<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.42.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 42.2

# Shabdakalpadruma 42.2

Śabdakalpadruma 42.2

- **Language:** Sanskrit

### [42.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.42.2)

iti krun |) svadeśādana  
ntarīvyavahitaikaviṣayābhiniveśorājaḥ | yathā,“viṣayānantaro rājā śatrurminnamataḥ param ||'  
iti,  
ghātakaḥ | nighātakārītyarthaḥ | tatparyāyaḥ | di  
2 veriḥ 3 sapattaḥ 4 ariḥ 5 dviṣaḥ 6 dveṣa  
7 duhṛd 8 dviṭ 6 vipakṣaḥ 10 āhitaḥ  
amitraḥ 12 dasyuḥ 13 śātravaḥ 14 ra  
ghāto 15 paraḥ 16 arātiḥ 17 pratyarthī  
paripanthī 18 | iti cāmaraḥ | dabhraḥ 20 pra  
pacaḥ 21 | iti jaṭādharaḥ || dvipan  
ghātakaḥ 23 dveṣī 24 vidiśā 25 hiṃsakaḥ '  
vidviṣṭa 27 vyapriyaḥ 28 abhighātiḥ  
ahitaḥ 30 dauhṛdaḥ 31 | iti śabda  
batno | tasya jayopāyo yathā, —  
matsya uvāca  
“sarvveṣāmapyupāyānāṃ dānaṃ śreṣṭhatamaṃ matam  
svadarśaneha bhavati dānenobhayalokajit  
na so'sti rājan dānena vaśayoyo na ja  
dānena vaśagā devā bhavantīha sadā nṛṇām  
dānamevopajīvanti prajāḥ sarvvā nṛpottama  
priyo hi dānavān loke sarvvasyaivopanā  
dānavān prajā rāṇo padeānu  
'śatruḥ  
dānavānapi śaknoti saṃhattuṃ bhedituṃ parān  
yadyapyalubdhā gambhīrāḥ puruṣāḥ sāgaropamāḥ  
na gṛhṇanti tathāpyeta jāyante padmapāminaḥ  
anyatrāpi kṛtaṃ dānaṃ karotyanyaṃ tathā vaśe  
upāyaibhyaḥ praśaṃsanti dānaṃ śreṣṭhatamaṃ janāḥ  
dānaṃ śreyaskaraṃ śreṣṭhaṃ dānaṃ śreṣṭhakaraṃ param  
dānavāneva lokeṣu pūdyate priyataṃ sadā  
na kevalaṃ dānaparā jayanti  
bhūlokamekaṃ puruṣāḥ suvīrāḥ  
jayanti te rākṣasadravalokaṃ  
sudurjayaṃ yadvivudhādhivāsam ||”  
matsya uvāca  
“na śaktyā ye vaśe karttusupāyanitrayeṇa tu  
daṇḍena tān vaśān kuryyāt daṇḍo hi vaśakannṛṇām  
samyak praṇayanaṃ tasya tathā kāyyaṃ mahīkṣitā  
dharmmaśāstrā'nusāreṇa susahāyena dhīmatā  
tasya samyakpraṇayanaṃ tathā kāryaṃ mahīkṣitā  
dānaprakṣāṃśca dharmmajñān vintemān niyadirayannān  
svadeśe paradeśe ca dharmmaśāstraviśāradān  
samokṣya praṇayeddaṇḍaṃ sarvvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam  
adharmyā yadi vā varṇā pṛthvau vātha guvarmadān  
daṇḍyo nāma rājño'sti yaḥ svadharmma na  
tiṣṭhati  
adaṇḍyān daṇḍayedrājā daṇḍyāṃścaivāpyadaṇḍayan  
iha rājyaparibhraṣṭo narakaṃ pratipadyate  
tasmādrājñā vinītena dharmaśāstrā'nusārataḥ  
daṇḍapraṇayanaṃ kāryyaṃ lokānugrahakāmyayā  
yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati pāpahā  
prajāstatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati  
bālavṛddhāturayatidvijastrīvidhavāstathā  
sarvve baliṣṭhā bhaveyuryadi daṇḍaṃ na pātayet  
devadaityoragagaṇāḥ siddhabhūtapatatriṇaḥ  
apakrameyurmmaryyādāṃ yadi daṇḍaṃ na pātayet  
yatra brahmābhiśāpena sarvvapraharaṇeyu ca  
sarvvavikramakopesu vyavasāye ca tiṣṭhati  
pūjyante daṇḍino devā na pūjyante tvadaṇḍinaḥ  
māṃ brahmāṇaṃ vidhātāraṃ na pūjayante gaṇāvapi  
na ete mānavāḥ kecit pramāṇāḥ sarvvakarmmasu  
'damayitvā prakruca sūryyācandramasau tathā  
rudrān devagaṇāṃścānyān daṇḍinaḥ pūjayanti ca  
mahaḥ śāsti prajāḥ sarvvā daṇḍa evābhirakṣati  
raṅaḥ supteṣu jāgartti daṇḍaṃ dharmma vidurbudhāḥ  
naṃ jadaṇḍabhayādeke pāpāḥ pāpaṃ na kurvvate  
ādiṇḍabhayādeke parasparabhayādapi  
nara hi sātvikaṃ loke sarvvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam  
śṛṇotye tamapi manyeranyadi daṇḍaṃ na pātayena  
dṛṣṭaṃ tu daṇḍo damayati adaṇḍyo daṇḍyamapi  
daṇḍasya bhautaiśśikhariṇaḥ sameterbhāgeo vṛtaḥ śūladharasya yajñe  
bhavasya pūlaṃ dhvajinīpatiśca  
varaṃ śitūnāñca bhayāt dugdham ||”  
śatrughnaḥ, puṃ, ( śatrun hantīti | han + mūlavibhujāditvāt kaḥ | yadvā, amravṛṣakukuṃṭeti cetyapi  
śabdāt lasanna śatrunādayaḥ siddhā iti durgesiṃhaḥ |) śrīrāmasya bhrātā| tatparyyāyaḥ  
śatrumarddanaḥ 2| iti śabdaratnāvalī || sa tu  
sumitrayā dugdhocchiṣṭabhojanādasāvi | yathā, —  
“niṣṭhāṃ gate havimamaśvatoghe  
viśiṣṭine kammaṇi rājapattrāḥ  
prābhurvva tocchiṣṭamudāravaṃśāstisraḥ pramotuṃ caturaḥ suputrān  
kauśalyāsāvi sutena rāmaḥ  
prāk kaikayīto bharatastato'bhūta  
prāsoṣṭa śatrughnamudāraceṣṭamekā sumitrā saha lakṣmaṇena ||”  
śatrughnajananī, strī, (śatrughnasya jananī |) sumitrā  
śatrujit, puṃ, (śatrūn jayatīti | ji + “satsūdviṣagheti |” 3

- [Previous: 41.102](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.41.102)
- [Next: 42.10](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.42.10)
- [Up: 42](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.42)

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.42.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.42.2) · Pramāṇa
