<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 416.4-2

# Shabdakalpadruma 416.4-2

Śabdakalpadruma 416.4-2

- **Language:** Sanskrit

### [416.4-2.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.1)

jñānatatvena saṃpūrṇaḥ pūrṇatatvapade sthitaḥ  
padabrahmarato nityaṃ purīnāmā sa ucyate ||”10  
iti dṛhacchaṅkaravijaye vidyāraṇyasvāmikṛtam  
śrīsadāśiva uvāca  
“avadhatāśramau devi kalau sanyāsa ucyate  
vidhinā yena karttavyaṃ tat savvaṃ śṛṇu sāmyatam  
brahmajñāne samutpanne virakte sarvvakarmmaṇi  
adhyātmavidyānipuṇaḥ sannyāsāśramamācaret  
vijñāya vṛddhau pitarau śiśśuṃ bhārthyā pativratām  
śaktāsamarthān vandhūṃśca pravrajyāratko bhavet  
samyāya gṛhakarmyāṇi pariṇītāñcamānapi  
nimnebho nilayāna svacche niṣkāmo vijitendriyaḥ  
āpṛcchaya svajanān bandhūn grāmasthān prativāsinaḥ  
prītyānumatimanvicchedagṛhṇīyādbhidyurnadaḥ  
teṣāmanujñāmādāya praṇamya paradevatām  
yāmaṃ pradakṣiṇīkṛtya nirapekṣo gṛhādiyāt  
muktaḥ saṃsārapāśebhyaḥ paramānandavṛttitaḥ  
kulāvadhūtaṃ brahmajñaṃ gatvā saṃprāthayedidam  
gṛhāśrame paraṃ brahman mamaitadvigataṃ vayaḥ  
prasādaṃ kuru me nātha sannyāsāśramaṃ prati  
nivṛttagṛhakarmmāāṇaṃ vicāryya vidhivadguruḥ  
śāntaṃ virakkinaṃ vīkṣya dvitīyāśramamādiśet  
tataḥ śiṣyaḥ kṛtasnāno yatātmā vijitāndriyaḥ  
ṛṇatrayavisargāyaṃ daivarṣoṃ cārccayet pitṝn  
devā brahmā ca viṣṇuśca rudraśca khargaṇeḥ saha  
ṛṣayaḥ sanakādyāścāmvādyau devarṣayalaṇā  
atha ye pitaraḥ pūjyā vacyāmi śṛṇu tānapi  
pitā pitāmahaśvaiva prapitāmaha eva ca  
mātā pitāmahī devi tathaiva prapitāmahī  
mātāmahādyo'pyevaṃ mātāmahādayo'pi ca  
prācyāmadhīn yajeddevān dakṣiṇāsyāṃ pitṝn  
yajet  
mātāmahān pratīcyāntu pūjayedvyāsakarmmaṇā  
pūrvādikramatau dadyādāsanānāṃ dvayaṃ dvayam  
devādīn kramatastatrāvāhya pūjāṃ samācaret

### [416.4-2.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.2)

samarcya vidhivacchaṃsyaḥ piṇḍān dadyāt pṛthaka  
pṛthak  
piṇḍapradānavidhinā dattvā piṇḍaṃ yathākramam  
latāñjalipuṭo bhūtvā prārthayet piṣṭadevatāḥ  
tṛpyantaṃ pitaro devā devarṣibhāktakāmayāḥ  
yuṣmattoyapade yūyamamṛtokkṛrutācirāt  
āyuṣyamarthayitvā tu praṇamya ca punaḥ punaḥ  
ṛṇatrayavinirmuklamātmaśrāddhaṃ prakalpayet  
pitā dyātmaiva sarveṣāṃ tatpitā prapitāmahaḥ  
ātmaśrāddhārpaṇāyātha kuyyādātma kriyāṃ sudhīḥ  
uttarābhimukho bhūtvā pūrvvavan kalpitāsane  
āvāhyātmapitṝn devi dadyāt piṇḍaṃ samarcayet  
prāgyān dakṣiṇāṃśca paścimāyān yathākramāt  
piṇḍārthamāharedgarbhāvudgayān khakarmmaṇā  
samāpya śrāddhakammāṇi gurudarśitavartmanā  
saptaśucicagur̤ādhīmamaṃ mantraṃ śataṃ japet  
oṃ tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivarddhanam  
urvvārukamiva vandhanānmṛtyormu crīya mā vyatāt  
upāsanānusāraṃca vidyāmaṇḍalapūrvvakam  
saṃsthāpya kalaśaṃ tatra guruḥ pūjāṃ samārabhet  
tatastu paramabrahma dhyātvā śāmbhavavatna nā  
vidhāya pūjāṃ brahmajñā brahmasthāpanamācaret  
prāguktasaṃskṛtaṃ vahnau saṅkalpātnāhutiṃ guruḥ  
dattvā śiṣyaṃ samāhūya vrātyaśaṃ hāyayettum  
ādau vyāhṛtibhihṛtvā prāyaścittaṃ prakalpayet  
prāṇo'pānaḥ samānaśvodānavyānau ca vāyavaḥ  
tatra homaṃ tataḥ kuryyādahaṃmedhālayasruve  
pṛthivī salilaṃ vahnirvāyurākāśameva ca  
gandho rasaśca rūpaśca sparśaḥ śabdo yathākramāt  
tato vākpāṇipādāśca pāyūpasthau tataḥ param  
śrotraṃ tvak nayanaṃ jivhāprāṇa buddhīndriyāṇi ca  
etāni me padānti ca mūrddhāntaṃ padamuccaret  
oṃ vyotirahaṃ virajā vipāmā bhūyāsaṃ dvita  
ityapi  
catustriṃśattitattvāni kammāṇi vaidukāni ca

### [416.4-2.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.3)

hutvāgnī nirjjito dehaṃ stanvacittacetasaḥ  
vibhāvya mṛtavat kārya rakṣitaṃ sarvvakarmaṇā  
smaran tat paramaṃ brahma yajjalacaṃ saptahṛdere  
rai' strīṃ hu' iti mantreṇa svāhā'ntyāṃ tasya vit  
yajsrucaṃ kare dhṛtvā paṭhitvā vyāhṛtitrayam  
vahnijāyāṃ samuccāryya ghṛtāktamabhavaṃ cipet  
putlevasūpavītañca kāmavījaṃ samuñcaran  
sannyāsī  
sapatnī  
upa, sambandhe | ( bhā0-para0-saka0-seṭ | ) asīmapat | ratiṃ durbhādāsaḥ || kavikalpadrume 'hranyādirayam  
sapatnakaraṇaṃ,  
sapatnatvālaṃ,  
sapatnākṛtiḥ,  
sapatnaḥ puṃ,  
sapatrādiḥ,  
sapatrī,  
sapadi,  
saparyā,  
sapādaḥ,  
sapādapīṭhaṃ,  
sapiṇḍaḥ,  
vā etānavibhaktadāyādān sapiṇḍānācakṣate  
vibhaktadāyādān sakulyānācakṣate satattvaṅgateṣu  
brahmabho dṛśyau bhavati iti | asyārthaḥ  
pitrādipiṇḍatrayeṣu saptacchanena bhoktṛtvāt pṛcchidisiddhimabhisandhityekṣadānāt | yaśca jīvan yasya  
piṇḍadātā sa mṛtaḥ san mapiṇḍenaina tatpiṇḍabhoktā evaṃ sati madhyasthitaḥ puruṣaḥ pūrveṣāṃ  
jīvan piṇḍadātā mṛtaḥ san tatpiṇḍabhoktāpareṣāṃ jīvatāṃ piṇḍasampradānabhūta āsīt mate ca  
taiḥ saha dīkṣicādideyapiṇḍabhoktā | ato  
yeṣāmayaṃ piṇḍadātā ye cāsya piṇḍabhoktāraste'vibhaktaṃ piṇḍarūpaṃ dāyaṃ vyajantīti avibhaktadāyādāḥ sapiṇḍā iti | idañca sapiṇḍatvaṃ  
sakulyatvañca dāyagrahaṇārtham | aśaucādyarthantu  
piṇḍalepabhujāmapi | lepabhājaścaturthādyāḥ pitrādyāḥ piṇḍabhāginaḥ | iti prāguktamatsyapurāṇāt vakṣyamāṇakūrmapurāṇaśaṅkhalikhitavacanācca  
piṇḍe yathā parasparaṃ bhoktṛtvaṃ tathā lepe tulyanyāyāt | hāralatāyāṃ kūrmapurāṇam  
“sapiṇḍatā tu puruṣe saptame vinivarttate

### [416.4-2.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.4)

samānodakabhāvastu janmanāmnoravedane  
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ  
lepabhājaścaturthādyāḥ sāpiṇḍyaṃ sāptapauruṣam ||”  
lepabhāgibhyaścorddhaṃ yāvajjanmanāmnoravedanaṃ yāvedasakanāśotpannān putrapautradhāyaṃ jātaḥ iti  
viśeṣaḥ | trayamasmatkule jāta iti sāmānyato vā smaryyate tāvat samānodakatvamiti  
hāralatā || atra paravacanenaiva sāpiṇḍyasiddhau  
pūrvvavacanapūrvvārddhaṃ jīvatpitṛkatvādinā adhika  
puruṣeṣu piṇḍalepasambandhe'pi sapiṇḍatānivṛttijñāpanārtha | sarvvadeśīyācāro'pi tathā | yathā  
āḍavivaike'pi pāṇigrahaṇādanantaraṃ nivṛtyāhi  
vikalpa uktaḥ | mārkaṇḍeyapurāṇam  
“nirvvarttyaiṣāṃ pitṛṇāntu kecidicchanti sattamāḥ  
na piṣṭṛṇāṃ tathaivānye śeṣaṃ pūrvvavadācaret ||”  
atra pūrveārddhena piṣṭṛṇāṃ prāptau na pitṝṇāmityatha  
punaḥ pitṛṇāṃ grahaṇaṃ sanakādīnāmannotsargābhyanujñānārthaṃ iti phalāntaramuktam | suriślokenāpi anyārthaṃ punarvvacanamiti likhitam | atha  
yaḥ khalu piṇḍān datvaiva mṛtaḥ parataḥprāptaprapitṛbhāvaḥ sa kathaṃ sapiṇḍaḥ ekapiṇḍadātṛtva  
bhoktṛtvarūpasambandhābhāvāditi cet tadyogyatayeti brūmaḥ | yogyatāprayojakaśca sāmānyaśāstraviṣayatvam | tataśca vyatītavṛddhaprapitāmahādyaprakāśanārnānāṃ dhasyāṃ puṃsāṃ pratyekapekṣayā  
saptānāmekagotrāṇāṃ svāvadhiparata nānāṃ saptānāñca sāpiṇḍyaṃ piṇḍalepabhoktṛtvabhoktṛtvasambandhāditi | strīṇāntu bhartṛsvāpiṇḍena sāpiṇḍyam | prajānāṃ bhartṛsāpiṇḍāmiti vacanāt  
nanvevaṃ kanyāyāḥ kathaṃ sapiṇḍateti cet yādipurāṇavacanāt traipuruṣaṃ sāpiṇḍyam | yathā,—  
“sapiṇḍatā tu kanyānāṃ savarṇānāṃ triṣauruvī |"

### [416.4-2.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.5)

atha kanyānāmantūḍhānām | aprattānāṃ triṣauruṣamiti vaśiṣṭavacanāt | tena ātmapakṣame  
vṛddhaprapitāmahe sāpiṇḍyaṃ nivarttate iti pratipāditam | ataeva kanyāyāḥ prapitāmahabhbhrātrā  
tatsantatibhiśca saha sāpiṇḍyābhāvāt kanyāmaraṇajananayosteṣāṃ sapiṇḍāśaucaṃ nāsti kintu  
samānodakanimittamevāśaucamiti | evaṃ teṣāmapi jananamaraṇayoḥ kanyānāmiti śūlapāṇimahāmahopādhyāyāḥ || yattu kūrmapurāṇam  
“aprattānāṃ tathā strīṇāṃ sāpiṇḍyaṃ sāptapauruṣam  
prattānāṃ bhartṛsāpiṇḍyaṃ prāha devaḥ pitāmahaḥ ||”  
iti ratnākaradhṛtaṃ tadvivāhe viṭapañcaviṣayam  
yathā, viṣṇupurāṇam  
“saptamīṃ pitṛpakṣācca mātṛpakṣācca pañcamīm  
uddaheta dvijo bhārthyāṃ nyāyena vidhinā nṛpa |”  
saptamīṃ pañcamīṃ hilā iti śeṣaḥ| bhartṛsāpiṇḍyamityatra sāprapauruṣamityanuṣajyate | tena bhartu  
samānasāpiṇḍāmityarthaḥ | śaṅkhalikhitau  
“sapiṇḍatā tu sarvveṣāṃ gotrataḥ sāptapauruṣī  
piṇḍodakadānañca śaucāśaucaṃ tadānugam ||”  
gotrataḥ gotraikye tena mātāmahakule kadācit  
ṣaṭpuruṣaparyantaṃ piṇḍasambandhe'pi na sapiṇḍatā  
tānu sampradānañca cyā samastākāreṇa piṇḍādikamanugacchatīti tadānugam | śatena sapiṇḍatā ekaśarīrāvayavānvayena bhavati | tathā  
hi | pituḥ śarīrāvayavānvayena picā  
saha evaṃ pitāmahādibhirapi pitṛddhāreṇa  
taccharīrāvayavānvayāt | evaṃ mātṛśarīrāvayavānvayena mātrādibhirapi | evaṃ yathā saha  
patnyā ekaśarīrārambhakatayā sāpiṇḍyam  
tathā ca garbheāpanyāsaḥ patat dhātukośikaṃ  
śarīraṃ cauṇi pitṛtaḥ cauṇi mātṛtaḥ vyāsthasnāyumajjānaḥ pitṛtaḥ tvaṅmāṃsarudhirāṇi  
mātṛtaśceti | tatra tatrāvayavānvayapratipādanāt

### [416.4-2.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.6)

niṇīya piṇḍānvaye tu sāpiṇḍye bhrātṛpitṛvyodisāpiṇḍyaṃ na syāt | atiprasaṅgastu samprāptyatamatvena prayogopādhinā nirasanīyaḥ | yadyevaṃ  
mātāmahādīnāmapi maraṇe sapiṇḍatvena daśāhāśaucaṃ prāpnoti syādetat yadi mātāmahānāṃ  
maraṇe trirācaṃ syādaśaucakaṃ ityādi viśeṣavacanaṃ na syāt | yatra tu viśeṣavacanaṃ nāsti  
tatra daśāhamiti mitākṣarādyākarādimatamapākam | lepabhāja ityādivacanānaiva ca sāpiṇḍye  
ekaśarīrāvayavānvayarūpa svakapolā vitāthīnavakāśāt | nirṇāya piṇḍasambandhena bhrātrādīnāṃ  
sāpiṇḍyasya matsyapurāṇaudhāyanābhyāṃ pūrvvamuktatvāt | kāmadhenuhāralatā kalpatarupārijātakārādibhiścatathai vākhyātatvācca | retaḥ śoṇitapariṇāmarūpatvādapatyaśarīrasya bhavatu vā tathā  
patnyā saha pattyā ekaśarīrārambhakatayāḥ  
pratyakṣavādhitatvāt kathaṃ sāpiṇḍyaṃ pramātāmahādīnāṃ viśeṣavacanābhāvāt sapiṇḍatvena daśāhādyaśaucaprasaṅgāt mātāmahādau sāpiṇḍyasya  
lokaviruddhatvācca | bhavatu vā tathā śarīradvārā  
sāpiṇḍyaṃ tathāpi vacanāt yathā saprāgbhavagata svaṃ  
tantraṃ tathā gotrataḥ sāptapauruṣoti vacanāt  
gotraikyamapi prāguktavacanāt | kanyāyāstṛtīyauruṣaṃ sāpiṇḍyaṃ ūr̤hāyāśca bhartṛsāpiṇḍena  
sāpiṇḍāmiti cet tadetanmate'pi avasthāyāṃ na  
caliriti | vyataeva samantavacanābhihitaṃ yahaśamapuruṣaparyantamaśaucaṃ tat saptamapuruṣāmyantarāśaucāvannaṃ trirātram | yathā brāhmaṇānāmekapiṇḍasvadhānāmādaśamāt dharmovicchittirbhavati  
āpsaptāt ṛkthavicchittirbhavati āttṛtīyāt  
svadhāvicchittirbhavati vyathavā piṇḍāśaucakriyā  
vyucchedāt brahmahaṅgato bhavatīti | asyārthaḥ

### [416.4-2.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.7)

ekā samānā piṇḍasvadhā yeṣāṃ te tathā | yathā  
ekāoddaṣṭasya piṇḍaṃ tu anupanṭī na yujyata ityatrānuśabdenānuśavyayukto mantrolakṣyate anuyuktamantrastu ye cātra tvāmanu yāṃśca tvamanu tasmai ta  
svadhā iti tathā piṇḍasvadhāśabdena piṇḍasampatti  
svadhāśabdayuktamantrakaraṇakadeyajalaṃ lakṣitam  
tathā ca | ūrjā vahantīramṛtaṃ ghṛtaṃ payaḥ kīlālaṃ  
parisrutaṃ svadhāṃkrapayata me pitṝn ślakṣṇān piṇḍān  
nirvapedityukam | tataśca ekāpiṇḍasvadhānāṃ samānodakānāmityarthaḥ | ataeva manuḥ  
"janmavyakodakānāntu trirācāt śuddhiriṣyate |”  
viṣṇupurāṇam  
“mātṛpakṣasya piṇḍena sambaddhā ye calena vā|”  
mātṛpakṣasya mātāmahapakṣasya piṇḍena sambaddhāḥ  
sapiṇḍāḥ jalena sambaddhāḥ samānodakā iti  
śrāddhavivekre'pi vyākhyātam  
“vyamanvatyā bhavedvyā tu piṇḍenainai| dakena vā ||”  
iti vivāhīce'pyuktam | atra puttikāyāḥ pārthivo  
piṇḍodakayoḥ sambandhata kanyāmātre'pi taduyogyātāyāḥ sattvāt kanyā piṇḍodakasambandhītyarthaḥ  
patadanusāridapi tasyāḥ sapiṇḍatā boddhavyā  
tasmādekapiṇḍasvadhānāmityanena samānodakabhāvaḥ  
samākhyātaḥ | na tu daśamapuruṣaparyantaṃ pitrādijīvanādinā piṇḍasambandhe'pi sāpiṇḍyaṃ vihitaṃ  
prāguktayuktaiḥ svadhaikasya tadanupayuktatvena vaiyarthyāpatteḥ | vyaputradhanādhikārastu sannihitatarābhāve  
saptamapuruṣaparyantam | mṛtapitṛkasya svadhopalakṣitaśrāddhādhikāraḥ puruṣatrayaparyanta miti  
vyatra svadhāśabdo matparaḥ pitṛvyabhvacorapi  
tathā ca guṇaviṣṇukṛtā śrutiḥ | svadhā vai pitṛṇāmannamiti | daśamapuruṣānantaraṃ samānodakatve'pi na trirācaṃ kintu śaucāyāditi buthā

### [416.4-2.8](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.8)

hi | udakakriyāmadhikṛtya pāraskaraḥ | sarvva  
jñātayo bhāvayanti | āsaptamādaśamādvā  
samānagrāmavāsena yāvat sambhandhamanusmareyurvā  
iti | bhāvayanti niṣpādayanti | vyatra yāvat  
sambandhamanusmareyurekakulajātā vayamiti smaraṇaṃ  
tataścaturhaśapuruṣaparyyantaṃ pakṣiṇī | tataśca janmanāmasmṛtiparyantamekāhaḥ | tathā ca mitākṣarāvivāhacintāmaṇyorbṛhanmanuḥ  
“sapiṇḍatā tu puruṣe saptame vinivarttate  
samānodakabhāvastu nivarttetācaturhaśāt  
janmanāmasmṛtereke tatparaṃ gotramucyate ||”  
atra samānodakule dvividhe | pūrvvatra gotamaḥ  
pakṣiṇīmasapiṇḍe dūti | paratra hārītaḥ  
“mātāmahe trirātraṃ syādekāhastvasapiṇḍake ||”  
atraiva gotrajānāmanhaḥ ssṛtamiti jāvālavacanam | tataḥ paraṃ sarvvathā samānodakatānadṛśeḥ jñānamātramiti | snātvā śudhyanti gotrajā  
iti vṛddhasaṅkalpāviti | dūti śuddhitattvam  
sapiṇḍīkaraṇaṃ, klī, (sapiṇḍa + kka + lyuṭ | abhūtatadbhāve cciḥ |) pūrṇasaṃvatsarakriyamāṇapārvvaṇaikoddiṣṭa nikaṣaiṇatāka śrāddham | yatra pretapiṇḍasya  
pitṛpiṇḍena saha miśrīkaraṇam | yathā, —  
“sapiṇḍīkaraṇaṃ proktaṃ pūrṇe saṃvatsare punaḥ  
kuryyāccatvāri pātrāṇi pretādīnāṃ dvijottamaḥ  
pretārthaṃ pitṛpātreṣu pātramāsecayettataḥ  
ye samānā iti dvābhyāṃ piṇḍānapyevameva hi  
sapiṇḍīkaraṇāśrāddhaṃ daivapūrdhvaṃ vidhīyate  
piṣṭranāvāśyeyacca pṛthak piṇḍaśca nirvvapet  
ye sapiṇḍīkṛtāḥ pretā na teṣāṃ syāt pṛthak  
kriyā  
yastu kuryyāt pṛthak piṇḍaṃ pitṛhā so'pi  
jāyate ||”  
dūti kūrmapurāṇe upavibhāge 22 adhyāyaḥ  
saṃvatsaraṃ vā prāpya pitṛtvaprāpakaṃ iti na  
sapiṇḍanāntaram| atra ca, karmeāṅgeti niścitya

### [416.4-2.9](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.9)

dātā viprānnimantrayet | itivasiṣṭhasyeti utkaṭakoṭikasambhāvanopalakṣaṇam | bhaviṣyannimittasya karmeāṅgaḥ prakṛṣṭārhatvāt| evañca vṛddhiśrāddhaṃ yadarthaṃ kṛtaṃ tat karma cet vighnādyahine na  
kriyate tadā dināntare tatkarmaṇi kriyamāṇe  
tadaṅgatvāt punarvṛddhiśrāddhaṃ karttavyameva  
“pradhānasyākriyā yatra sāṅgaṃ tat kriyate punaḥ  
tadaṅgasyākriyāyāntu nāvṛttirna ca tat kriyā ||”  
iti chandogapariśiṣṭena sāṅgakaraṇābhidhānāt  
hemādridhṛtam  
“pūrṇe saṃvatsare śrāddhaṃ ṣor̤aśaṃ parikīrttitam  
tenaiva ca sapiṇḍatvaṃ tenaivābdikamiṣyate ||”  
atra pūrṇesaṃvatsarakriyamāṇaśrāddhādyobhayanirvvāhaḥ | tathāpyakkṛtasapiṇḍanādapyabhayanirvvāhāya pūrṇasaṃvatsare ābdikāttaraṃ kāryyam  
evañca pañcadaśaśrāddhe kṛte'pyame yam | || udakapātrāṇi iti arghyārthamudakayuktapātrāṇi | atra  
trīṇi pitṛṇāmekaṃ pretasyeti pāṭhakramadarśanāt sarvvatra chandogānāṃ yajurvedināñca gṛhyānurodhāt sapiṇḍīkaraṇe pretakarmmakaraṇaṃ pitṛkarmmapūrvvakam | tayoḥ pārvvaṇavat pūrvvamekoddiṣṭamathāparam | iti pūrvvolikhitavacane śābdakramadarśanāt | devakkṛtapitṛkkṛtayormadhye pretakkṛtyena yavadhānasyāyuktatvācca | etena atha sapiṇḍīkaraṇaṃ  
saṃvatsaramekaṃ piṇḍamuddiśya saṃvatsarānte catvāryudakapātrāṇi prayunakti tatraikaṃ pretasya trīṇi  
itarebhyaḥ | ityāśvalāyanadarśanāt sarvvaśākhināṃ  
sapiṇḍīkaraṇe pretāditvaṃ maithiloktaṃ nirastam  
etadvacanasya tacchākhimātraparatvāt| kintvarghyadānamātre pāṭhakramācchābdakramasya balavattvāt  
brahmapurāṇe pretārghyadānānantaraṃ tataḥ pitāmahādibhyaḥ iti śābdakramasyāvādhāyārghyapātreṣu

### [416.4-2.10](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.10)

gandhapuṣpadānaparyyantaṃ pitṛpūrvvakatā utsarge tu  
pretapūrvvakateti | tathā brahmapurāṇam  
“caturtheñcārghyapātrebhya ekaṃ vāmena pāṇinā  
gṛhītvā dakṣiṇenaiva pāṇinā ca tilodakam  
sampājyāvatyā pṛthivyau ye samānā iti smaran  
pretaviprasya haste tu caturbhāgaṃ jalaṃ kṣipet  
tataḥ pitāmahādibhyastajjaleñca pṛthak pṛthak  
ye samānā iti dvābhyāṃ tajjalantu samarpayet  
arghyaṃ tenaiva vidhinā pretapātrācca pūrvvavat  
tebhyaścārghyaṃ nivedyaiva paścācca svayamācamet ||”  
ekaṃ pretapātraṃ vāmena anantaraṃ dakṣiṇena gṛhītvā  
iti sambandhaḥ | ye samānā iti mantradvayaṃ paṭhan  
pretapātrasthaṃ udakaṣṭajalaṃ śaṅkarakhātrayeṇa catudhā  
vibhajya bhāgamekaṃ pretabrāhmaṇahaste kṣipet  
dadyāt | utsṛṣṭajalapiṇḍayorvibhāgaṃ mantrasya  
karaṇatvaṃ hyaktamāha śātātapaḥ  
“nihṛtya caturaḥ piṇḍān piṇḍadaḥ pratināmataḥ  
ye samānā iti dvābhyāmādyantu vibhajet tridhā  
eva eva vidhiḥ pūrvvamarghyapātracatuṣṭaye ||”  
tatastadanantaraṃ tajjaleḥ pitāmahādibhedena trirāvṛttairyā divyā iti mantraiścakārāt pitāmahādyutsargavākyairarghyamutsṛjya ye samānā iti  
dvābhyāṃ mantrābhyāmarghyaṃ puṣpodakaṃ tajjalaṃ pretapātrasthajalaṃ tenaiva vidhinā pratyekena pūrvvavat  
caturbhāgarūpaṃ pretapātrāt samarpayet | tebhyaḥ  
pitāmahādibhyastribhyastanmiśritapuṣpatilodakarūpamarghyaṃ nivedya tattadbrāhmaṇahaste prakṣipya  
paścādācamedityarthaḥ | tena pretabrāhmaṇahaste  
utsṛjya dattasyaivāghyajalasya tadavaśiṣṭajalasya  
bhāgatrayaṃ pitāmahādyutsṛṣṭārghyajaleṣu miśrī

### [416.4-2.11](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.11)

karttavyamiti pratīyate | ataeva dattasyaiva pretapiṇḍasya miśrībhāva iti śrāddhavivekaḥ  
yacca na cātra devaṃ bhojayet prāgeva deve arghyamannādyañca dattvā gandhamālyaiḥ pātramarcayitvā  
hutaśeṣaṃ pitṛbhyaḥ pātreṣu dadyāt ityāśvalāyanavacane pitṛpātre devaṃ na miśrayediti kalpataruvyākhyānurodhena maithiloktaṃ sarvvaśākhināmanvācaraṇam | tanna yuktam | āśvalāyanena kātyānuśayasyoktatvāt bahvacānāmeva tathā yuktatvāt  
na sāmagayajurvedinoḥ | tayoḥ padārthānuśayasyoktatvāt | atra sāmagajurvedinoḥ śrāddhakṣaye  
samanvaye mantradarśanāttaccaiva mantrāttvayaḥ pitṛdayitādāvuktaḥ | vastutastu paurāṇikkatvāt devatābhya ityasya pāṭhavat sādhāraṇasmṛtikāraśātātapoktatvācca vibhāge'pi mantrāttvayo yuktaḥ  
ataeva maithilairapi tathā likhitamiti  
evañca pārvvaṇe prāguktavacanena śeṣadarśana piṇḍadānavidhānāt tadvikṛtāvapi sapiṇḍīkaraṇe  
tanniyamāt yadyapi śeṣābhāve piṇḍaniṣṭattirāyāti tathāpi  
“yathoktavastvasaṃprāptau grāhyaṃ tadanukāri yat  
yavānāmiva godhūmā vrīhīṇāmiva śālayaḥ ||”  
iti chandogapariśiṣṭavacanāt mukhyābhāve pratinidhiḥ śāstrārtha iti nyāyācca mantrādyabhāve  
gur̤ādisahṛdayat dattvāntareṇāpi piṇḍadānam  
śeṣadarśaniyamastu tatsambhave dattvāntaratyāgāya  
anyathā tadaṅgābhāve karmmavaiguṇyaṃ syāt | sahapiṇḍakriyāyāṃ iti bhavantī pretapiṇḍasya saha  
miśrīkaraṇaṃ yatreti sapiṇḍīkaraṇasamākhyāsiddhyarthaṃ sutarāṃ tatra tathācaraṇam | pratipattirūpakarmmāṅga eva pratipādyābhāve tannivṛttiḥ  
paśuyāge lohitaṃ nirasyati sakkṛnnirasyati

### [416.4-2.12](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.12)

ityādāvuktā | ataeva yannavāstukhūpapratipattiyāge'pi yakṣau yacca vasati iti yannavāstusamākhyānurodhenāstutakkuśavināśe'pi kuśāntaraprati  
nidhirbhaṭṭanārāyaṇaiḥ gobhilabhāṣye uktaḥ | prāk  
sviṣṭikṛta āvāpaḥ iti gobhilasūtrasya  
vyākhyāne'pi ā ucyate ityāvāpaḥ pradhānahomaḥ  
sa tu sviṣṭikṛddhomāt prāk na paścādityarthaḥ  
evañca mukhyahome labhyate yadi carurnaṣṭo duṣṭo vā  
bhavati tadānyaḥ pākyaḥ suskho havi ṣainnādyaduṣṭau  
syātāṃ tadānyeneva sviṣṭikṛddhoma iti śūrajā  
etena śeṣanāśe piṇḍaniṣṭattiriti vācaspatimiśroktaṃ heyam || || etena piṇḍa iti  
etenārghyadānavidhānena | piṇḍaḥ piṇḍamiśraṇaprakāro vyākhyātaḥ | tathā ca brahmapurāṇam  
“atha tenaiva vidhinā darbhamūle'vanejanam  
pitṛddṛttvā tu piṇḍantu dadyādbhaktyā tu pūrvvavat  
dattvā piṇḍān pitṛbhyastu paścāt pretāya pārvvataḥ  
tantu piṇḍaṃ tridhā kṛtvā āyurpūrvvā ca santatam  
nidadhyāttriṣu piṇḍeṣu evaṃ saṃsarjane vidhiḥ ||”  
pitṛbhyaḥ pitṛpitāmahādibhyaḥ piṇḍān dattvā  
paścāt pretāya pārvvataḥ pūrvvadeśe piṇḍaṃ dadyādityarthaḥ | taṃ pretāya dattapiṇḍam | āyurpūrvvā  
pitāmahādikrameṇa | saṃsarjane pretapiṇḍamiśraṇe  
bhaviṣyapurāṇam  
“gandhodakamilairyuktaṃ kuryyāt pātracatuṣṭayam  
arghyācca pitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet ||”  
ye samānā iti dvābhyāmetattṛtīyaṃ sapiṇḍanam  
nihṛtya tuktaṃ śeṣaṃ syādekoddiṣṭaṃ striyā api ||”  
nihṛtyāvastrakeṇa tataśca pārvvaṇāṃśe pārvvaṇena  
ekoddiṣṭāṃśe ekoddiṣṭena śeṣaṃ aṅgajātaṃ  
tulyam | ekoddiṣṭamiti ekoddiṣṭaṃ taddhammevāhitvāt sapiṇḍīkaraṇasyetyubhayaparam | etat

### [416.4-2.13](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.13)

sapiṇḍīkaraṇamekoddiṣṭaṃ striyā api | iti  
yājñavalkyavacanenaikavākyatvāt | tena śrāddheṣu  
madhye etacchrāddhadvayaṃ striyāḥ karttavyaṃ na tvābhyudayikaśrāddhādi | atra vā karttari labbe iti  
karttari yadyoti karttṛtvaniyamaḥ | vṛddhiśrāddhādau  
strīṇāṃ bhojanadarśanānna bhoktṛtvaniyamaḥ  
pitari pūrvvaṃ mṛte tadaśaucyantare pitāmahe  
prapitāmahe ca mṛte yathā karttavyaṃ tathāha chandogapariśiṣṭe kātyāyanaḥ  
“pituḥ sapiṇḍatāṃ kṛtvā kuryyānmāsānumāsikam  
asaṃskṛtau na saṃskāryyau pūrvvau pautraprapautrakaiḥ  
pitaraṃ tatra saṃskkṛtyāditi kātyāyano'bravīt  
pāpiṣṭhamapi śuddhena śuddhaṃ pāpakatāpi vā  
pitāmahena pitaraṃ saṃskṛryyāditi niścayaḥ ||”  
pituḥ sapiṇḍatāṃ kṛtvā pretībhūtayorapi pitāmahaprapitāmahayoḥ satoḥ pratimāsavihitaṃ  
pārvvaṇaṃ pitṛdṛddhaprapitāmaha|tivṛddhaprapitāmahānāṃ karttavyaṃ na tu tayoḥ sapiṇḍīkaraṇāpekṣā  
kāryā || || nanu sapiṇḍanenāsaṃskṛtābhyāṃ  
pitāmahaprapitāmahābhyāṃ saha pituḥ kathaṃ  
sapiṇḍanākhyasaṃskārastattrāta tadarthaṃ tayoḥ  
sapiṇḍīkaraṇamapakarttavyīyaṃ pitureva vā sapiṇḍanamutkarttavyīyamityata āha asaṃskṛtāviti | utkarṣāpakarṣau na kāryyāvityanena vacanenoktam  
kathamasaṃskṛtena saha saṃskāra ityatra āha pāpiṣṭhamapīti | pāpiṣṭhamakkṛtasapiṇḍīkaraṇaṃ śuddhena  
kkṛtasapiṇḍīkaraṇena pitāmahena pāpakatā vā  
sapiṇḍī  
bandhanaḥ |”  
kṣaṇaḥ  
iti paiṭhīnasivacane kavākyatvāt | atra kṛcchropapāścipte aputrāyāḥ pañcadaśaśrāddhavidhānāt  
“sapiṇḍīkaraṇaṃ tāsāṃ puttrābhāve na vidyate |”

### [416.4-2.14](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.14)

iti mārkaṇḍeyapurāṇācca bālakaputtrasattve sapiṇḍīkaraṇaṃ anyenāpi kartavyamiti pratīyate | evaṃ  
patiḥ kuryyādityatrāpi patisattvamātraṃ vivakṣitam | tena jar̤ayā duṣṭiyā sapiṇḍanaṃ kāryyam  
atra  
“sarvvāsāmekapatnīnāmekā cet puttriṇī bhavet  
sarvvāstāstena puttreṇa prāha puttravatīrmanuḥ ||”  
iti manuvacane sapatnīputtrasya puttratvātideśāt  
tatpattve'pi strīṇāṃ sapiṇḍanaṃ maithileruktam  
tantra | prāguktalaghuhārītavacane puttraiṇevetyevakāreṇātidiṣṭaputtraniṣedhāt | ataeva taduttarārḍe bhrātṛputtropādānaṃ saṅgacchate | anyathā  
bhrātṛputtrasattve  
“yadyekajātā bahavo bhrātaraśca sahodarāḥ  
ekasyāpi sute jāte sarvve te puttriṇo matāḥ ||”  
iti vṛhaspativacanena puttratvātideśāt bhrātṛputtrasya pitṛvyaśrāddhādhikāre prāpte bhrātṛputtropādānaṃ vyarthaṃ syāt | puttrātideśaphalantu tatsattve  
puttrāntarākaraṇaṃ puttrāntarakattrāṇañca || || laghuhārītaḥ  
“sapiṇḍīkaraṇāṇāni yāni śrāddhāni ṣor̤aśa  
pṛthaṅnaiva sutāḥ kuryuḥ pṛthagadravyā api kvacit  
pretasaṃskārakarmmāṇi yāni śrāddhāni ṣor̤aśa  
yathākālantu kāryyāṇi nānyathā sucyate tataḥ ||”  
pṛthagdravyā api vibhaktadhanā api pṛthak na  
kuryuḥ sutarāmapṛthagdhanāḥ pṛthaka na kuryuḥ kintapṛthak kuryuḥ| atra viśeṣayati marīciḥ  
“mṛte pitari puttreṇa kriyā kāryyā vidhānataḥ  
bahavaḥ syuryadā putrāḥ piture kacavāsinaḥ  
sarvveṣāntu mataṃ kṛtvā jyeṣṭhenaiva tu yat kṛtam  
dravyeṇa cāvibhaktena sarvvaireva kṛtaṃ bhavet ||”  
puttraiṇetyaviśeṣeṇa sarvveṣā madhikāre prāpte jyeṣṭhasya  
sākṣyāt karttavyatāmātre bahava iti | jyeṣṭhenāpi

### [416.4-2.15](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.15)

sarvveṣāṃ bhrātṛṇāṃ manvaraṇenaiva karaṇaṃ bhavat iti  
mataṃ jñānaṃ kṛtvā vibhaktatvena dravyasaṃbandheṇa ca  
kṛtaṃ karma sarvaireva kṛtameva bhavet | tadānīṃ  
dravyāṃsaṃbandhe ca tasmāt dravyaṃ grāhyamiti kṛtvā  
karttavyam | yadi tena tanna parigṛhyate tadā sa  
ṛṇī bhavati pratyavāyau ca bhavati | na tu tena  
śrāddhāntaraṃ karttavyamiti śrāddhavivekoktaṃ yuktam  
pṛthaḍ naiva sutāḥ kuryuurityanena pṛthakkaraṇasya  
paryyudastatvenānadhikārāt | yathākālamiti vyaṣṭau cāmakadvitīyadinadvādaśamāmaṣaṭtithye kādapyavyaṇṣaṇmāsadvitayasaṃvatsareṣu | na ca vidhānasāmayyādeva tatttatkālaprāptera narthakamidamiti vācyam  
tatttatkālāmāṃ dvādaśāhādyapekṣayā prādhānyabodhanārthatvāt | | atra  
“mānantyāt kuladharmmāṇāṃ puṃsāñcaivāyuṣaḥ  
kṣayāt  
asthiteśca śarīrasya dvādaśāhaḥ praśasyate ||”  
iti vyāghravacanoktapraśastatvena rathenena julācārajyotiḥśāstrādivāna maṭitimaraṇa roṭropaplavādikhe cche deśādigamanānusārādeva sapiṇḍīkaraṇāpakarṣe dvādaśāhāpekṣayā prāguktanavamamāsādigauṇakālaparigrahaḥ | athavā yathākālamityāderyadṛcchayā vṛddhiśrāddheya ityanenāvaśyakarttavyanāmakaraṇādivṛddhārthamevāpakarṣo na tvanāvaśyaka dṛṣṭāpūrttārthamapakarṣaḥ kāryya iti tātparyyam | ataeva  
laghuhārītena | tathaiva kāryyaṃ yat karmma vatsarānta  
prathamahate ityanena kāmyasyāpakarṣanisittā  
nāstītyuktam | yadi tvāvaśyakavṛddhinimittenāpakarṣaḥ kṛtastadā dṛṣṭāpūrttādikārthyaṃ vatsarābhyantare'pi karttavyamiti | śrāddhaviveko'pyevam

### [416.4-2.16](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2.16)

yadyapi gobhilasūtrārthī sapiṇḍīkaraṇa syaivāpakarṣaḥ prāguktastathāpi sapiṇḍīkaraṇāpakarṣe tatpūrvvakarttavyaśrāddhānāmapi tadādinadanta nyāyādapakarṣaḥ  
“sapiṇḍīkaraṇā ntā tu jñeyā pretakriyā budhaiḥ |”  
iti śātātapavacane pretakriyāyāḥ sapiṇḍīkaraṇāntatvaṃ pratīyate || || atra vṛddhinimittaṃ vinā  
sapiṇḍanāpakarṣe kṛte pūrṇasaṃvatsarakālaṃ prāpya  
pretattvaparīhāramāha viṣṇudharmmottaram  
“kṛte sapiṇḍīkaraṇe naraḥ saṃvatsarāt param  
pretadehaṃ parityajya bhogadehaṃ prapadyate ||”  
vṛddhinimittakama piṇḍīkaraṇāpakarṣe kṛte tatkṣaṇādeva pretatvaparīhāraḥ | tadartha me vāpakarṣāt  
evañcānyanimittakāpakarṣe dṛṣṭikālaṃ prāpya pretatvaparīhāraḥ | tatkālasya pūrvvasaṃvatsarakālatulyatvāt  
“arvāk saṃvatsarādvṛddhau pūrṇe saṃvatsare'pi vā  
ye sapiṇḍīkṛtāḥ pretā na teṣāntu pṛthakkriyā ||”  
iti śātātapavacanāt | iti śrāddhatattvam  
sapītakaḥ, puṃ, rājakoṣātakī | iti rājanirghaṇṭaḥ  
sapītiḥ, strī, (pā pāne+ktin | “ghumāsthāgeti |” 6

## Linked texts (3)

- [Viṣṇupurāṇa (critical edition)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*crit.3.17.14) — Sanskrit
- [Mahānirvāṇatantra](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.mahanirvana.250) — Sanskrit
- [Śrāddhakaumudī](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.mithila_bengal.sraddhakaumudi.10.p110) — Govindānanda 1500, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.416.4-2) · Pramāṇa
