet ||”  
iti  
atha sannipātajvare raṃkhāḥ  
“viṣaṃ trikaṭukaṃ gavyaṃ ṭaṅkaṇaṃ mṛtaśulvakram  
mukundasya ca bījāni dviguṇaṃ navamaṃ mṛtam  
etāni samabhāgāni dinaikaṃ vijayādravaiḥ  
mardayeccayakākārā kartavyā vaṭikātha sā  
'bhakṣaṇīyā tu pāyavyo ravimūlakaṣāyakaḥ  
mṛtasaṃjīvanonāmnā sannipātajvarāntakṛt ||”  
iti mṛtasañjīvanī vaṭikā  
sannipātajvare rasapradīpe  
“śuddhasūtasamaṃ gandhaṃ sutāṃdhra mṛtatāmrakam  
tribhistulyogavāṃ kṣīrairmmaīyedātape khare  
mardayeddinamekantu nirguṇḍīśigrujadravaiḥ  
vidhāya golaṃ taṃ golamandhamūṣāgataṃ pacet  
triyāmān vālukāyantre tataḥ khale vicūrṇayet  
aṣṭamāṃśaṃ viṣaṃ tatra kṣipettattāpi mardayet  
trinetrākhyo raso hyeṣa jñeyo guñjādvayonmitaḥ  
pañcakola kaṣāyeṇa chāgodugdhena vā saha  
rasanānena bhuktena sannipātajvaro mahān  
sadyavaṃ vrajati kṣipraṃ karṇayo nātra saṃśayaḥ ||”  
iti trinetro rasaḥ  
. sannipātajvare rasapradīpe

### [407.3-2.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.6)

“bhasma ṣoḍaśa niṣkaṃ syādāraṇyopalasambhavam  
maricaṃ niṣkamātrañca viṣaṃ niṣkaṃ vicūrṇayet  
raso bhasmaśvaro nāmnā sannipātajvarāntakat  
ekaguñjā mito bhakṣya vyāghrakasya draveṇa hi ||”  
iti bhasmeśvaro rasaḥ  
sannipātajvare rasendracintāmaṇau  
“do karṣoṃ sūtakādūdvābhyāṃ gandhakāddau tathaiva ca  
yatnatastubhayaṃ madyaṃ dinaṃ haṃcapadīraseḥ  
kalkasya vaṭikāṃ kṛtvā ni kṣipet kācabhājane  
karkaṭammastataṃ tatra kṣiptvā yatnaṃ nirodhayet  
kupikāyāḥ paro bhāgau vālukābhiśca pūrayet  
sāī yāvadahorātraṃ tāvattaśca pacedgram  
doṣamālokhyalo deyaḥ sāṅgaśītaṃ tataddharet  
lolāīmamṛtaṃ tatra kṣipettāvattathauṣadham  
bhakṣito rattikāmātro rasastvagnikumārakaḥ  
sannipātajvaraṃ kṛcchāṅgātaṃ mandāgnitāmapi  
mūlaṃ saṃśayaṇīṃ gulmaṃ kṣayaṃ plīhānhaṃ tathā  
śvāsakāsādikān sarvvān gadāṃśca vināśayet ||”  
iti agnikumārī rasaḥ  
sannipātajvarādiṣu rasendra cintāmaṇau  
“gandheśaṭaṅkamaricaṃ viṣaṃ dhattū rajailavaiḥ  
divasaṃmadditaṃ śuṣkaṃ pañcavakto raso bhavet  
ārdrakasya draveṇaiva dātavyo rattikā mitaḥ  
sannipātajvaraṃ ghoraṃ nāśayennātra saṃśayaḥ ||”  
īśaḥ pāradaḥ | ṭaṅkaḥ ṭaṅkaṇaḥ | pañcavako rasaḥ  
sannipātajvare rasendracintāmaṇau | atha śītajvaraṃ raṣāḥ  
“sūtakaṃ gandhakañcaiva haritālaṃ manaḥśilām  
ekaniṣphaṃ dviniṣkañca caturniṣkiṃ tathaiva ca  
pañcaniṣkarasaḥ kāravellāḥ kalkaṃ prakalyayet  
tāmmrapatrāṇi tulyāni tena kalkena lepayet  
śarāvasaṃpuṭe tāni ślakṣṇā leṣāsu ryyapi  
daśāṇāṃ piṣṭhikāṃ paścāt puṭapākena pācayet  
tataḥ saṃcūrṇayeddeva rasaḥ kṣaudreṇa bhakṣitaḥ

### [407.3-2.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.7)

yavaikamātrayā hanti ghoraṃ śītajvaraṃ dhruvam ||”  
pārādaṅkaḥ 1 gandhakaṭaṅkaḥ 2 haritālaṭaṅkaḥ 4  
manaḥśilāṭaṅkaḥ 5 tāmtrapatraṭaṅgaḥ 12 | iti  
śītajvarārirasaḥ || || rasapradīpe  
“pāradaṃ gandhakaṃ tulyaṃ daradañca viṣaṃ samam  
viṣādaṣṭaguṇaṃ yojyaṃ maricaṃ vimamardakam  
khadyamantā tu vijayā kāsamaddekaṭhillakaḥ  
catuṇīśca rasairetaccūrṇa yatnena mardayet  
tulasyāstu rasaiḥ sārddha bhakṣito rattikā mitaḥ  
hanti śītanjvaraṃ ghoraṃ nāśnāyaṃ śītakeśarī ||”  
iti śītakeśarīrasaḥ  
rasapradīpe  
“tālaṃrka mṛtikācūrṇa tulyaṃ tannobhayopari  
navabhāṃśuśca tulyaṃ syānna mahayet kandakādravaiḥ  
taptu saṃśuṣkasupace nagnaigarjapuṭe pacet  
śītaṃ tacca gayedahnaṃ guñjāmācaṃ ghṛtāyutam  
prabhāte bhakṣayettanna yāti śītajvaravyatham  
vāntirbhavati kasyāpi kasyāpi na bhavatyapi ||”  
iti śītabhañjī  
“rasaṃrka pāradaṃ tulyaṃ tālakaṃ gandhaṭaṅkaṇam  
sarvametat samaṃ cūrṇa kāravellauraseddinam  
mardayettena śuṣkesya rasakādiśamastu tu  
tāmmrasya bhājanesvālampiṃtayeddaṣṭāṃgulonmitam  
tat paceddhālukāyantre yathā yāvat sphuṭanti hi  
śītalaṃ taddhi gṛhṇīyātsāmnācodarādviyaka  
śītabhaṅgī raso māṣamātro maricasaṃyutaḥ  
bhacitaḥ paryyastañcaiva nāśayedviṣamajvarān ||”  
iti śītabhaṅgo rasaḥ  
śītajvarādiviṣamajvareṣu rasendra cintāmaṇau  
“tālako daradosūtapāradau gandhakaḥ śilā  
kramādbhāgāhivṛdvaitaṃ kāravellābhruvorditam  
vyanenāśu pramādyena tāmtrapātrī pralepayet  
adhomukhoṃ dṛr̤he bhāṇḍe tānnivedhyātha pūrayet  
cunnā vālukayā ghasramiṃ prajvālayeddṛḍham  
śītaṃ saṃcūrṇya māyo'sya nāgavallodale sthitaḥ

### [407.3-2.8](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.8)

bhacito maricaiḥ sārddha samastān viṣamajvarān  
śītadāhādikān hanti pathyaṃ kṣīryyodanaṃ  
payaḥ ||”  
iti śītabhaṅgo rasaḥ  
rasaratnapradīpe  
“rasaṃ gandhaṃ viṣañcaiva samaṃ śuddhañca ṭaṅkaṇam  
mardayet khalamadhye tu yāvat kajjvalasannikam  
nakulasya mukhe kṣitvā mṛdā saṃveṣṭayedudṛḍham  
khāpayet khaṇḍave pāce adho'īkhagavāṃ vyaset  
sukhi bhāṇḍaṃ saṃnidhāya caturyāmaṃ dṛr̤hāgninā  
khāṅgotaṃ samuddhatya hatvā khalletu kajjalīm  
guñjādvayapramāṇena nasyakarmmāṇi yojayet  
vāmabhāge jvaraṃ inti tatkṣaṇāt kautukaṃ mahat  
yojayeddakṣiṇe bhāge ārogyaṃ niścitaṃ bhavet ||”  
ratbarḍanārīnāṭeśvaro rasaḥ  
śītajvarādiviṣamajvareṣu rasaratnapradīpe  
“kaṭaphalaṃ triphalādāvcandanaṃ saparūṣakam  
kaṭukāpadmakośīraṃ vipacet karṣakaṃ jale  
tridoṣadāhatṛṣṇāptaṃ pānamātreyapūjitam  
dīrghakālajarāṇīnāmanetana syānmahopamam ||”  
karṣa kaṭaphalātāguśīrānāṃ samuditānāṃ jale  
prasthamite vipacet arddhaśeṣam | kaṭaphalādipānaṃ  
ṭaṣṇāyāṃ dāhe ca  
“sannipāte tu dāhārtta yaḥ visūcyetivādikhā  
āturaḥ sa kathaṃ jīvedityakhā sa kathaṃ bhavet ||”  
eṣa sannipātino dāhe śītābhrasakaniṣedho vagadāhāttraca tatra vāghyādyayagāhanastoktatvāt  
athānnamāha  
“duḥsparśagokṣurakṣudrāmiṅgamāddāramarpayet  
doṣahya | mnibalādhāyai tridoṣajvariṇe bhiṣak ||”  
duḥsparśo yavāsaḥ | āhāramucitamannam  
“lājamaktam samaśrīyāt sevyavena samanvitam  
te cejjīvantyaviyrena jvarī jīvettadā dhruvam ||”  
iti kecit  
“raktapittī hitaścaiva tṛṣṇādāhajvareṣu ca  
lājānāṃ praktavaḥ śītā na ca te'ca hitā  
matāḥ  
pācano dīpanaḥ khocyo lājamaṇḍo yataḥ smṛtaḥ

### [407.3-2.9](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.9)

dṛśamūlrāmirbhisaddhaḥ sannipātajvare hitaḥ  
sannipātajvarī yastu kalpate pralapannapi  
kiñcideva na jānāti ciktiā tasya kathyate  
abhyañjayet purāṇena sarpiṣā pūrvvameva tam  
balādālāguṅkhyātoyaistailaiśca pariṣecayet  
varttako varttakā lāvo vāśīkāścalidiḥ śaśaḥ  
kuliṅgaśca rasaireṣāṃ tarpayet yathāvajam ||”  
varttakaḥ baṭera iti loke | varttakā baṭaī iti  
loke | vāśīko vātacaṭaka iti nirghaṇṭaḥ  
śagerā iti boke | kulilo gadgaraivā iti  
loke  
“sannipāte cudhātyoṃ yo bhojayet piccitaudanam  
sa kathaṃ bhiṣagākhyāntu labhate manujādhamaḥ ||”  
atha vātolvaṇasannipātajvarasya cikitsā  
“pañcamūlīkaṣāyantu dadyāt vātottare jvare  
abhrauṇāṃ vā sukhauṇāṃ vā dṛṣṭvā doṣabalābalam ||”  
pañcamlo mahato prathamaṃ prāptāyāstyāge vacanābhāvāt || || atha pittolvaṇasannipātajvarasya  
cikitsā  
“pañcakaṣāyi triphalā devadāru ca kaṭphalam  
candanaṃ padmūkaṃ caiva tathā kaṭukarohiṇī  
ebhiḥśṛtaṃ śataṃ lebhihathitaṃ śītalaṃ jalam  
pittottare dukhā metat sannipāte cikitsitam |"  
iti pañcakaṣāyaḥ  
• sannipā  
“kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcīṃ viśvabheṣajam  
pāṭodīcaṃ navāndhraśca ślataṃ pittādhike pivet ||”  
iti kirātādisaptakam  
atha kapholbaṇasannipātajvarasya cikitsā  
“hastyo pauṣkaraṃ bhārgī śaṭho śṛṅgī durālabhā  
bṛhattyasya tu vījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī  
bṛhatyādigaṇaiḥ śastaḥ sannipāte kaphottare  
kāsādiṣu ca sarveṣu hitaḥ śothapravepiṣi ||”  
iti bṛhatyādikāthaḥ  
atha vātapittolvaṇasannipātajvarasya cikitsā  
“vātapittajvaraṃ dṛṣṭvā kanīyaḥ pañcamūlakam  
tatkkātho madhunā śukto vātapittottaraṃ jvaram |”  
iti laghuñcamūlam

### [407.3-2.10](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.10)

atha vātaśleṣmolbaṇasannipātajvaracikitsā  
“kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcī viśvabheṣajam  
dhātubhedakamityāhurvātaśleṣmolvaṇe jvare ||”  
iti dhātubhedakakkāthaḥ  
atha pittaśleṣmolvaṇasannipātajvaracikitsā  
“parpaṭaḥ kaṭphalaṃ kuṣṭhamuśīraṃ candanaṃ jalam  
nāgaraṃ mustakaṃ śṛṅgī pippalīnāṃ śṛtaṃ hitam  
tṛṣṇādāhātimāmdyeṣu pittaśleṣmolbaṇe jvare ||”  
iti parpaṭādikāthaḥ  
atha vātapittaśleṣmolvaṇasannipātajvaracikitsā  
“nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgī padmakaṃ raktacandanam  
paṭolaṃ picumaīñca triphalā madhukaṃ balā  
śarkarā kaṭakā mustā gajāhā vyādhighātakaḥ  
kirātatiktamamṛtā daśamūlī nidigghikā  
yogarājo nihantyeṣa sannipātatridoṣajam  
sannipātasamutthānaṃ laghumapyagataṃ jayet ||”  
gajāṅgā gajapippalī| vyādhighātakaḥ āragvadhaḥ  
nidigdhikā deguṣyārthaṃ pṛthak paṭhitā| iti  
yogarājakvāthaḥ || || atha pravṛddhamadhyaśīṇavātādijanitasannipātajvarāṇāṃ ṣaṇṇāṃ tantreṇa  
cikitsāmāha  
“pravṛddhaṃ vardhayeddoṣaṃ coṇaṃ saṃvarddhayedbhiṣak  
cikitseyaṃ vidhātavyā doṣayorlaṅghaṇonmayoḥ ||”  
asyāyamarthaḥ | pravṛddhaṃ doṣaṃ karṣayet tattceyacetubhirauṣadhāyavicāraiḥ kṣīṇañca samīkuryyāt  
kṣīṇaṃ doṣaṃ saṃvarddhayet | tadvṛddhihetubhirauṣadhānavicārairvardhayitvā samīkuyyyādityarthaḥ  
“pravṛddhe samite doṣe madhyamaḥ svayameva hi  
śāntiṃ yāti śamaṃ note laghuvatnprahṛtuvamvavat ||”  
asyāyamarthaḥ | varṣāsu vāyuranubandhaḥ śeṣaḥ  
pradhānamiti yāvat | pittaśleṣmāvāvanubandhī  
vāyoranucarau śaradi pittamanubandhaṃ kapho'nubandhaḥ| vasante kapho'nubandhau vātapitta anubandhau  
tatra yathānubandhe praśamaṃ note'nubandhaḥ svayameva

### [407.3-2.11](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.11)

śāntiṃ yāti | tathā pravṛddhe doṣe śamite chāpayitvā samīkṛte madhyamo doṣo hi niścayena  
svayameva śāntiṃ yāti praśamo bhavatītyarthaḥ  
atha śītāṅgādīnāṃ sannipātajvarāṇāṃ adyosannipā  
daśānāṃ viśiṣṭā cikitsā | tatra śītāṅgasya  
cikitsāmāha  
“bhāskarūlaṃ jorakaṃ vyoṣabhārgīvāśrī guṣchīpuṣkaraṃ gojalena  
siddhaṃ sadyaḥ śītagātrātimohaśvāsaglonaṃ kaṣṭakāsāgniṣṭatki ||”  
bhāskaramūlaṃ arkamūlam  
“kakauṃṭikākaṇṭaravaḥ kulatyahayāhvavākaṭṭapajaṅgahlācauraiḥ  
kirātatiktāmalakadulāḍupathābhiṣaddharsagamaca śastam ||”  
karkaṭikākaṇṭakhaḥ khakhavāślarañca  
“dṛṣṭaviṣamaricama ceṣṭrāpriyaṅkalabhekairbhucaturvaisubhiḥ  
bhāgerniitasuhuna namidamamitakhedargrahāharam”  
atha tandrikasya cikinsā  
“kṣudrākṣatā nāgarapauṣkarāṣṭi  
staptāni pītāni śivāyatāni  
muṣṭaukavāgagjiradhovayāni  
nasyena tandrāmiviyotyayāni  
maricakaṇavacavacā vacā rukta  
lamiharanāgara śarvarīmavākṣyaḥ  
hagavakanalakaskhitā nitānaṃ  
nakhi vihitā nanu tandrikaṃ jayanti ||”  
kaṇaḥ bālakaḥ | paścavacā dāruharidrā | rukkuṣṭham | kamiharo viḍaṅgaḥ | śarvarī haridrā  
gavākṣī indravāruṇī| nakhi nāsikāyām  
“turuṅgalālāvacaśrotabhedaḥ  
manaḥśilāmāgadhikāmadhūni  
niyojitānyakṣiṇi niścitaṃ drāk  
tandrāṃ sanidrāṃ vinivārayanti ||”  
lavaṇottamaṃ saindhavam | dṛṅkaḥ karpūraḥ | nidrā  
atinidrā | || atha pralāpakasya cikitsā  
“satagaravaratikko revatāmbhodatiktānaladanuragamambhābhāratīcārahūrāḥ  
malayavadana bhūlośa kavṛṣyokṣapaktāḥ  
pralapanamapamṛṇyuḥ pāgato nātidūrāt ||”

### [407.3-2.12](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.12)

varatikto'tra parpaṭo na tu mahānimbastasyāntarāśurodhāt | naladaṃ lāmajjakam | tadalābhāduśīraṃ grāhyam | bhāratī brāhmo | varambho  
iti loke | dvāghūrā drākṣā  
“sāmbanerañjanebrakṣaivyoṣṇāṃ cāmitasevanaiḥ  
sadyeto viddhataṃ cittamasya prakṛttimānayet ||”  
atha raktaṣṭhīvinacikitsā  
“raudrighavanvayavāsakavāsā  
parpaṭaśāmalatākaṭukābhiḥ  
śarkarayā samameṣa kaṣāyaḥ  
kṛtajaḍīvina uddita upāyaḥ ||”  
raudrikaṃ sugandhadravyaviśeṣaḥ | rohinta iti  
loke| gandhajatā priyaṅguḥ  
“padmakacandanaparpaṭamustājātivadāyaghacandanavāri  
sannipā  
śrota kaniṣṭha yutaṃ paripakva  
vāri bhavediha śoṣitahāri |”  
śrota kaṃ yaṣṭīmadhukam | rakta raktaṣṭhīvini  
“madhukamadhukapadmakarṣakaṣāyacandanadrākṣāparuṣasanāyaḥ  
śauparṇīphalaśotakapāyaḥ  
sapiṃta rakta svāvasañjayaśāya |”  
padmarca padmakam | pādyaḥ vālaḥ | sanāthaḥ sapadhānaḥ| śauparṇī gambhārī | | atha bhugnanetrasya cikitsā  
“turaṅgamannāvacayogagamyāmadhūkadhāroṣayaśāyaśaubhiḥ  
vacāntyuṣṭrolasunānitābhirnasyaṃ tvavambhumnadṛśaṃ karoti ||”  
ayābhibhyāsasya cikinsā  
“śuṅgo bhāyyo bhayājājokabābhūnimnaparpaṭaiḥ  
devadāruvacākuṣṭhavāsakaṭphalanāgaraiḥ  
sustadhānyākatikraikyayapāṭhārekhāmiḥ  
hastipippalyapāmārgapippalīlava cinnajaiḥ  
viṅgalāravavāriṣṭayaṣṭauvākcikāpalaiḥ  
vir̤aṅgarajanīdāvyovayānīhayasaṃyutaiḥ  
samośairnicitaḥ kātho dikṛāṃkravarasāplivaḥ  
abhiṇyāsajvaraṃ ghoraṃ hanti takrāntra tatkṣaṇāt  
pramohaṃ kaṇagūśañca sannipātānvayoṣaṅga  
hikkāṃ śvāsañca kāsañca tathā sarnnānupadravān ||”  
iti śaṅgādikāthaḥ  
atha jihna kasya cikitsā

### [407.3-2.13](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.13)

“kirātatiktāmṛtalatālikṣakarkū ra jambā kaṭule layuktaḥ  
abdasta ? saṃśabhavedrasakṣā  
doṣāṃstuto dāśarathiyaṃthābdhim ||”  
ākulavṛta acaskarahā iti loke | katikṣaṃ  
kuliṅgana iti loke | amdaścaḥ bojapūrādirasaḥ | iti kirātādikvalaḥ  
“śālūraparṇī mālūralalāmamadhugutā  
śambūkapuṣpī sahitā sevā vāṇaṃ viśuddhaye ||”  
śālūrapaṇī brāhmo | mānūralaṃ viśvamūlam  
śrāmayaḥ kuṣṭham | śambūkapuṣpī śaṅkhapuṣpī | śālūrapayryādiravalehaḥ  
“śubhā nāgarapuṣkarākṣatalatā brāhmī vacā  
supratā  
bhārgī vāsakayā satoyasurasā kātho jayejihna kam  
viṣvāvanme vibhāvarīyugavarāvṛtvāvanīvāridavyāghrīnimbapaṭojapuṣkarajaṭāyagdārubhirbhā  
hvataḥ ||”  
puṣkaraṃ puṣkaramūlam | tathā cāmarasiṃhaḥ  
‘mūle puṣkarakāśmīrapadmapatrāṇi pauṣkare |’  
supratā gandhapalāśī kāśmīre prasiddhā | surasā  
tulasī | viśvādiryogāgntaram | vanme parpaṭaḥ  
vibhāvarīyugaṃ haridrā dāruharidrā ca | varā  
triphalā| vantrāvato guḍūco | vyāghrī kaṇṭakārikā| vakuṅkuḍam | | atha sannigata  
cikitsā  
“śaṭīsuratarūttamāḥ khadiradārudrākṣāḥ samāḥ  
sanāgarasudhānvitāḥ piva kṛtāvarīsaṃyutāḥ  
mṛdūjvalanapācitāḥ sadya pūreva sannipātādyathāpahataye vṛthā śiśirasevanaṃ mā kṛthāḥ ||”  
“baṃthākavacakacchūrāsahacarānatābhaṅgurāsurāṅkayananāgurā tadanudārudrākṣāpurāḥ  
vṛṣātaruṣabhīrubhiḥ saha bhavanti sannipātayathojjvaḍimakramaśamanapañcacāsadbhaṭaḥ |”  
“suradāva śaṭī sudhālatā  
suvahā śuṇṭhiyutā śṛtā jale  
vapurāḥ śamayanti sevitāḥ  
satataṃ sannigataṃ sudāruṇam ||”  
“sukherakhaprāyadāvāśadārusthithārājābhovakarpūrratiktā  
vāsā viśvā pañcamūloyugāḍhyā

### [407.3-2.14](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.14)

haṇyānyāsyānnabhasidhvāntarīḥ |”  
“dṛṣṭāpahāya banaruktvāri  
jvarāripūrvādimadāpahāri  
jvaracchidaṃ jīvitadañca nityaṃ  
mṛtyuñjayaṃ cetasi cintayasva |”  
“karpūraprakarādātavapuṣaṃ sadyo'sṛgāplutaṃ  
hyabhyaktāṅgamathu bhāṅkukucaṃ bhālasphuraccakṣuṣam  
saṃpūrṇoddhatasuptasaṃjñataskaraṃ pumbhācanālādharaṃ  
piṅgottuṅgajaṭākalāpavadhiraṃ candrāīmauliṃ  
smaret  
bhiṣagbhiriti nirgītaṃ sannipāte'ntakābhidhe  
bheṣajaṃ jāhnavīnoraṃ vaidyo gobinda eva hi ||”  
“uśīracandanodīcyadāḍāmanalapadmataiḥ  
śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ dadyāddāhadahajvaraśāntaye |”  
“bāśito niśi paryuṣitaḥ prātardhānyākataṇḍulakvāthaḥ  
pītaḥ śamayatyacirāddantardāhaṃ jvaraṃ paittam ||”  
“pathyā tailapluta caunairliptama dāhajvarāpaham  
kāthārkapittavovarṣastrāsān cānti bamīmapi ||”  
tailaputacī raikaiśca na samuccayaḥ śaṅkena kebalena  
madhunāpi lihyāt | iti paśyāvalehaḥ  
“praśamayati dāhamacirād dadhiyukkakarṇanmṛpallave  
lepaḥ  
lepo himakaramalayaja nimbadalaistakrapiṣṭairvā |”  
“uttānasuptasya gabhīratāmrakāṃsyādipātre nihitai ca nābhau  
śītāmbudhārā bahulā patantī  
nihanti dāhaṃ tvaritaṃ jvarañca  
śītāmbhasā tu śataśaśca vilor̤itena  
gavyena candanayutena dhṛtena digdhā  
dāhajvarau sakamalotpalamrāladhārī  
kṣipraṃ viśet salilakoṅgamavaprakālam  
kāñjikārdrapaṭenāvaguṇṭhanaṃ dāhanāśanam  
atha gotakramakhinnaśītajīkṣatavāsasā ||”  
“dāhāvamahiṃtaṃ cāmaṃ virasaṃ hyathāvānvitam  
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayellājaparpaṇam ||”  
“vāpyaḥ kamalahāsimyo malayanyadruhāḥ śubhāḥ  
māryaśvandanadigdhāṅgo dāhayendukarā matāḥ  
muktāvalocandanaśītalāgāṃ

### [407.3-2.15](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.15)

sugandhapuṣpāmvarabhūṣitānām  
nitambinīnāṃ supayodharāṇāmāliṅganānyāśa haranti dāham  
prakrāntaṃ vāsya vijñāya tāḥ khorapamayeta punaḥ  
śliṣṭañca bhojayedannaṃ yenāpnoti sukhaṃ mahat ||”  
“kaṣāyagovālavaśoṣamāni  
karañjavojaṃ caṇadāmalāti  
padyājasiddhārthakahiṅgaśuṣṭhīyutāni vakṣāmūvivibhiśritāni  
piṣṭvā guṭoyaṃ nayane vidheyā  
pracetaneti prathitārttivārī  
cittabhramāyudhūtabhūtadoṣaśiro'cirogaśamanādyacetuḥ ||”  
“kumbhīṅkavattarorambhomudgavinvākaśānvitam  
pihitaṃ navi navaṃ khātu cittabhramavināśanam ||”  
“surāmahaṃ janedrākṣā mraidhaka malayodbhavaiḥ  
marucavamadhusindhaiḥ purapohijapāṃśubhiḥ  
lohakhāmrantakailābhirṣū pañcittabhramāpahaḥ  
grahopagrahaḥ śrīdaḥ saubhāgyakara uttamaḥ ||”  
“laṭīkāmaradāru matsya śukanā suktāmalakyo'mṛtā  
paṇyārambanarāmasenaka rajorājopalaiḥ saṃyutāḥ  
haṇyucciptabajo'tha dahradanā drākṣā paṭolo  
payaḥ  
pathyā parpaṭarājavṛcakaṭukāśūkamṛkukyaḥ śṛtāḥ ||”  
“pralepaḥ samaktaṃ nayastvekamekaḥ  
samuntipraśoṣaśca raktāvasekaḥ  
vipakvaśca śastrakriyā pūyajita sā  
praśāntaṃ gataśca drutaṃ tañcikitsā ||”  
“niśāviśālāsamayābhigandhadārbokuṭīvalkalataḥ pralepaḥ  
prabhākaraccīrayutaprabhāvāduddhataḥ samasto'pyaya karṇakannaḥ ||”  
“daśamūlamahauṣadhakāttapalātriphalāmahodhikirātayutam  
maricaṃ parikalpitamāśu valādapanti karṇarujaḥ sakalā |”  
“pañcikamputra yavāsakahikavikrasaṃhāganapūrjaraubhiḥ  
lāra  
jvāyaḥ śnathaḥ kramati kaṣṭhakukaṃ  
kaṇṭauravaḥ kuñjaramāśu yain |”  
siṃhāsano vāmakaḥ | śamvarī haridrā  
“kirātakadukākaṇākaṭukakāṭakaṭārīśaṭīkaliṅkakalimābhayākaṭukakaṇṭaphalāmbhogharaiḥ

### [407.3-2.16](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2.16)

viṣābhalakapuṣkarājajakujīra bhaṅgodbhavairmahauṣadhasakherayaṃ jayati kaṣṭhakrujaṃ gayaḥ |”  
śaṭī kacūraḥ | kalindaḥ vibhītakaḥ | kalibhaṃ  
devadāruḥ | kaṭukaṃ maricam | viṣā ativiṣā  
puṣkaraṃ puṣkaramūlam | dṛṣaḥ vāsakaḥ | dvaṣādibhiḥ kiṃviśiṣṭeḥ mahauṣadhasakhaiḥ mahauṣadhasya sakhibhiḥ| tena etaiḥ sahitena mahauṣadhena ityarthaḥ | | ayolvaṇavātādipravṛḍamadhyāaugavānādihetukānāṃ kumbhīpākādisannipātakharāṇāṃ trayodaśānāṃ cikitsābhidhīyate  
sā ca tulyahetukānāṃ visphurakādīnāṃ trayodaśānāmiva vidhātavyā | iti sannipātajvarādhikāraḥ | iti bhāvaprakāśaḥ  
sannipātabuddha, puṃ, (sannipātaṃ nudatīti | muda +  
kvip | ) nepālanimlaḥ | iti rājanirghaṇṭaḥ  
sannivaḍaḥ, tri, samyagavayasaṃyuktaḥ | saṃnipūrvarvandhaghātoḥ karmmaṇi ktapratyayena niṣpannaḥ  
sannivandhnaṃ, klo, samyaṅnivandhanamatra | samyagnivandhanam | saṃnipūrvavakandhadhātoranaṭ pratyayena  
niṣpannam  
sannivaḥ, tri, (samyaka nimātoti | saṃ + ni +  
bhā+kaḥ |) sadṛśaḥ | iti jaṭādharaḥ || (yathā,  
bhāgavate

## Linked texts (5)

- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.3.1.519) — Sanskrit
- [Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.5.231) — Sanskrit
- [Jvaratimirabhāskara (Cāmuṇḍa Kāyastha)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.jvara.jvaratimirabhaskara.7.35) — Cāmuṇḍa Kāyastha 1598, Sanskrit
- [Jvaratriśatī](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.jvara.jvaratrisati.1.75) — Śārṅgadhara, Sanskrit
- [Rasendrasārasaṃgraha (Gopāla Kṛṣṇā)](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.cikitsa.rasendrasarasamgraha.15.109) — Gopāla Kṛṣṇā, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.407.3-2) · Pramāṇa
